A
- a
á 1. part Esta partícula indica que la
oración es una pregunta. ‑¿Án kâní ní nu̠ú ndóó na̠ veꞌe ún? ‑Uun, kâní kú ya̠, nda̠ sa̠tá koꞌndo kaá ví kú ya̠. ‑¿Vive
muy lejos tu familia? ‑Sí, viven muy lejos; hasta detrás de aquel cerro.
2. conj
o ¿Míí ku̠ꞌu̠n ún?, ¿Ti̠ndàꞌì ku̠ꞌu̠n ún á Kŏꞌyo ku̠ꞌu̠n ún? ¿A dónde
vas?, ¿Vas a Tlapa o a México?
3. conj
si Sava na̠ káꞌa̠n xíꞌín i̠ ndíchi ní xi̠ꞌní i̠, káchi na̠. Kŏó xíni̠ án ya̠ nda̠a̠
kúa̠. Algunos me dicen que soy muy inteligente, pero no sé si es verdad.
4. part Esta partícula indica una suposición. Su̠kún veꞌe ka̠tikàà i̠ bolsa nu̠ní, án ndǎá tìín,
káꞌán i̠.
Ta váa ndàà rí yàxí rí ya̠. Colgué la bolsa de maíz en el
techo, pensando que los ratones no iban a subir. Pero aún así, subieron y se lo
comieron. Variante án
M: á; A: án; EJ: á, án
á (C)
[variante de: ñá] ella
a̠ (C)
[variante de: ña̠] él
a (EJ)
[variante de: ña̠] pronombre para cosas en general.
á nda̠ aunque sea
Siníꞌi loꞌo xi̠tá kuxi i̠; án nda̠ iin ndaá ya̠ taxi
ún kuxi i̠; kúni̠ kuxi ní i̠. Por favor, regálame unas
tortillas para comer; dame aunque sea una; tengo mucha hambre. Variante án nda̠
M: va rá; EJ: á nda̠
á sana adv a lo mejor,
tal vez, quizá Ka̠ꞌa̠n xíꞌín ra̠; án sana ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ún. Habla con
él; a lo mejor se va contigo. Variante án sana Sinón. vasana, chi vasana
M: á sana
á…va̠ꞌa ní conj ojalá
Án saá ní koo yóꞌo̠ va̠ꞌa ní. Ojalá que
tú fueras así. Variante án…va̠ꞌa ní
M: vaꞌa ní
áá part Es una exclamación que se usa cuando recordar algo o para indicar
sorpresa o asusto. ‑‑Áá –káchi ra̠ tá ndi̠ka̠ꞌa̠n ini ra̠. ‑- Ah ‑-dijo él cuando se acordó.
C: áá
áchá (M)
s
hacha Véase yácha
a̠kán [variante de: ya̠kán] por eso
1ama (M, A)
1. conj pero
2. conj
mientras
tanto
3. adv
no
X: no existe
2ama (M, EJ) [variante de: maa] ¿cuándo?
án [variante de: á] Esta partícula indica que la oración es una pregunta.
án sana [variante de: á sana] a lo mejor
a̠nda̠ (M, A)
[variante de: 2nda̠] hasta
ángel s
ángel
C: ángli
ángli (C) s ángel Véase
ángel
asa (P)
vt
hacer kasa, ikán
asun adj estíptico, sabor
astrigente de vegetales Véase yatu
ata s
acta, documento, testimonio Kua̠ꞌá ní chaꞌvi i̠ saá kana xàá tuku ata. Voy a
pagar mucho para volver a sacar de nuevo mi acta. [esp.]
M: ata; C: ata; EJ: ata
atu (M, C, EJ)
adj estíptico, sabor de
fruta que no está madura Véase yatu
átu (EJ) si es que
ava s
año pasado Va̠ꞌa ní kànà kíñú nde̠ ava ya̠ ndi̠ya̠ꞌá kui̠ya̠ ikán. El
año pasado tuvimos muy buena cosecha de calabazas.
M: ava; EJ: ava
ava kán dos años pasados Ava kán tá ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ xa̠chíñú nde̠ ta va̠ꞌa ní kèè nde̠ chi ndi̠xi̠yo ní chiñu. Hace dos años cuando fuimos a trabajar nos fue muy
bien porque hubo mucho trabajo.
M: ava kán; C: ava kan$; EJ: ava kán
axa (M)
adj desabrido, sin sabor
Axa ní tinduyu. El chilacayote es muy desabrido.
X: ya̠xa̠
axa (M)
adj manchado (que resulta de poner demasiado cal con el maíz cuando prepara
comestibles de maíz) Axa va xíta. La tortilla está bien
manchada.
X: no existe
B - b
bóno (EJ)
s
abono Náꞌnu va̠ꞌa ndixí íyo ndaꞌá
itu-i chi xítu-i xa̠ꞌá-ña
ta chíka̠a̠-i bóno-ña. Los elotes de mi milpa salen muy grandes
porque limpio la tierra y lo echo abono. [esp.]
botó (A) s
botón [esp.]
butóni s botón (de ropa) Ndi̠ko̠yo ndiꞌi butóni nu̠ú to̠to̠ i̠; kini ní ndùù ya̠. Se le
cayeron todos los botones de me ropa, y quedó muy feo. [esp.]
M: ikí; A: botó; P: iki$; EJ: ikí
C - c
ceíte s aceite [esp.]
A: sété; EJ: séte
Ch - ch
chá (EJ)
adj, adv muchos, muy
châán [contracción de: chí y ña̠á] por allí
Kuáki̠ꞌvi ini veꞌe koo ún, va̠ꞌa yaꞌá ún châán. Entra
dentro de la casa; puedes pasar por allí.
M: cháa̠n
cháꞌán (M) s sufrimiento
X: no existe
chaꞌan$ (P, C) adj triste
Véase chíꞌñá
chacháꞌá (M) vt patear
X: no existe
M: chacháꞌá, chácháꞌá, ndi̠cha̠cháꞌá
cháchí [pres. de: kuachi hacerse pedacitos]
chako s
gorra Chinúú chako xi̠ní ún chi niꞌní ní. Ponte la
gorra porque hace mucho calor.
M: cháko; A: châkon; EJ: kachúcha
chálá adj desnudo Ndáꞌvi ra̠; kŏó mií ti̠ko̠to̠ ra̠, mií chálá mií kú ra̠. Pobre
de él; no tiene ropa; está desnudo. Variante chala (Nota dialéctico: en Metlatónoc lo usa
de broma o en el habla chistoso; la palabra de uso culto es yala.)
M: chala, yala; C: yala$; P: chálá, yálá; EJ: cha̠ꞌlá
kundáꞌvi chálá quedar completamente pobre
Cha̠tún s
Petlacalancingo (un pueblo en el municipio de Alcozauca)
M: Ti̠xa̠tu̠n; A: no existe; P: Tixatún,
Chatún
chaꞌvi vt
pagar Tátu chǎꞌvi ún nu̠ú i̠, ta chika̠a̠ i̠ yóꞌo̠ veꞌe kàà. Si no me
pagas, te voy a echar a la cárcel.
X: chaꞌvi, cháꞌví, chàꞌvì
M: chaꞌvi, cháꞌvi, cha̠ꞌvi
C: chaꞌvi, cháꞌvi, cha̠ꞌvi ~ cha̠ꞌví
A: chaꞌvi, cháꞌvi, cha̠ꞌvi
EJ: chaꞌvi, cháꞌvi, chǎꞌvi
che part Indica que una persona está reportando lo que otra ha dicho.
Kŏó xíín ra̠ ku̠su̠n ra̠; xi̠ꞌní ra̠ kúꞌvi̠ ní, che. Él no
quiere dormir porque le duele mucho la cabeza, dice.
M: chi; A: che̠; EJ: che
che pron
Indica desprecio al tercera
persona de singular o plural. (puede preceder o seguir a un verbo, adjetivo o
sustantivo) Kú chi xákú ta che xa̠ꞌá yá síꞌi che; tá xi̠tàkù yá ta xa̠nduva̠ꞌa ní che xíꞌín yá.
Según, él llora mucho por su esposa, y
cuando estaba viva la maltrató mucho.
chée 1. adj viejo, anciano (sing.) Chée ní yá nána ikán ta ni kŏó vi̠xin
xi̠ꞌní yá. Aquella
señora es muy anciana, pero todavía no tiene canas.
2. adj
grande (en tamaño; sing) Kuenda koo ndó chi kuni xìnì i̠ iin tisŏꞌma chée ní kándíká veꞌe ña̠á. Cuídense
porque ayer vi un alacrán muy grande allí en la pared.
3. adj
importante,
grande (sing.) Chée ní Ndióxi̠ saá chi si̠kua̠ꞌa ndiꞌi ra̠ ña̠ꞌa ya̠ íyo ñùù ìví. Dios
es muy grande porque hizo todas las cosas que hay en la tierra. [pl.: 2ndoo]
M: chée; C: chée̠; A: chée; EJ: chêé
kuchée vp
ponerse grande
nána
chée abuela
táta
chée abuelo
xachée
vt
hacer grande
ndundoo vp
ponerse grandes
che̠e adj macho (animal) ‑¿An síꞌi kú ki̠ni̠ sa̠na̠ ún tíkàkù? ‑¡U̠ꞌun, che̠e va kú rí! ‑¿Es
hembra tu marrano que nació? ‑¡No, es un macho!
M: che̠e; C: chee$; A: chée, chêe; EJ: che̠e
chéle s gallo
Kǐꞌin kue̠ꞌe̠ ndiꞌi ndiuxí sa̠na̠-ndu, ta ni̠xi̠ꞌi̠ u̠vi̠ chéle sa̠na̠-ndu. La enfermedad agarró a todos nuestros pollos, y
se nos murieron dos gallos.
X: cheꞌle; M: chele,
chéle; C: chele$; A: nduxú
chêe; EJ: chéle
chembe$ (C)
s
amuleto (que
se cuelgan en los cuellos de los niños para protegerlos contra daño o
enfermedad)
X: no existe
chí prep hacia, a, por ‑‑¿Míí ku̠ꞌu̠n ndó? ‑‑Chí nu̠ú ya̠ꞌvi ku̠ꞌu̠n nde̠. ‑-¿A dónde
van a ir? ‑-Vamos al mercado.
M: chí; C: che$; EJ: chí
chí (EJ) adv muy
chi conj 1. porque ‑‑¿Á kúni̠ ún kuchi ún? ‑‑Kŭchi i̠chi vi̠xin ní. ‑-¿Quieres bañarte? ‑-No,
porque hace mucho frío.
2. o, porque si no Kutáxín yuꞌú ún, chi kani i̠ yóꞌo̠. Cállate, o
te voy a pegar.
M: chi, chin; C: chin$; A: chi, ka̠chi; EJ: chi, chin
saáchi porque
chi$ (C)
s
trabajo Véase chiñu
chi$ (C)
[pres. de: kachi decir]
chi té (M)
adv cuando
Véase tá
chi vasana tal vez, quizá Sinón.: á sana, vasana
chícháꞌá [pres. de: kucháꞌá columpiar]
chíchí [pres. de: kuchi bañarse]
chìchì s espinilla Ra̠ ndi̠kàvà kú ra̠ ta iin ti̠kuéꞌe̠ yaa chìchì ra̠. Él se cayó y se lastimó toda su espinilla.
EJ: no existe
chi̠chi s 1. surco Tá loꞌo i̠ ta ni kŏó ndíkúchíñú i̠ kutu i̠ chi náꞌnú ní chi̠chi. Cuando
estaba chico no podía limpiar la milpa porque los surcos eran muy grandes.
2. zanja Ku̠ꞌu̠n i̠ kuná i̠ chi̠chi ya̠ kuvi ku̠ꞌu̠n tìkuǐi corra i̠. Voy a destapar la zanja para que pueda ir el
agua a mi corral.
3. línea Tá kŏó chi̠chi nu̠ú tùtù ta ni kùví taa i̠ nu̠ú ya̠. Cuando
la libreta no tiene rayas, yo no puedo escribir en ella.
M: chichi̠; A: chi̠chi; EJ: chi̠chi
chîchi [pres. de: ku̠chi madurar]
1chi̠chíkun (M, C) s 1. guamúchil (árbol)
2. guamúchil (fruta) Véase chǐkún,
chìkún
2Chi̠chíkun (M) 1. Huamuxtitlán
Véase Tíchíkún
chichín vi
mamar Yá kúꞌvi̠ kú yá xìxì i̠; ni kŏó mií leche yá
chichín se̠ꞌe yá. Mi tía está enferma; no tiene
leche para que pueda mamar su hijo.
X: chichín, chíchín, chìchín
M: chichín, chíchín, chi̠chín
C: chichín, chíchín, chi̠chín
A: chichín, chíchín, chi̠chín
EJ: chichín, chíchín, chǐchín
sichíchín vt
dar de mamar
Chi̠chítun (M)
Huamuxtitlán
Véase Tíchíkún
chii vi
mojar To̠to̠ ra̠ chìì; vi̠xin ní xíꞌi ra̠. Se mojó su
ropa; tiene mucho frío.
X: chii, chíí, chìì
M: chiꞌi, chíꞌí, chi̠ꞌi
C: chii
A: chii, chíi, ni̠chii
P: no existe
EJ: no existe
sichíí vt
mojar
chiꞌí s
hijito, hijita (vocativo; indica cariño) Kava ku̠su̠n ún, chiꞌí, chi kúni̠ ku̠su̠n ní ún. Acuéstate
a dormir, mi hijita, porque tienes mucho sueño.
M: chiꞌí
1chiꞌi vt
sembrar ‑¿Máá chiꞌi tuku ndó itun? ‑Nda̠ yo̠ó máyo, saá
kixáá nde̠ chiꞌi nde̠ ya̠. ‑¿Cuándo
sembrarán milpas otra vez? ‑Hasta el mes de mayo empezaremos a sembrar.
X: chiꞌi, chíꞌí, chìꞌì
M: chiꞌi, chíꞌí, chi̠ꞌi
C: chiꞌi$
A: chiꞌi, chíꞌi, chi̠ꞌi; negativo del pasado: ni̠chíꞌi
EJ: chiꞌi, chíꞌi, chǐꞌi
chiꞌi yókó sembrar con palo
2chiꞌi vt
lavar (cara,
pie) Kiꞌin tìkuǐi chiꞌi ún nu̠ú ún chi yakuá ní nu̠ú ún. Agarra
agua y lávate la cara porque está muy sucia. (Nota dialéctica: en Metlatónoc se usa con
el cabello y solo los ancianos lo usan.)
X: chiꞌi, chíꞌí, chìꞌì
M: chiꞌi, chíꞌí, chi̠ꞌi
EJ: chi'i, chí'i, chǐ'i
3chiꞌi (M) vi mojar Véase chii
chiꞌi$ (C) vt meter
X: no existe
C: chiꞌi$, ___
chiꞌi rá salir pus (se usa solamente con el pronombre rá) Ti̠kuéꞌe̠ xa̠ꞌá i̠ ta chíꞌí rá nu̠ú ya̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Me lastimé
el pie y me está saliendo pus; me duele mucho. X: chiꞌi rá, chíꞌí rá, chìꞌì rá
M: chiꞌi rá, chíꞌí rá, chi̠ꞌi rá
EJ: chiꞌi rá,
chíꞌi rá, chǐꞌi rá
chiꞌi yátá (A) sembrar con
palo Véase chiꞌi yókó
chiꞌi yókó sembrar con
palo Ikú kua̠ꞌa̠n na̠ chiꞌi yókó na̠, chi kŏó si̠ndi̠kí sa̠na̠ na̠. Fueron
al monte a sembrar con palo, porque no tienen yunta. [mod.: chiꞌi]
M: no existe
A: chiꞌi
yátá, chíꞌi yátá, chi̠ꞌi yátá
chíín adj minúsculo, poquitito
Chika̠a̠ loꞌo páꞌa chíín tìkuǐi koꞌo i̠. Échame otro
poquitito de agua para tomar.
M: chíín; C: chiin$; EJ: chíín
chîín s 1. uña Ñañá tí láxa yóꞌó xíꞌín chîín ún. Pela
esta naranja con tus uñas.
2. garra Kue̠ꞌe̠ ní ka chîín vilú nu̠ú chîín kití tìnà. Las
garras de los gatos son más filosas que las de los perros.
M: chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n; EJ:
chîín
chíkaá [contracción de: chí kaá] por allá
M: chíkáá; A: chikaa̠; EJ: chíkáa
chikaá (P)
adv ¿cómo?
Véase ndá kùꞌvà
chika̠a̠ vt
echar, poner, meter (obj. sing.) Xíꞌi ní itún kui̠ꞌi yóꞌó; ná chika̠a̠ ún tìkuǐi xa̠ꞌá nú. Los árboles
frutales se están muriendo; échales agua. Véase ku̠ndi̠ka̠a̠, taán
X: chika̠a̠, chíkáa̠, chi̠kàà
M: chikaa, chíkaa, chi̠kaa
C: chikaa, chikáá, chi̠ka̠a̠
A: chikaa̠, chíkaa̠, chi̠kaa̠
EJ: chika̠a̠, chíka̠a̠, chi̠kǎa̠
chika̠a̠ ini decidir
Táta, xa̠ chi̠kàà ini i̠ ti̠nda̠ꞌá i̠ vitin, taxi ún ye̠ꞌe̠ ná ti̠nda̠ꞌá i̠. Papá, ahora
ya he decidido casarme; deja que me case. [mod.:
chika̠a̠]
M: chikaa ini, chíkaa ini, chi̠kaa ini
A: chikaa̠ ini
EJ: chika̠a̠ ini, chíka̠a̠ ini, chi̠kǎa̠
ini
chika̠a̠…kua̠chi acusar (falsamente; a la persona) Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ sàtá i̠ ta chi̠kàà na̠ kua̠chi ye̠ꞌe̠ si̠kuíꞌná i̠ ña̠ꞌa na̠, ta sùví ya̠nda̠a̠ kúa̠. Cuando
fui a comprar, me acusaron de haber robado sus cosas; pero no fue verdad.
[mod.: chika̠a̠]
M: chikaa kuachi̠, chíkaa kuachi̠, chi̠ka̠a
kuachi̠
A: chikaa̠…kua̠chi
EJ: chika̠a̠ … kua̠chi
chikaa̠ ñoꞌo̠ (A)
encender
Véase chika̠a̠ ñu̠ꞌu̠
chika̠a̠ ñu̠ꞌu̠ encender (algo con flama) Chika̠a̠ ñu̠ꞌu̠ kaꞌá ki̠si; kama ná kui̠so̠ ya̠. Enciende
la lumbre debajo de la olla para que hierva rápido. [mod.: chika̠a̠]
M: chikaa ñu̠ꞌu̠,
chíkaa ñu̠ꞌu̠, chi̠ka̠a ñu̠ꞌu̠
A: chikaa̠ ñoꞌo̠;
chíkaa̠ ñoꞌo̠; chi̠kaa̠ ñoꞌo̠
chikaa soꞌo̠ (M) vt avisar (es un modismo de habla chistoso pero solamente en el contexto de veꞌe chiñu)
X: no existe
M: chikaa soꞌo̠
chika̠a̠ so̠ꞌo vt
hacer caso Xíꞌí ní se̠ꞌe i̠, ta káꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠ ta ni kŏó chíkáa̠ so̠ꞌo ra̠ ya̠ káꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠. Mi hijo toma mucho, le he hablado mucho y no me hace
caso. Sinón. taa so̠ꞌo
M: no existe
A: chikaa̠ so̠ꞌo
chika̠a̠…yuꞌú aconsejar (casi
siempre es para hacer algo malo) Ndi̠ni̠ꞌí ra̠ tindóꞌó saá chi chi̠kàà ra̠ yuꞌú se̠ꞌe ra̠, ta vitin xàꞌní ra̠ ndìì. (El
papá) cayó en problemas porque aconsejó a su hijo y ahora él mató a alguien. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc también quiere decir mandar para atacar.)
M: chikaa yuꞌú$
chikaꞌma (M) s jícama
Véase tikama
chíkán [contracción de: chí ikán] por allá
M: chikán; C: chí kán; A: chikán; EJ:
chîkán
chika̠'nu (EJ)
vi
estar enfermo y sentir frío, calor, y
dolor de huesos todo a la vez
chiká'nu (EJ)
vt
doblar
Á kú'vi̠
ko̠ndo̠-un ndi'i saá á iin nda̠a̠ kú'vi̠-ña tá chíká'nu-un-ña? Duele tu rodilla todo el
tiempo o no mas cuando la doblas?
chikasi [variante de: ndikasi] cerrar
chikasi kútú [variante de: ndikasi kútú] cerrar bien
chikatún (M)
vt
amarrar Véase katún
chikee (C)
vi
ampollarse Véase chi̠ki̠i̠
chikele (M, C)
vt
hacer cosquillas Véase chikíꞌli
chikéꞌle (EJ) vt hacer
cosquillas Véase chikíꞌli
chǐki (EJ)
s
tuna Véase chǐkín
chikii (M)
s
erupción en el piel (no es ampolla)
X: no existe
chi̠ki̠i̠ s
ampolla Ye̠ꞌe̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n xùtù kú i̠ ta kànà chi̠ki̠i̠ ndaꞌá i̠. Fui a
limpiar la milpa y me salieron ampollas en las manos.
A: yi̠ꞌí; EJ:
chiki̱i̱
chikiꞌí s
gancho Taxi chikiꞌí ná kaꞌnda i̠ chìkún chi súkun ní íín rí. Tráeme
el gancho porque voy a cortar guamúchiles y están muy altos.
M: chikiꞌí, chikiꞌlí; EJ: yu̠chi̠ linkó
chikíꞌli vt
hacer cosquillas Kŏó xíín mií yá kua̠ku̠ yá. Chikíꞌli ti̠xin yá ná kua̠ku̠ yá. Ella no
quiere reírse. Hazle cosquillas para que se ría.
X: chikíꞌli,
chíkíꞌli, chi̠kíꞌli
M: chikele$
P: chikeꞌle$
EJ: chikéꞌle,
chíkéꞌle, chi̠kěꞌle
chikiꞌlí (M) [variante de: chikiꞌí] gancho
chǐkín s
tuna Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ ikú ta xìnì i̠ íyo ní chǐkín; saá
xàꞌndà i̠
rí xàxì i̠. Cuando fui al campo, vi que
había muchas tunas; entonces las corté y las comí.
M: chi̠kín; P: chikín; A: chi̠kín; EJ: chǐki
kuáꞌa chǐkín adj rosado
chikiño (A)
s
espuma Véase chi̠ñu̠
chikito̠n (A)
s
verdolaga Véase iva chi̠ki̠tu̠n
chikivá (A)
s
cesto, canasta Véase tìká
chi̠ko̠la̠ꞌndi (EJ) s arcoiris
Véase tìlànchí
chikoꞌmba$ (C) s algo que
crece en los encinos (hay cuatro colores: rojo,
rosa, verde y blanco; no son bellotas; bolitos como algodón)
X: no existe
chikuaꞌa$ (P) vt guardar
Véase chiva̠ꞌa
chikuíti vt
juntar, recoger Naꞌa, chikuíti ún ti̠kǎva; taán ún ini
cubeta. Ven, recoge las ciruelas y échalas en la cubeta.
X: chikuíti, chíkuítí, chi̠kuítí
M: chikuiti, chikuítí, chi̠kuítí ~ nda̠chi̠kuítí
chǐkún s
1. guamúchil (la fruta) Kui̠ya̠
vitin kana ní chǐkún chi íyo ní ita nú.
Este año va a haber muchos guamúchiles porque los árboles tienen muchas
flores.
2. guamúchil (el árbol) Xàꞌndà i̠ tún chǐkún ndíchi yéꞌé i̠ chi kôyo ní i̠ku̠ nú. Corté
el guamuchil que estaba en mi patio porque se le caían muchas hojas.
Variante chìkún
M: chi̠chíkun (la fruta); tuchi̠chíkun
(el árbol); A: ti̠chíkún
chilaki'í (EJ)
s
hoz
chi̠la̠ꞌndí (EJ) s arco iris
Véase tìlànchí
chilanki (M)
s
arco iris Véase tìlànchí
chílo̠ s gabán (reg.),
sarape
Ndikiꞌin chílo̠ kundixi ún chi vi̠xin ní. Agarra tu gabán para cubrirte porque hace mucho
frío.
M: chíꞌlo̠; A:
tikachí si̠ko̠n; EJ: no existe
chilo̠lo̠ (EJ) s renacuajo
chiꞌmá (A) vi
aplastarse Véase cho̠ꞌmá
chi̠ꞌmá (M) vi incensar
Véase chŏꞌma
chi̠ꞌma̠ (A) s hoyo, hueco
X: no existe
chin (C, EJ)
conj y Véase tin
chin (A)
adv muy Véase ní
chin (C, EJ)
conj porque
Véase chi
chinaꞌá vt
jurar Chinaꞌá ún ye̠ꞌe̠ án ndixa ikán ún ya̠ káꞌa̠n i̠ xíꞌín ún. Júrame que
de veras vas a hacer lo que te digo. Véase 1naꞌá
X: chinaꞌá,
chínáꞌá, chi̠nàꞌá
M: chinaꞌá, chínáꞌá, chi̠naꞌá
A: chinaꞌá, chínaꞌá, chi̠naꞌá
chínáká s murciélago Xinaꞌá ta ndi̠xi̠yo ní chínáká, ta vitin kŏó va̠ꞌa ka rí íyo. Antes había muchos
murciélagos, pero ahora casi no hay.
M: chináká; EJ: chináká, láká
chindaꞌá vt
empujar Chi̠ndàꞌá ra̠ yá ta ndi̠kàvà yá ini ti̠ko̠ꞌó. Él la
empujó y ella se cayó en la pila. Véase ndaꞌá (Nota
dialéctica: su uso es raro en Metlatónoc.)
X: chindaꞌá,
chíndáꞌá, chi̠ndàꞌá
M: chindaꞌá, chíndaꞌá, chi̠ndaꞌá
A: chindaꞌá, chíndaꞌá, chi̠ndaꞌá
EJ: chindaꞌá, chíndaꞌá, chi̠ndaꞌá
chindaꞌa vt
mandar (una
carta) Küvi chindaꞌá-un-ña tutu-un chi küvi ka xa̠ ni̠ya̠ꞌa ki̠í ña̠ ku̠ꞌu̠n-a. Ya no puedes mandar el
documento porque ya se pasó la fecha de vencimiento. (Nota dialéctico: en Metlatónoc es de uso culto)
X: no existe
M: chindaꞌa
EJ: chindaꞌá, chíndaꞌá, chi̠ndaꞌá
chindáꞌni (M, C) vt
empujar
X: no existe
M: chindáꞌni, chíndáꞌni, chi̠ndáꞌni
C: chindaꞌni$
chindaxi (M, C)
vt
mojar Véase sindáxín
chindeé vt 1. ayudar Va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín ún nu̠ú ya̠ꞌvi chindeé táꞌán i̠ xíꞌín ún tá kua̠ꞌá ña̠ꞌa satá ún. Puedo ir
contigo al mercado para ayudarte si vas a comprar muchas cosas.
2. saludar Ki̠xàà yá xìxì i̠, ndi̠xa̠ꞌa̠n yá Kŏꞌyo. Naꞌa ndó, ko̠ꞌyó chindeé yó yá. Llegó
mi tía de México. Vénganse, vamos a saludarla. Véase ndeé
X: chindeé, chíndeé, chi̠ndeé
M: chindieé, chíndieé, chi̠ndieé
C: chindieé
A: chindeé, chíndeé, ___
EJ: chindee táꞌán, chíndee táꞌán, chi̠ndee táꞌán EJ: chindieé, chíndieé,
chi̠ndieé
chindee (M,
C, P, EJ) vt
poner Véase chindoo
chindee koo (M,
C, EJ) vt
juntar Véase chindoo koo
chindieé (M, C, EJ)
vt
ayudar Véase chindeé
chindiee (M, C)
vt
poner boca abajo Véase kata ndee
chindita (EJ) vt poner parado (unos objetos) Véase kandita
chindoo vt
poner (sentados
o acostados; obj. pl.) Kuáꞌan ini veꞌe chindoo ún bolsa xi̠tá va̠ꞌa ún chi koto kuxi vilú ya̠. Pon
tus bolsas de pan adentro de la casa; no sea que se los coma el gato.
Véase ndoo, chindúꞌú, kundoo
X:
chindoo, chíndóó, chi̠ndòò
M: chindee, chíndee, chi̠ndee
A: chindoo, chíndoo, chi̠ndoo (solamente
acostados; obj. pl.)
P: chindee$
chindoo koo juntar, amontonar (unas pocas cosas; obj. pl.) Kuáꞌan ndó ikú ndikuiso ndó ikín, ta xa̠a̠ ndó xíꞌín ya̠ chindoo koo ndó ya̠ yóꞌó. Vayan al
campo y recojan las calabazas, y al regresar, amontónenlas aquí. [mod.: chindoo] (Nota dialéctica: en Metlatónoc requiere un objeto
animado.)
M: chindee koo, chíndee koo, chi̠ndee koo
C: chindee koo$
A: chindoo tiꞌvi, chíndoo tiꞌvi, chi̠ndoo tiꞌvi
EJ: chindee koo, chíndee koo, chi̠ndee koo
chindoo tiꞌvi (M, A)
vt
amontonar Véase chindoo koo
chindosó (EJ) vt poner encima
(obj. pl.) Chi̠ndǒsó-na leka sa̠tá uru sa̠na̠-na. Pusieron las bolsas en su burro. Véase kundosó Véase tisó
A: chindoso̠
EJ: chindosó, chíndosó, chi̠ndǒsó
chindúsú vi
esforzarse, pujar Tindóꞌó ní kákú se̠ꞌe ná chi chíndúsú ní ná. Sufren
mucho cuando dan a luz porque se esfuerzan mucho. Variante kandúsú
X: chindúsú, chíndúsú, chi̠ndúsú
M: no existe
C: chindusu$
chindúꞌú vt
poner (sentado
o acostado; obj. sing.) Chindúꞌú se̠ꞌe ún nu̠ú xi̠to ná ku̠su̠n ya̠. Pon a
tu niño en la cama para que se duerma. Véase kundúꞌú, chindoo (Nota
dialéctica: en Alacatlatzala solamente quiere decir acostado.)
X: chindúꞌú,
chíndúꞌú, chi̠ndúꞌú
M: chindúꞌu̠, chíndúꞌu̠, chi̠ndúꞌu̠
C: chindúꞌu, ___, chi̠ndúꞌu
A: chinduꞌu̠, chínduꞌu̠, chi̠nduꞌu̠
chindúꞌú ndaa recargar, poner (a un lado de otra cosa; obj. sing.)
Chindúꞌú ndaa se̠ꞌe loꞌo ún xìín i̠, ná ku̠su̠n ra̠, chi kúni̠ ku̠su̠n
ní ra̠. Recarga a tu niño a mi lado para que se duerma; tiene mucho sueño.
[mod.: chindúꞌú]
M: chindúꞌu̠
ndiaa, chíndúꞌu̠ ndiaa, chi̠ndúꞌu̠
ndiaa
C: chinduꞌu
ndiaa$
chindúꞌú ndee vt
poner boca abajo, embrocar (obj. sing.) Chindúꞌú ndee ra̠ chi ra̠ ndúxan kú ra̠. Ponlo
boca abajo porque está vomitando. [mod.: chindúꞌú]
EJ: chindúꞌu
ndiee
chindúꞌú nduva vt
poner boca arriba (obj. sing.) Chindúꞌú nduva ún ra̠ koto ka ka̠ꞌa̠n ndaa ra̠. Ponlo
boca arriba, no sea que se ahogue. [mod.:
chindúꞌú]
EJ: chindúꞌu
nduva
chinii vi
meterse Tá xìnì na̠ kúyati xa̠a̠ nde̠ veꞌe na̠, iin chi̠nìì ndiꞌi na̠ kua̠ꞌa̠n na̠ ini veꞌe. Cuando
vieron que nos ibamos acercando a su casa, se metieron todos adentro.
X: chinii, chíníí, chi̠nìí
M: ndachinii, ndáchinii, nda̠chinii
chi̠ꞌnki̠ s
bellota Ikú ñùù kiúꞌún íyo ní tún tiàtá ta kúún ní chiꞌnki ndaꞌá nú. En los
pueblos de la montaña hay muchos encinos y dan muchas bellotas.
M: chi̠ꞌnki̠; C: mbeche$; A: chi̠ꞌnki̠; EJ: chi̠ꞌnki̠
chinoo (A) vt
poner encima, apilar (obj. sing.) Véase chinúú
chînu [contracción de chí ni̠nu] por arriba
EJ: chînu
chînu̠ (EJ) [contracción de chí ni̠nu̠]
por abajo
chinu ndiee̠ (M)
poner boca
abajo Véase kata ndee
X: no existe
M: chinu ndiee̠, chínu ndiee̠, chi̠nu ndiee̠
chinúú vt poner encima,
apilar (obj. sing.) Taꞌví ikín, ta chinúú ún ya̠ ná chi̠ꞌyó ya̠ kaxí yó. Parte
la calabaza, y ponla para que se cueza. Véase nu̠ú,
tisó
X: chinúú, chínúú, chi̠núú
M: chinúú, chínúú, chi̠núú
A: chinoo, chínoo, chi̠noo
EJ: chinúú, chínúú, chi̠nǔú
chinúú ndaa echar
indirectas Kŏó kútóo i̠ ndá kùꞌvà káꞌa̠n ra̠; chínúú ndaa ní ra̠ káꞌa̠n ra̠. No me gusta
como habla; echa muchas indirectas. [mod.:
chinúú] Sinón. 2ka̠ꞌa̠n ndaa
M: no existe
P: no existe
chinúú ndiee (EJ) poner
boca abajo Véase kata ndee
chinúú…tu̠ꞌun jactarse, presumir
¡Kú chi chínúú ra̠ tu̠ꞌun ra̠ íyo xùꞌún ra̠!, ta ni sùví ya̠ nda̠a̠ kúa̠. ¡Cómo
se jacta de que tiene dinero!, pero no es la verdad. [mod.: chinúú]
M: chinúú…túꞌun,
chínúú…túꞌun, chi̠núú…túꞌun
EJ: chinúú … tu̠'un
chinúú va̠ꞌa…tu̠ꞌun afamar, acreditar
Chínúú va̠ꞌa ní na̠ tu̠ꞌun xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠; xíni̠ ní ra̠, káchi na̠, ta ni kŏó
xíni̠ mií ra̠. Ellos afaman mucho a hijo; dicen que es muy inteligente, pero no
sabe nada. [mod.: chinúú; (xa̠ꞌá)]
M: chinuu vaꞌa…tuꞌun$
EJ: chinúú va̠'a … tu̠'un
chíꞌñá adj 1. triste Ndi̠xi̠ꞌi̠ va ra̠ xìtò i̠; ya̠kán chíꞌñá ní kúni̠ i̠. Mi
tío se murió; por eso me siento muy triste.
2. feo, sucio (cosas, milpa) Kŏó ndítáán ya̠chi̠ na̠ bóno xa̠ꞌá itun na̠, ya̠kán chíñá ni íín ya̠. No
echaron el abono pronto a su milpa, por eso está muy fea.
3. mucho, bastante Chíꞌñá ka ví íyo tìkú xi̠ꞌní yá. Ella tiene
muchísmos piojos (lit.: muy muchos). (Nota dialéctica: en
Metlatónoc se usa sentido 1 con cosas también para decir que le da lástima a
uno verla así y no se usa en sentido 2.
En El Jicaral es una palabra fuerte.
No se usa sentido 1 ni 3.)
M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P: chaꞌan$; EJ:
chíꞌña
kuchíꞌñá ini vp ponerse triste
xachíꞌñá vt
humillar
chiꞌña adj malo
Chiꞌña ní yá loꞌo ku̠ꞌvi̠ i̠ chi si̠kuíꞌná yá xùꞌún i̠. Mi
hermanita es muy mala porque me robó dinero.
M: no existe; A: chiꞌña
kuchiꞌña vp ser defectuoso
chiño (A) s
trabajo Véase chiñu
1chiñu 1. s trabajo, empleo, cargo Tá kui̠ya̠ ta kui̠ya̠ ta kua̠ꞌá ní na̠ꞌa kua̠ꞌa̠n xáchíñú Culiacán saá chi ikán kúa̠ íyo
ní chiñu. Cada año, mucha gente va a
Culiacán a trabajar porque hay mucho trabajo allá.
2. autoridad (cuando lleva pronombre) Ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ xikó vatá na̠ ye̠ꞌe̠ nu̠ú na̠chiñu, ta kŏó ndi̠kúchíñú na̠
xíꞌín i̠
chi kŏó prueba ndaꞌá na̠. Fueron a acusarme ante las
autoridades, pero no pudieron porque no tenían ninguna prueba. Variante chiun, chuun
M: chiñu, chúún; C: chiñu; A: chiño; EJ:
chiñu, chíñu
chiñu
nu̠ú yó kúa̠ es nuestro deber
kuchíñú vi
poder
xachíñú vt
trabajar
2chiñu adv siempre
Ni kŏó xíín mií ra̠ xachíñú ra̠; iin chiñu loꞌo íkán ra̠ ta mí chiñu káꞌá válí yuꞌú kú ra̠. Él no
quiere trabajar; cada vez que hace un trabajo siempre se queja.
M: chuun; A: chiño
3chiñu (EJ) adv a propósito
Sa̠kutia chiñu-ra ti̠kuǐi. Él tiró el agua a propósito.
chi̠ñu̠ s
1. espuma Sava na̠má va̠ꞌa ní; íyo chi̠ñu̠ rí. Algunos
jabones son buenos; hacen mucha espuma.
2. burbuja Sísíkí na̠ valí xíꞌín na̠má; chi̠ñu̠ na̠má síkuâꞌa ní na̠ xíꞌín ya̠.
Los niños están jugando con jabón; están
haciendo burbujas.
M: lo̠lo̠ (de jabón); ñu̠ñu̠ (de
refresco o por hervir); C: ñuñu; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠ñu̠
chiñu̠ꞌu̠ (C) vt encender (algo con flama) Véase ñu̠ꞌu̠
X: no existe
M: no existe
P: no existe
chiríta s
pájaro carpintero Tí chiríta luvi ní íkán rí chi káan rí ya̠vi̠ itún chichí.
El pájaro carpintero es muy interesante
porque hace agujeros en los órganos.
M: chirita; EJ: saa ndiyúú
chirómba (EJ) s
trompo (juguete)
chiróni s
chicharrón Nu̠ú va̠ꞌa kásu̠n chiróni ta va̠ꞌa ní ndasun ya̠. Cuando
frien bien el chicharrón, sale muy crujiente. [esp.]
M: charoni$, tieꞌe takini$; A: tikason kini̠
chǐrrí s
cangrejo Ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ i̠ta tììn nde̠ chǐrrí; ndi̠chi̠ꞌyó xìxì nde̠. Fuimos
al río a agarrar cangrejos; los cocimos y los comimos.
M: tio̠li̠; A: ti̠yo̠ó; P: choló; EJ:
tio̠lí
chiseꞌé (A) vt esconder
Véase tiséꞌe
chisó (A) vt
poner encima (obj. pl.) Véase tisó
chi̠ta̠ s
plátano Kua̠ꞌá ní itún chîta̠ chìꞌì i̠, ta vitin íyo ní chi̠ta̠ veꞌe i̠. Sembré
muchas matas de plátano y ahora hay muchos plátanos en mi casa. (Nota dialéctica: la forma chi̠tia̠ no es muy común en
Metlatónoc.)
M: ndíká, chi̠tia̠; C: chitiǎ; A: chita̠; EJ: ndiká
chîta̠ s mata de
plátano Ndiꞌi ki̠ví íyo chi̠ta̠ xíkó tata chée i̠
chi kua̠ꞌá ní chîta̠ ra̠ íyo. Mi abuelo vende plátanos diario porque tiene
muchas matas de plátano.
M: chi̠tia̠; A: to̠n chíta̠; P: itún chi̠ta̠
chitáꞌán vt
juntar Chitáꞌán ndó na̠ ñùù ná ku̠ꞌu̠n na̠ xavií
na̠ ichí chi kini ní káá. Junten a la gente para que vayan a arreglar el camino
porque está muy feo.
X: chitáꞌán, chítáꞌán, chi̠táꞌán
chitáꞌán tu̠ꞌun planear, ponerse de
acuerdo Ndi̠ki̠táꞌán na̠ ñùù chi̠táꞌán tu̠ꞌun na̠ kaꞌní na̠ ye̠ꞌe̠ xa̠ꞌá ya̠ kŏó ndíxíín i̠ kuni sòꞌo i̠ ya̠ káꞌa̠n na̠. Los del
pueblo se reunieron y se pusieron de acuerdo para matarme por no haberles
obedecido. [mod.: chitáꞌán]
M: chitaꞌan tuꞌun$
EJ: chitá'án tu̠'un
chitaꞌnu vt 1. colgar (algo que se columpia u oscila) Tavá ndó ti̠ko̠to̠ ndó chitaꞌnu ndó ná i̠chi̠ ya̠ chi uxá ní ya̠. Saquen
su ropa y cuélguenla para que se seque porque está muy mojada.
2. suspender (una decisión) Va̠ꞌa chítáꞌnú ún ki̠ví xíꞌín na̠, ná ku̠ꞌu̠n na̠ inka kixi na̠, saá xanani ún chiñu
na̠. Está bien que suspendes tu decisión; que vayan y regresen otro
día, entonces arreglarás sus asuntos. Véase kutaꞌnu
X: chitaꞌnu,
chítáꞌnú, chi̠ta̠ꞌnu
M: no existe
P: kataꞌnu$
chi̠tia̠ (M)
s
plátano Véase chi̠ta̠
chitivi (A) vt
envolver Véase suví
chito (A)
vt
besar Véase chutú
chítón (A) s
gato Véase vilú
chitóni̠ (A)
vi
predestinar Véase chitúni̠
chítu (M, C, EJ)
adj lleno
Véase chútú
chítun (EJ)
s
gato Véase vilú
chi̠tun adj chocante (refiere
a alguien que no le gusta nada) Si̠chîꞌyó nde̠ ndaí si̠ndi̠kí ta kŏó ndíxíín na̠ kuxi na̠ xíꞌín nde̠; chi̠tun ní na̠. Hicimos
caldo de res y no quisieron comer con nosotros; son muy chocantes. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc describe alguien que es muy serio y no saluda a nadie.)
M: chi̠tu̠n
kuchitun despreciar, ponerse chocante
xachi̠tun vt
despreciar
chi̠tu̠n adv muy seguido
(de tiempo o de lugar) Kama ní kua̠ꞌa̠n xína̠ se̠ꞌe yá xìxì i̠ chi chi̠tu̠n ní kákú se̠ꞌe yá. Los hijos
de mi tía se están multiplicando muy rápido porque da a luz muy seguido.
M: chi̠to̠
chitúni̠ vt 1. predestinar (se usa casi siempre con Dios) Ndíchi ní kàkù ra̠ Moisés chi xa̠ saá chitúni̠ Ndióxi̠.
Moisés era muy inteligente
porque así predestinó Dios.
2. querer (se usa casi siempre con Dios) Kua̠ꞌá kú chi se̠ꞌe yá ndáꞌvi kàkù. Án xa̠ saá chi̠túni̠ Ndióxi̠ unkú
ví ya̠. Pobre de ella, tuvo muchos hijos; quien sabe si eso es lo que Dios
quizo. Véase tu̠ni̠
X: chitúni̠, chítúni̠, chi̠túni̠
M: chituni$
A: chitóni̠
EJ: chitúni̠
chi̠tùvì vi
se subió (en
un cerro) ‑¿Míí ku̠ꞌu̠n ra̠ xìtò ún? ‑Nda̠ nu̠ú xi̠kí kaá chi̠tùvì
ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. ‑¿A
dónde se va tu tío? ‑Hasta allá a ese cerro se subió. [No existen en el futuro ni el
presente.]
M: chituvi$
chiun [variante de: chiñu] trabajo
chiva̠ꞌa vt
guardar Tìín ún xùꞌún ún; chiva̠ꞌa ún ya̠ satá ún to̠to̠ ún. No
malgastes tu dinero; guárdalo para que compres ropa. Véase va̠ꞌa
X: chiva̠ꞌa,
chíváꞌa, chi̠vàꞌà
M: chivaꞌa,
chiváꞌa, chi̠vaꞌá
C: tixi va̠ꞌa
A: taxi va̠ꞌa
P: chikuaꞌa$
EJ: chiva̠ꞌa,
chíva̠ꞌa, chi̠vǎꞌa
chiyo s 1. teja 2. pedazos de barro Ndi̠ta̠ꞌvi ndiꞌi téja sa̠tá veꞌe nde̠; mí chiyo láꞌví mií kú ya̠. Se
quebraron todas las tejas de la casa; son nada más pedazos rotos.
Véase téja (Nota dialéctica: en Xochapa y El Jicaral sólo se usa en sentido 2; en
Metlatónoc se refiere a pedazos de vidrio también.)
M: chiyo; A: chiyo; EJ: chiyo
chi̠yó s
hombro (incluye
la parte del brazo arriba del codo) Tiin xa̠ꞌá chi̠yó ra̠ loꞌo ña̠á, tavá ra̠ ná keta ra̠ kèꞌè, ¿nda̠chu xákú ní ra̠? Agarra
a ese niño del hombro y sácalo. ¿Por qué llora tanto?
M: chi̠yŏ; A: chi̠yo̠
chi̠ꞌyó vi
cocer, hervir (en agua) ¿Unkúa̠ chi̠ꞌyó kuxi yó vitin? Kuxi yó nduchí va. ¿Qué
vamos a cocer (lit.: qué se cocerá) para comer hoy? Pues, vamos a comer
frijoles.
X: chi̠ꞌyó,
chîꞌyó, ndi̠chi̠ꞌyó
M: chi̠ꞌyŏ;
chíꞌyŏ; ndi̠chi̠ꞌyŏ
C: chǐꞌyo̠, ___, ndi̠chíꞌyo̠
A: chi̠ꞌyo̠,
chíꞌyo̠, ni̠chi̠ꞌyo̠
EJ: chiꞌyó,
chíꞌyó, chǐꞌyó
sichîꞌyó vt
cocer
1chi̠ꞌyo̠ s
1. nido Xa̠ xàkìn nduxí sa̠na̠ i̠; xìnì i̠ ñúꞌú ndi̠ví ini chi̠ꞌyo̠ rí. Ya puso mi
gallina; vi los huevos en su nido.
2. Es el lugar donde cualquier animal cria a sus criaturas o donde está
acostumbrado a dormir. Kini ní kíxi̠ se̠ꞌe ún; ¿án ná ku̠ꞌu̠n ún chindúꞌú ún chi̠ꞌyo̠ si̠ndi̠kí?, ta nduva̠ꞌa ra̠. Tu hijo duerme muy feo; ¿por qué no lo llevas a
donde duermen las vacas y lo acuestas allá?, con eso se le va a quitar.
M: chi̠ꞌyo̠; EJ:
chi̠ꞌyo̠
2chi̠ꞌyo̠ (M, C) vt
hacer nido
X: no existe
M: chi̠ꞌyo̠
C: chǐꞌyo̠, ___, ndi̠chíꞌyo̠
choló (P)
s
cangrejo Véase chǐrri
cho̠ꞌmá vi
aplastarse Carro ndi̠xa̠xin ndaꞌá ra̠ ta iin ndi̠cho̠ꞌmá ndiꞌi xèꞌé ya̠ ndíkáa ndaꞌá ra̠. El carro
machucó su dedo y se aplastó totalmente su anillo.
X: cho̠ꞌmá,
chôꞌmá, ndi̠cho̠ꞌmá
M: chi̠ꞌma̠,
chíꞌma̠, ndi̠chi̠ꞌma̠
A: chiꞌmá,
chíꞌmá, chi̠ꞌmá
P: ndikoꞌmba$
EJ: cho̠'má, chô'má, ni̠cho̠'má
sichôꞌmá vt
aplastar
chŏꞌmá s
cazahuate, palo blanco (árbol) Chìꞌì nána i̠ iin itún chŏꞌma yéꞌé nde̠ ta latún kú chi; íín ita nú. Mi
mamá sembró un palo blanco y está muy bonito; tiene muchas flores.
M: tuchiꞌma$;
C: tuchiꞌma$; A: ton ti̠ꞌmá; P: choꞌmá
chŏꞌma vi, vt 1. incensar
Ki̠ví ndìì, tá ndíkíꞌín na̠ níma̠ ñùù i̠, ta chóꞌma na̠. En mi
pueblo en Todos Santos, incensan cuando ellos reciben a los muertos.
2. ensomar, echar humo (de ritual para remedio o purificación) Chŏꞌma i̠ se̠ꞌe i̠ chi kìꞌìn ta̠chí ya̠; xákú ní ya̠ ta ni kŏó xíín
ya̠ ku̠su̠n ya̠. Voy a ensomar a mi bebé porque un espíritu
le agarró y llora mucho y no quiere dormir.
X: chŏꞌma,
chóꞌma, ndi̠chŏꞌma (irreg.)
M: chi̠ꞌmá, íchi̠ꞌmá, ndi̠chi̠ꞌmá
C: chu̠ꞌmá, íchu̠ꞌmá, ndi̠chu̠ꞌmá
A: chiꞌmá,
chíꞌmá, chi̠ꞌmá EJ: ndachǒꞌma, ndáchǒꞌma, nda̠chǒꞌma
sichóꞌma vt
incensar
chóꞌó [contracción de: chí yóꞌó] por aquí
EJ:
chóꞌo
cho̠ꞌŏ (M) vi
cocer Sinón. chi̠ꞌyó
X: no existe
M: cho̠ꞌŏ; chóꞌŏ, ndi̠cho̠ꞌŏ
A: cho̠ꞌo̠, chóꞌo̠, ni̠cho̠ꞌo̠
choꞌon (A) vt
medir Véase 1chuꞌun
cho̠pi̠ s
español (Se
usa casi siempre con un pronombre como na̠cho̠pi̠ españoles.) Tiempo ndi̠xìkà na̠ cho̠pi̠, ta kua̠ꞌá ní na̠ ndáꞌvi si̠ndíꞌi xa̠ꞌá na̠. En el
tiempo de los españoles muchos indígenas fueron destruidos. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc también quiere decir gente rica, incluyendo gente indigena.)
M: cho̠pǐ
Cho̠ta municipio de Atlamajalcingo
del Monte
M: Chotia$; A: Chu̠ta
chu̠ꞌmá (C) vi incensar
Véase chŏꞌma
chu̠ñu̠ (P)
s
espuma Véase chi̠ñu̠
Chu̠ta (A) Atlamajalcingo
del Monte Véase Cho̠ta
chútú [pres. de: kutú llenarse]
chutú vt
besar Tá ti̠ndàꞌá ra̠, ta chùtú ra̠ yuꞌú yá síꞌi ra̠. Cuando él
se casó, besó a su esposa. Sinón. kaxí yuꞌú
X: chutú, chútú, chùtú
M: no existe
A: chito
chuꞌu (A) vt mandar
Véase chuꞌún
chuun$ (C)
[variante de: chiñu] trabajo
1chuꞌun vt
medir (cantidad,
distancia) Xikó ún nu̠ní kiꞌin i̠, ta chuꞌun va̠ꞌa loꞌo ún litro ún. Véndeme
maíz, pero, por favor, mide bien tu litro.
X: chuꞌun,
chúꞌún, chùꞌùn
M: chuꞌun, chúꞌún, chu̠ꞌun
A: choꞌon, chóꞌon, cho̠ꞌon
EJ: chuꞌun,
chúꞌun, chǔꞌun
2chuꞌun vt
peinar Naꞌa, ná chuꞌun i̠ xi̠ꞌní ún chi kini ní káá ya̠. Ven, para
que te peine porque estás muy greñuda.
X: chuꞌun,
chúꞌún, chùꞌùn
M: chuꞌun, chúꞌún, chu̠ꞌun
A: nacho̠ꞌon,
nácho̠ꞌon, na̠cho̠ꞌon
EJ: chuꞌun,
chúꞌun, chǔꞌun
3chuꞌun vt 1. azuzar, mandar (para atacar) Va̠xi ndiváꞌi, kúni̠ rí tiin rí tixŭꞌú sa̠na̠ ún. Chuꞌun tìnà sa̠tá rí ná ku̠ꞌu̠n rí. Viene el
coyote y quiere agarrar tu chivo. Manda a los perros para que lo corran.
2. aconsejar, animar, convencer (de hacer algo malo o que sale difícil para
otro) ¿Nda̠chu chùꞌùn ún ra̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ xíꞌín ún, ta ndòꞌò ra̠ tindóꞌó? ¿Por qué lo
animaste a ir contigo, y sufrió esta desgracia (como resultado de yendo
contigo)? Variante suꞌun
X: chuꞌun,
chúꞌún, chùꞌùn
M: chuꞌun,
chúꞌún, chu̠ꞌun
A: chuꞌu
EJ: chu'un
E - e
é (C)
[variante de: ñá] ella
e̠ (C)
[variante de: ña̠] él
e (EJ)
[variante de: ña̠] un pronombre que refiere a algo o alguien ya mencionado.
ee̠ (EJ) adj sí Indica
afirmación del dicho de otro. -Kixi-un ve'e-i óra ka̠a̠ u̠xi̠. Á
va̠'a saá? -Ee̠. -Vente a mi casa a las diez. Está bien?
-Sí.
A: eei̠; EJ: ee̠
G - g
gavinete (M) s
viga del pico
de la casa Sinón. tun xiki veꞌe
X: no existe
I - i
i̠ pron, adj Es la forma dependiente de la primera persona de singular.
Ye̠ꞌe̠ kútóo i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ inka ñùù koto ndeꞌé i̠ unkúa̠ íyo na̠ ñùù na̠. A mí
me gusta ir a otros lugares para ver las costumbres de otros. Véase ye̠ꞌe̠
M: yu̠; C: yu̠; A: i̠; EJ: i̠, yu̠
íchi̠ adj seco Sava ñùù kŏó kúchíñú mií koo kui̠ꞌi saá chi ñuꞌú íchi̠ ní kú ya̠, ya̠kán kùví koo kui̠ꞌi. En algunos
pueblos casi no se dan frutas, porque son tierras muy secas y por eso no puede
haber fruta. (Nota dialéctica: en Metlatónoc el tono alto es un
poquito más bajo que normal.)
M: ichí, ndichí; C: íchi; A: yi̠chí; P:
íchi; EJ: íchi
1i̠chi̠ vi secarse
ndi̠chi̠ vi
secarse
si íchi̠ vt secar
ichí s 1. camino Tiempo kúún sa̠ví ra ndíkúꞌun ní ichí ta kùví ku̠ꞌu̠n carro sava ñùù. En el
tiempo de lluvias casi no entran los carros en algunos pueblos por los
derrumbes en los caminos.
2. vez ‑¿Ndi̠sàà ichí xáꞌa̠n ún Ti̠ndàꞌì? ‑Tá yo̠ó ví xáꞌa̠n i̠ xító i̠ se̠ꞌe i̠. ‑¿Cada
cuándo (lit.: cada cuántas veces) se va para Tlapa? ‑Cada mes voy para
ver a mis hijos.
3. derecho, autoridad, permiso Taxi ndó ichí ndaꞌá yáloꞌo se̠ꞌe ndó ná ku̠ꞌu̠n yá xíꞌín i̠ Kŏꞌyo xachíñú yá. Denle
permiso a su hija para que vaya conmigo a la ciudad de México a trabajar. (Nota
dialéctica: en Petlacalancingo solamente se ocupa sentido 1.)
M: ichí; A: yichi̠; P: íchi; EJ: ichí
sìín
ichí por fin
1i̠chi̠ vi
secar Kŏó sa̠ví kúún ta íchi̠ ndiꞌi itu nde̠ kui̠ya̠ vitin. En
este año no ha llovido mucho y se están secando todas las milpas.
Véase íchi̠
X: i̠chi̠, íchi̠, ndi̠chi̠
M: i̠chi̠, íchi̠, nda̠chi̠
C: i̠chi̠
A: yi̠chi̠, yíchi̠, ni̠yi̠chi̠
ndi̠chi̠ vi
secarse
2i̠chi̠ s
machete Tìín ún i̠chi̠ yóꞌó chi xi̠ín ní ya̠, koto ka kaꞌnda ya̠ ndaꞌá ún. No agarres
este machete porque te puedes cortar; está muy filoso.
M: i̠chi̠; C: yuchǐ; A: yuchu̠; P: i̠chi̠;
EJ: yu̠chi̠
i̠chi̠ ini 1. vi tener sed Ná ku̠ꞌu̠n tìkuǐi xíꞌín ún koꞌo ún; kâní ní ku̠ꞌu̠n ún, ta i̠chi̠ ini ún. Llévate
agua para tomar; vas a ir muy lejos y vas a tener sed.
2. adj
serio, no le gusta hablar, es un poco chocante Sava na̠ꞌa i̠chi̠ ní ini na̠; ni kŏó xíín mií na̠
kua̠ku̠ na̠. Algunas personas son muy
serias; no quieren reírse. [mod.:
i̠chi̠] Variante i̠chi̠ (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solamente se usa en sentido 1.)
M: ichi̠ ini, íchi̠ ini, nda̠chi̠ ini
A: yichí ini, yi̠chí, yichí…takui̠i
íchi̠ꞌmá (M) [pres. de: chi̠ꞌmá incensar] Véase chŏꞌma
íchin (M, C, EJ)
adj izquierdo
Véase ítín
íchu̠ꞌmá (C) [pres. de: chu̠ꞌmá incensar] Véase chŏꞌma
ií s
esposo Tátu kúni̠ ún ti̠nda̠ꞌá ún xíꞌín ra̠, ta ra̠yóꞌó koo ií ún ndiꞌi saá tiempo. Si te
quieres casar con él, él será tu esposo para siempre. Variante yií
M: iǐ, yiǐ; C: iǐ; A: yii̠; P: ií; EJ: ií
ìì s
tejón Va̠ꞌa ka ví xíxí kùñù kití ìì, si̠kán kuni xàꞌní nde̠ rí ta xìxì nde̠ kùñù rí. La
carne del tejón es muy rica; apenas ayer matamos uno y lo comimos.
M: yii̠, ii̠; A: yii, yitin; EJ: ii̠
i̠í adj 1. delicado Yóꞌo̠, tá kua̠ꞌa̠n ún Ti̠ndàꞌì ta kǐꞌín ún ko̠ꞌó ndasun, saá chi vǎꞌá mií ya̠; yi̠í ní ya̠. Cuando vayas a Tlapa, no compres platos de
vidrio porque no son muy buenos, son muy delicados.
2. sagrado, santo Vikó pascua kú ki̠ví xíxí suꞌun na̠ chi i̠í ní ki̠ví kú ya̠. En el
día de pascua ayuna la gente porque es un día muy sagrado. Variante yi̠í
M: yi̠ǐ, i̠ǐ; A: yi̠i̠; EJ: i̠í
ki̠ví
yi̠í día santo
ña̠ i̠í s
genitales, partes íntimas
xayi̠í vt
consagrar
íꞌí 1. adj crudo, medio crudo, medio cocido
‑¿Án xa̠ va̠ꞌa nduchí kuxi i̠? ‑Tǎꞌan kuu ya̠; íꞌí va ya̠. Ná chi̠ꞌyó ya̠, saá kuxi ún ya̠. ‑¿Ya
están listos los frijoles para comer? ‑No, todavía están crudos. Espera hasta
que se cuesan bien.
2. adv
crudo, medio crudo, medio cocido Vǎꞌá mií ndíkêe xáꞌa i̠; íꞌí ní ndi̠ke̠e ya̠. Mi
nixtamal no se coció bien; salió medio crudo.
3. adj verde (leña) Ni kŏó xíín titún koko nú; íꞌí ní nú; ya̠kán káná ní i̠ꞌma̠ nu̠ú nú. La leña no quiere arder porque está muy verde,
por eso saca mucho humo. Variante yíꞌí
M: yíꞌí; A:
yíꞌí; P: íꞌí; EJ: íꞌí
kuyíꞌí vp
ponerse crudo
ìꞌì s
flor de ejote Kuun ní ndìchì kui̠ya̠ vitin chi íyo ní ìꞌì ndìchì nde̠. Este
año va a haber muchos ejotes porque las plantas tienen muchas flores.
M: ita ndichi$; P: iꞌya$; EJ: i̠'i̠ Véase
lú'lú
i̠ꞌi̠ (P) pron,
adj Forma independiente de primera
persona de singular. Véase ye̠ꞌe̠
1íín [pres. de: ku iin estar]
2íín (C, P, EJ)
s
granizo Véase íꞌín
1iín s 1. cuero Ndiꞌi kú iín kití ta kua̠ꞌá ní nu̠ú ña̠ꞌa kuâꞌa xíꞌín ya̠ ta xi̠i ní ya̠. Con
los cueros de los animales se hacen muchas cosas que son muy durables.
2. piel Ñií sa̠tá ko̠ó káa xìꞌì si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠, ta kŏó ka se̠ꞌe rí kákú. Mi vaca
tomó una poción de piel de cascabel, y ya no puede tener cría.
3. cuerpo
Variante ñií (Nota dialéctica: en
Metlatónoc se usa solamente en sentido 2.)
M: ñiǐ; A: ñii̠; P: iín; EJ: iín
2iín [variante de: ñií] pelar
1iin adj un, uno Taxi iin váso loꞌo tìkuǐi ún ná koꞌo loꞌo i̠; íchi̠ ní i̠. Por
favor, regálame un vaso de agua; tengo mucha sed.
M: iin; A: ñii; EJ: iin
2iin adv muy (Da fuerza al verbo o adjetivo que le sigue. Se puede traducir
también como fuertemente,
totalmente, o completamente.) Ni kŏó mií tiempo nu̠ú i̠; iin
ndéndeé xínú i̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ nu̠ú ya̠ꞌvi. No tengo
nada de tiempo; me fui corriendo muy rápido al mercado.
M: ii̠n; EJ: iin
i̠ín s
sal Loꞌo i̠ín chika̠a̠ ún xíꞌín ñaꞌa tá sikuáꞌa ún ya̠ chi uꞌva ní ndàkú ún. Échale solamente un poco de sal a la comida
cuando la haces; pues tu pozole está muy salado. Variante
ñi̠í
M: ñi̠ǐ, i̠ǐn; A: ñi̠i̠; EJ: i̠ín
i̠i̠n adj nueve
Kuvi iin ki̠ni̠ loꞌo chi i̠i̠n kú rí; tátu u̠na̠ ndíxíyo rí ta kùví rí. Va a
morir un marranito porque son nueve; si hubieran sido ocho, no se moriría. (Nota
cultural: en Xochapa el número nueve trae mala suerte.)
M: ii̠n; A: i̠i̠n, ni̠i̠; EJ: i̠i̠n
iin chiñu náꞌa̠ de una vez Xa̠ va̠ꞌa kua̠ꞌa̠n ún iin chiñu náꞌa̠, ná kuniꞌi ún to̠to̠ yóꞌó ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún xu̠xán ní ku̠ꞌu̠n ún tuku ún inka
ichí. Ya que te vas de una vez, lleva esta ropa para que no te vuelvas a ir
otra vez.
iin iin cada uno, uno por uno
Tá kua̠ꞌa̠n ún xíꞌín tixŭꞌú ikú, ta kaꞌvi ún rí; iin iin rí kaꞌvi ún án ndóó ya̠a̠ rí. Cuando
lleves los chivos al campo, cuéntalos uno por uno para ver si están todos.
M: iin iin; A: ñii ñii; EJ: iin iin
iin káchi 1. completo Tá kua̠ꞌa̠n ún satá ún nu̠ú ya̠ꞌvi ta kaꞌvi va̠ꞌa ún xùꞌún saáchi sava na̠ kŏó táxí iin káchi na̠
xùꞌún yó. Cuando
vayas a hacer compras en el mercado, cuenta bien tu dinero, porque algunos no
dan el vuelto completo.
2. igual Yáku̠ꞌvi̠ i̠ xíꞌín ye̠ꞌe̠ tá íín kuátí íín nde̠, iin káchi íín nde̠,
káchi na̠. La gente dice que mi hermana y
yo somos como gemelas; somos iguales, dicen. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solamente se usa en sentido 2, y se refiere a medidas.)
M: iin káchí; A: ñii kachí; EJ: iin káchi
iin kuu soꞌva de
repente Ra̠ kíxi̠ kú ra̠ ta iin kùù soꞌva ndi̠kàvà ra̠ nu̠ú xi̠to. Él estaba durmiendo y de repente
se cayó de la cama.
iin ndaá sólo uno Iin ndaá va ra̠ ku̠ꞌu̠n xíꞌín i̠, kŭꞌún u̠vi̠ saá nda̠ xíꞌín i̠.
Solo uno se va a ir conmigo; no me voy a
llevar a los dos.
M: iin ndaá; A: ñii la̠á; EJ: iin ndaá
iin ndaá kulu único Iin ndaá kulu saá kú se̠ꞌe na̠ kàkù. Solo un hijo tuvieron (lit. el único es su hijo que
nació).
M: iin ndaá núu̠; P: iin ndaa kulu
iín ndákée (EJ) s
resortera
iin nu̠ú igual Luvi ní se̠ꞌe tìnà sa̠na̠ nde̠ kàkù, iin nu̠ú íín u̠ni̠
saá rí; nduꞌú kú chi rí. A nuestra
perra le nacieron perritos muy bonitos; están iguales y son muy gorditos.
M: iin nuu$; EJ: iin nu̠ú
iin saá de repente Ra̠ xínú kú ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ ta iin saá kètà ra̠ ndi̠kàvà ra̠. Iba
corriendo y de repente se cayó.
iin sana de repente
¿Míí ndi̠xa̠ꞌa̠n ún? Kŏó kéé mií ún ñùù ún, ta iin sana
kèè ún ta naꞌá ní ndi̠xa̠ꞌa̠n ún. ¿A dónde te
habías ido? Nunca sales de tu casa, y de repente te fuiste, y fuiste por mucho
tiempo.
M: iin sana
iin xaa soꞌva rápido Iin xaa soꞌva ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ nu̠ú ya̠ꞌvi ndíꞌí ka ví ini i̠ ndiko̠o se̠ꞌe. Me fui muy rápido al mercado por la preocupación de mi bebé que estaba
durmiendo.
i̠ín ya̠xa̠ sal de cal
Nina ñi̠í ya̠xa̠ kua̠kèè xíꞌín nduchí xíxí nde̠ ñùù nde̠. En nuestro pueblo comemos los frijoles con pura sal de
cal. Variante ñi̠í ya̠xa̠
M: iin yaxa$, ñii yaxa$; A: ñi̠i̠
yása
iin yuꞌú kuu ponerse de
acuerdo, estar de
acuerdo Kua̠ꞌá ní na̠chiñu ndi̠ku̠ndìtà ta iin yuꞌú kùù ya̠a̠ na̠ sàsì na̠ nu̠ú; kŏó ndíxíín
na̠ kani na̠ sello tùtù i̠. Se levantaron muchos de los
autoridades y todos se pusieron de acuerdo de negar el sello para sellar mi
documento. [mod. kuu]
M: iin yuꞌú kuu;
EJ: iin yuꞌú kuu
1íꞌín s
temazcal Se̠ꞌe yá kàkù; ta xa̠ꞌá ya̠yóꞌó kúa̠ xíníñúꞌú yá kaa yá íꞌín. Se alivió;
por eso necesita darse un baño en el temazcal. Variante ñíꞌí
M: íꞌin, ñíꞌi; C: íꞌin; A: ñíꞌi; P: íꞌín;
EJ: íꞌin
2íꞌín s
granizo Kini ní kùùn sa̠ví kuni, ta kùùn kú
chi íꞌín xíꞌín rá. Llovió muy
feo ayer; llovió con granizo. Variante ñíꞌí
M: ñíꞌí; C:
íín, ñíí; A: ñíí; P: íín, ñíí; EJ: íín
iꞌin 1. vt rascar
Tìkú íín xi̠ꞌní yá, ya̠kán íꞌín ní yá ya̠. Ella
tiene muchos piojos en su cabeza, por eso se la anda rascando mucho.
2. vi rascar Ndikuiín tììn xa̠ꞌá i̠; kátá ní ya̠, ndinuu loꞌo íꞌín i̠ ya̠. Un zancudo
me picó en el pie; tengo mucha comezón y me rasco constantemente. Variante ñiꞌi
X: iꞌin, íꞌín, ìꞌìn
M: ñiꞌi, ñíꞌi, ñi̠ꞌi
A: ñiꞌi, ñíꞌi, ñi̠ꞌi
P: iꞌin
EJ: iꞌin, íꞌin, ǐꞌin
i̠ꞌin (EJ) adj mudo Véase me'mé
iini$ (C)
prep entre
X: no existe
íítákaa (C)
[pres. de: kutákaa colgarse] Véase kutikàà
iinka (EJ) adj otro Véase inka
1ikán 1. adv allá (fuera de la vista) ‑¿Míí koo ún kui̠ya̠ ya̠ va̠xi? ‑Ti̠ndàꞌì koo i̠ ta ikán chiꞌi i̠. ‑¿Dónde vas
a vivir el año que viene? ‑Voy a vivir en Tlapa, y allá voy a sembrar.
2. adj
aquel (fuera de la vista) Na̠veꞌe i̠ ta kŏó kútóo na̠ ra̠ta̠a ikán chí kŏó kama ra̠. Los
de mi casa no quieren a aquel hombre porque no es listo.
M: ikán; A: kán; EJ: ikán
2ikán vt
hacer Tiempo kùù mií ra̠Carlos chiñu, ta
kua̠ꞌá ní ya̠ ìkán ra̠. Carlos hizo
muchas cosas cuando ocupó el puesto.
X: ikán, íkán, ìkán ~ ndi̠kán
M: no existe
P: no existe
EJ: ikán, íkán, ǐkán
i̠kán [variante de: ya̠kán] por eso
íki (M, P, EJ)
s
puñetazo Véase ǐkín
1ikí (M, C)
s
hueso Véase leke
2ikí (M, C, P, EJ)
s
botón Véase butóni
ikí kùñù s
cuerpo Ndi̠ꞌi ní kúú ikín kùñù ra̠; kànà ndi̠ꞌi ta kátá ní ya̠, che. Le salieron los granos en todo
el cuerpo y dice que tiene mucha comezón. Variante ikín kùñù
M: ikí ku̠ñu; C: ikí ku̠ñu; A: yiki ko̠ñu; EJ: ikí ku̠ñu̠, iín
ikí
nu̠ú (EJ) s hueso de mejilla
iki tiso$ (C)
s
hueso que usan para arreglar los hilos
del telar
X: no existe
1ikín s
calabaza Taꞌví ikín ta chinúú ún ya̠ ná chi̠ꞌyó ya̠ kaxí yó. Parte
la calabaza y ponla a cocer.
M: ikín; A: yiki̠n; EJ: ikín
2ikín s
puño
Xa̠ ki̠xàà ikín ra̠ ndaꞌá ra̠ kani ñaꞌá ra̠, ta kŏó ndíkání ñaꞌá ra̠. Ya hizo un puño con la mano para darle, pero no le
pegó.
ikin 1. s consomé (reg.) (comida
hecha de maíz tostado y molido y chile y de la grasa que sale de la carne de la
cabeza de res cuando se está cociendo en el horno.) Kuni ndi̠xi̠ꞌi̠ si̠ndi̠kí veꞌe yá ta kama ka ví ndìꞌì ikin veꞌe yá, ni kŏó ka ya̠ ndíníꞌi i̠ tá ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠. Ayer
mataron una vaca en la casa de ella y se acabó el consomé muy rápido la comida;
cuando fui a comprar, ya no me tocó nada.
2. s tortilla de
masa no bien molida Saá koo ikin, kiꞌin ún chinúú ún kuxi i̠. Aunque
es tortilla de masa no bien molida, ponla para que yo coma.
3. s masa no bien molida, masa
martajada Ni vǎꞌá mií ndíkó molinu mí ikin ví ndíkó nú, kini ni káá
uxán i̠. El molino no muele la masa bien; mi masa está muy fea/martajada.
Sinón. menke (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solamente se usa en sentido 3 y para salsa o atole. Para consomé se usa la palabra ndúꞌu̠.)
M: ikin, ndúꞌu̠; EJ:
ndu̠ꞌu̠
ǐkín s
puñetazo Iin ǐkín kànì ra̠ mí nu̠ú táta i̠ ta
ndàà ní kuiñu nu̠ú ra̠. Él le dio un puñetazo a mi papá y se le hinchó mucho la cara.
M: íki; P: iki$; EJ: íki
íkin (EJ) adj áspero
ikín ndaꞌá s Es la medida del codo a la palma (levantada) de la mano. (Se usa más para medir la cintura de ropa.) Tá satá ún xìyò ún ta xíꞌín ikín ndaꞌá ún kiꞌin ún kùꞌvà tokó ya̠. Cuando
compres tu falda, mídele con la medida del codo a la palma de tu mano.
ikín ñaꞌmi (M, C) tipo de
calabaza Véase kiâꞌmí
ikín ñú (M) tipo de calabaza Véase kíñú
ikiñu$ (C)
tipo de
calabaza Véase kíñú
ikoó adj náhuatl
‑¿Ndá tu̠ꞌun kúa̠ káꞌa̠n ún? ‑Tu̠ꞌun ikoó va káꞌa̠n i̠. ‑¿Qué
idioma hablas? ‑Hablo náhuatl.
M: ikóo
ikú 1. s monte, campo Nda̠ta̠a kua̠ꞌa̠n nda̠ ikú xáꞌnda nda̠ titún. Los
hombres van al campo a cortar leña.
2. s cerro Tá loꞌo i̠, ta vitin ta̠a̠n ndi̠xìkà i̠ ikú xíꞌín nána i̠. Cuando yo
era chica, todos los días iba con mi mamá al cerro.
3. adj
silvestre Kití ikú yáxí ní ndixín i̠ ta vitin ta̠a̠n kua̠ꞌa̠n i̠ kíxi̠ xíꞌín ya̠.
Los animales silvestres
están comiendo mis elotes, por eso todos los días estoy yendo a dormir allá.
M: ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠, kuꞌu̠; P: ikú;
EJ: yukú
i̠ku̠ s 1. hoja Tiempo íchi kôyo ndiꞌi i̠ku̠ ndiꞌi kú tunkuîí, saáchi íchi̠ ní ñuꞌú. En tiempo
de sequía a todos los árboles se les caen las hojas porque la tierra está muy
seca.
2. hierba, planta Xa̠ kùùn sa̠ví, ta kànà ní i̠ku̠ kaxí kití sa̠na̠ yó.
Ya llovió, y ha salido mucha
hierba para nuestros animales. Variante i̠ku̠n
M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠; A: yu̠ku̠; EJ: yu̠ku̠
ikú ini adj rebelde, irrespetuoso,
grosero
Kŏó káꞌa̠n mií na̠ xíꞌín se̠ꞌe na̠; kú chi ikú ini yá. No disciplinan a su hija, por eso es muy
irrespetuosa. Variante ikú
M: ikú ini; C: yukú ini, yukú; EJ: yukú
ini
ku ikú
ini ser
irrespetuoso
xa ikú
ini portarse
irrestuosamente
Ikú Kìmì 1. Cerro de la Estrella
2. Zitlaltepec (un pueblo en el municipio de Metlatónoc) Kâní ka ví tìꞌví na̠ ye̠ꞌe̠, ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xa̠chíñú i̠, nda̠ Ikú Kìmì tìꞌví na̠ ye̠ꞌe̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠. Me mandaron
a trabajar muy lejos; hasta Zitlaltepec. Variante Kúkìmì Véase kìmì
M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; P: Kukimi$
Ikú Sámi̠ (M, P)
Cerro de las
Garzas (el cerro más alto en esa parte de Guerrero y
que sirve como sitio preferido para llevar al cabo las ceremonias religiosas)
X: no existe; C: yuku Sami$
i̠ku̠ ta̠chí náꞌnú Es una
hierba que usan para curar mal aire o para alguien que no puede dormir. ¿Nda̠chu xákú ní se̠ꞌe ún?
Kuáꞌan kiꞌin ún i̠ku̠ ta̠chí chŏꞌma ún ya̠ chi kìꞌìn ta̠chí ya̠, ya̠kán xákú ní ya̠. ¿Por qué
llora mucho tu bebé? Ve a traer esa
hierba y ensómalo porque tiene espíritu malo, por eso llora mucho.
M: i̠ku̠ ta̠chǐ náꞌnu
i̠ku̠ ta̠chí
válí s orégano Kuáꞌan ndó xa̠ꞌá i̠ku̠ ta̠chí válí, ná i̠chi̠ ya̠ ta
ndiko ndó ya̠ ke̠e ya̠ xíꞌín ndàkú kaxí yó. Vayan
a traer el orégano que se seque y luego lo muelen para echar al pozole.
EJ: no existe
ikú yúú (M)
s
lugar desiérto Véase ikú yuyu
ikú yúyú lugar desértico Kúndásí ní i̠ ku̠ꞌu̠n mií i̠ ikú yúyú. Tengo miedo de irme sóla a un lugar desértico.
M: ikú yúú; EJ: yukú yúú
i̠kuìì s
zorro Tiempo ndúkuîí kúnáꞌnú itun, ta kua̠kìꞌvì tí i̠kuìì ñùù xáxí rí nduxí sa̠na̠ na̠. En
tiempo que crecen las milpas, los zorros entran a los pueblos y se comen las
gallinas.
M: yukui̠i; C: yu̠kuii; A: ño̠kuíí ; P: xikuii$; EJ: yukui̠i
ikún (M, C) adv dos días
después de pasado mañana, en cinco días
X: no
existe; A: ikún; EJ: no existe
i̠ku̠n s 1. cola, fila Tá válí yó kua̠ꞌa̠n yó scuela, ta kándítá i̠ku̠n na̠ yóó,
ta saá kua̠ndèè yó kaꞌvi yó. Cuando éramos pequeños nos
formaban por filas para entrar a nuestro salón a estudiar.
2. hilera Iin kàtà ikún ndiꞌi na̠ cubeta yéꞌé kua̠kèè tìkuǐi ini ya̠. Pusieron
las cubetas en hileras para colectar el agua
(del techo).
M: i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; A: yiko̠n; EJ: yu̠ku̠n
i̠má s
cera Sava na̠ síkuâꞌa na̠ tímá xíꞌín i̠má kití ñuñú, ta xíkó na̠ túnyóꞌó. Algunos
hacen las velas con la cera de abejas, y las venden.
M: imǎ; C: ñuma$; A: ñi̠ma̠; EJ: ñu̠má
tímá s
vela
i̠ma̠ so̠ꞌo s
cerumen Ndiyákun so̠ꞌo ún chi ñúꞌú ní i̠ma̠ so̠ꞌo ún, ya̠kán kŏó xíní so̠ꞌo ún. Limpia tus oídos porque tienes mucho cerumen;
por eso no escuchas bien.
M: i̠ma̠ soꞌo; A:
ñi̠ma̠ so̠ꞌo
i̠ꞌma̠ s
1. humo Kǎꞌmí ndó ya̠ chi va̠xi ní i̠ꞌma̠; kua̠kèè ya̠ nu̠ú yó. No
quemen nada porque hace mucho humo y nos entra en los ojos.
2. adj humoso Kuná ndó yéꞌé ná kee i̠ꞌma̠; ndàsì ndiꞌi ya̠ veꞌe, i̠ꞌma̠ ní. Abran la
puerta para que salga el humo porque se encerró todo en la casa, y está muy
humoso.
M: i̠ꞌma̠; C: nu̠ꞌma̠; A: ñi̠ꞌma̠; EJ: ñu̠ꞌmá
ku i̠ꞌma̠ ahumarse
xa i̠ꞌma̠ vt
hacer humoso
imí s
tiempo de sequía, tiempo de
calor Tiempo imí ta íchi̠ ní tìkuǐi, ta xíká ní kua̠ꞌa̠n nde̠ kíꞌín nde̠ rá. En tiempo
de sequía se seca mucho el agua, y la traemos de muy lejos.
M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí
ina (A)
s perro
Véase tìnà
íꞌná 1. s fantasma (de animal o gente) Ka̠ꞌa̠n xíꞌín ra̠loꞌo se̠ꞌe ún ná kuǎkú ní ra̠ chi kixi íꞌná kaxí ya̠ ra̠. Dile
a tu hijo que no llore, porque si llora va a venir un fantasma y se lo va a
comer.
2. adj
señaloso (que algo malo va a pasar) Íꞌvi ní i̠ chi xìnì i̠ iin tíko̠ó ta íꞌná ní rí, káchi na̠. Tengo
mucho miedo porque vi una culebra y dicen que es señal de que va a pasar algo
malo (lit.: es muy señaloso).
3. adj feo, fuerte Kama ndó nu̠ꞌu̠ yó chi kuun íꞌná sa̠ví; ndeé ní ku̠naá nu̠ú ikú. Apúrense,
vámonos porque va a llover muy fuerte/feo; se ve muy oscuro hacía el cerro. (Nota dialéctica: en Metlatónoc solamente se usa en
sentido 2.)
M: íꞌna; EJ:
íꞌna
sa̠ví
íꞌná tormenta
índia̠yú (M, C)
[pres. de: ndia̠yú despedirse] Véase 3ndaí
índichi (C, EJ)
[pres. de: kundichi pararse]
índiee (C)
[pres. de: kundoo ndiee] está cabeza abajo
índúꞌú [pres. de: kundúꞌú estar]
1ini 1. s mercado, centro
‑¿Máꞌa̠ na̠veꞌe ún? ‑Kŏó na̠; chí ini kua̠ꞌa̠n na̠. ‑¿Dónde
están tus papás? ‑(No están;) se fueron al centro.
2. adv, prep
adentro, dentro de Koto ini ki̠si tátu ñúꞌú ka nduchí ta chika̠a̠ ya̠ kuxi ún. Ve si
todavía hay frijoles dentro de la olla y sírvete.
M: ini; A: ini; EJ: ini
2ini (A)
conj ni Véase ni
ini mií voluntariamente
Táta chée i̠ si̠nîꞌi iin si̠ndi̠kí nu̠ú i̠, va̠ꞌa chi kŏó ndíkáꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠; ini mií va ra̠ si̠nîꞌi ra̠ rí nu̠ú i̠. Mi
abuelo me regaló un toro; yo no se lo pedí; me lo regaló voluntariamente.
M: ini mii; EJ: ini mií
ini ndaꞌá s palma de la
mano Ndi̠kàtà ní i̠ ta nda̠kua̠
ndu̠kuáꞌa ini ndaꞌá i̠. Lavé mucho y se puso roja las palmas de mis manos.
A: ini ndaꞌa̠; EJ:
ini ndaꞌá
ini veꞌe (EJ) s piso de la casa o de un edificio
ini xa̠ꞌá s
planta del pie Iñú ndi̠ke̠ta ini xa̠ꞌá i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Me
entró una espina en mi pie (lit.: en la planta de mi pie) y me duele
mucho.
EJ: ini xa̠ꞌá
iꞌní 1. adj caliente
Síso̠ ní tìkuǐi, koto ún ndi̠í ún chi niꞌní ní rá. El agua
está herviendo; cuidado, no te vayas a quemar porque está muy caliente.
2. ve hace calor Taxi loꞌo ndó tìkuǐi koꞌo tíki̠ni̠ yóꞌó; iꞌní ní nu̠ú núꞌni rí. Por favor,
denle agua al marrano porque hace mucho calor donde está amarrado.
[No existe en el futuro ni el
pretérito.]
Variante niꞌní
M: iꞌní; C:
iꞌní; A: ñi̠ꞌní; EJ: iꞌní
ku iꞌní xíꞌi sentir calor
iꞌní xíꞌi tiene calor, siente calor
Ndukú ndó téja ndikasi ndó xi̠ní veꞌe chi iꞌní ní xíꞌi yó. Consigue
tejas para tapar el techo de la casa porque sentimos mucho calor.
[no tiene futuro ni pretérito.]
M: iꞌní xíꞌi̠
A: ñi̠ꞌní ní xíꞌi̠
ínima̠ (EJ) s
corazón, alma Véase níma̠
inka adj 1. otro Tá kua̠ꞌa̠n i̠ inka ñùù ta síín ní kúni̠ i̠; kŏó kâan i̠. Cuando
voy a otra lugar me siento muy rara; no puedo acostumbrarme.
2. siguiente, próximo Tá ndi̠tu̠vi inka ki̠ví, kèè ra̠ kua̠ꞌa̠n ra ikú. Cuando
amaneció el día siguiente, se fue al campo.
M: inka̠; A: inka̠; EJ: iinka
inkú [variante de: unkú] ¿qué?
inkúa̠ [variante de: unkúa̠] ¿qué?
inu$ (C) s espuma Véase chi̠ñu̠
inŭ (M, C)
s
red, bolsa Véase ñunú
1ínúú [pres. de: kunúú estar encima]
2ínúú (M)
s
pilón
X: no existe
i̠ño̠ (A) adj seis Véase i̠ñu̠
iñú 1. s espina I̠vi̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ kìꞌìn i̠ tìkuǐi koꞌo nde̠ ta ndi̠si̠so iin iñú xa̠ꞌá i̠; ndeé ní kúꞌvi̠ ya̠. Fui a la
barranca a traer agua para tomar y me entró una espina; me duele mucho.
2. adj
espinoso Ichí nu̠ú xíká nde̠ iñú kú chi; sîso kú chi ya̠ xa̠ꞌá nde̠. La senda
por donde caminamos está muy espinosa; nos espinamos mucho.
M: iñŭ; A: ñiño̠; EJ: iñú
i̠ñu̠ adj seis
M: i̠ñu̠; C: i̠ñu̠; A: i̠ño̠; EJ: i̠ñu̠
iꞌñû adv el día
después de pasado mañana, en cuatro
días Iꞌñû sindíꞌí i̠ xachíñú i̠; saá ku̠ꞌu̠n i̠ xachíñú i̠ xíꞌín ún. En cuatro
días voy a terminar de trabajar, entonces voy a trabajar contigo.
M: iꞌñŭ;
EJ: i'ñû
isá s
elotito (muy
tiernito, que apenas se está formando) Xa̠ ki̠xàá va ndixín kaxí yó, chi xa íyo va isá válí.
Va a haber elotes para comer
porque ya hay elotitos.
M: isá; EJ: isá
isa (C, EJ)
s
telar de cintura Ñánána yu̠ chikaa ñǎ iin isa kunu ñá xíku̠n. (C) Mi mamá va a preparar el telar
para tejer un huipil.
X: no existe; EJ: isa
isâ adv pasado
mañana ‑¿Máá ku̠ꞌu̠n ún Ti̠ndàꞌì?, ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín ún. ‑Isâ ku̠ꞌu̠n i̠; va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín i̠. ‑¿Cuándo
vas a ir a Tlapa?, para ir contigo. ‑Voy a ir pasado mañana. Puedes ir conmigo.
M: isá; C: isá; A: yisá; EJ: isâ
i̠sávǐ (M, C)
adj mixteco
Véase sâví
íse̠ꞌvá (M, C) [pres. de: se̠ꞌvá bostezar] Véase siꞌva
ísítí [pres. de: kusítí arrodillarse]
isiti$ (C)
s
intestino Véase sìtì
isu s
venado Va̠ꞌa ní xa̠ꞌá kití isun kunu rí, nda̠ iin na̠ kŏó
kúchíñú tiin rí. Los venados son muy buenos
para correr; nadie los puede agarrar. Variante isun
M: isu; C: isu$; A: yusu; EJ: isu
ísu̠tiá (M, C)
[pres. de: su̠tiá nadar] Véase sutá
ísuví (EJ) vt [pres. de: suví envolver]
ítá adj tierno (plantas, gente, animales) Ndiꞌi ña̠ꞌa tá ítá ya̠ va̠ꞌa ní xáxí ya̠. Tá kúxùxà ya̠, ta yǎsín ka
xáxí ya̠. Todas las cosas cuando son
tiernas son muy sabrosas. Y cuando se macizan, ya no son muy sabrosas.
M: ítiǎ; C: ítia̠; A: yúta̠; P: ítá; EJ:
ítia
ku ítá vp
ponerse tierno
ña̠
ítia (EJ) s
genitales, partes íntimas
xa ítá vt
hacer tierno
ita s 1. flor
Kuun ní ti̠kǎva kui̠ya̠ vitin chi íyo ní ita túnti̠kǎva.
Los ciruelos van a producir
muchas ciruelas este año porque tienen muchas flores.
2. pasto Chí nu̠ú íyo ita kaá katún
ún kuái̠ ná kuxi rí. Por allá donde
hay pasto amarra el caballo para que coma.
M: ita; C: ita; A: yita; EJ: ita (sentido
1), itia (sentido 2)
i̠ta s
río Kua̠ꞌá ka ví i̠ta kèè, nda̠kua̠ kándétá nu̠ú rá
kua̠ꞌa̠n
rá. Subió mucho el río; hasta va con olas.
M: itia̠; C: i̠tia; A: yu̠ta; EJ: i̠tia
Tàkuáàn Alcozauca
Tatioo Ayutla
Tàxíín Igualita
I̠ta Ita Xochapa (un pueblo en el municipio de Alcozauca)
Luvi ní ñùù I̠ta Ita saá chi kua̠ꞌá ní nu̠ú ña̠ꞌa íyo. Xochapa es
muy bonito porque tiene muchas cosas. Variante Tètà
M: Tia̠ta; C: Tiata$; P: Teta$
Ita Kaꞌnu$ (P) s Río de
Igualita Véase I̠ta Táꞌva
ita ko̠ꞌó campánula (enredadera) Luvi ní ita ko̠ꞌó, sundí kŏó naꞌá mií xíyo ya̠, chi tá xikuàá ta ndi̠ku̠n
ndókó ndiꞌi ya̠. Las
campánulas son muy bonitas, pero no duran mucho porque luego se marchitan en
las tardes.
ita leko pasto Tá tává na̠ñùù i̠ ndo̠ꞌo ta táán na̠ ita leko xíꞌín ya̠, ya̠ ná tíín táꞌán va̠ꞌa nda̠ꞌi̠. Cuando la
gente de mi pueblo hace adobes, le echan pasto para que el barro se agarre
bien.
M: itia; A: yita; EJ: itia
ítá ndee [pres. de: 1kata ndee estar
boca abajo]
ita ndǐchi (M, C, EJ)
flor de ejote
Véase ìꞌì
I̠ta Ndioꞌo Puebla (ciudad) Ndiꞌi na̠xíkó Ti̠ndàꞌì ta nda̠ I̠ta Ndioꞌo xáꞌa̠n ná xa̠ꞌá ña̠ꞌa xíkó saáchi ikán ku̠á núú loꞌo yaꞌvi ya̠. Todos los
comerciantes de Tlapa van a hacer sus compras de mercancía en Puebla porque
allá está un poco económica.
M: Tiandioꞌo$; C:
Itia̠ Ndióꞌó
ita nùní cacalosúchil, flor de mayo Kŏó kútóo i̠ chiꞌi i̠ tún ita nùní chi káná ní ko̠lá ndaꞌá nú. No me gusta
plantar el cacalosúchil en mi patio porque le salen muchos gusanos.
ita ñùꞌú flor de
nochebuena Kútóo ní i̠ chiꞌi i̠ ita ñùꞌú chi luvi ní kuáꞌa ita ya̠ káná. Me gusta mucho sembrar las plantas de nochebuena
porque dan flores rojas muy bonitas.
A: yita ñuꞌú
I̠ta Táꞌva Río de
Alpoyecancingo Ya̠chi̠ tá tǎꞌán kua̠ꞌa puente, ta nina yâꞌa nde̠ Ita Táꞌva, ta i̠yo ka ví yâꞌa nde̠. Antes, cuando todavía no había el puente, teníamos que
cruzar el río de Alpoyecancingo (a pie o en caballo) y cruzabamos con mucho
miedo.
P: Ita Kaꞌnu
ita tixǎyá begonia
Tá kúún sa̠ví ta luvi ka ví káná ita tixǎyá nu̠ú chíꞌí nde̠ ikú ikán. Cuando
llueve, las begonias salen muy bonitas allá, en el campo donde sembramos.
EJ: ita tixǎyá
I̠ta U̠vi̠ Dos Ríos (un pueblo en el municipio de Metlatónoc)
C: Tiauvi$
ita vi̠tú (EJ) s
cacaya (flor
de maguey) Xa̠ꞌá ita vi̠tú ni̠xa̠ꞌa̠n-ndu chiꞌyó kuxi-ndu. Fuimos a traer la flor de cacaya para comer.
Ita Xatun$ (P)
s
Río de Petlacalancingo
X: no existe
ita xikua ñuꞌú$ (M) s girasol
X: no existe; EJ: ita ña̠ ndi̠í
I̠ta Ya̠ꞌá Chilapa (un
pueblo en Guerrero)
ítáꞌán [pres. de: kutáꞌán juntarse]
ítáꞌnú [pres. de: kutaꞌnu estar colgado]
ití (EJ)
s
vela Kútóo-i
ití yóꞌo, íyo xi̠ko̠ támi xá'a̠n-ña. Me
gusta esta vela, tiene un perfume que huele muy bonito.
Véase tímá
ití (M, P)
s
ocote Véase itín
ití xúxa (EJ)
s
ocote Véase itín
ítia (M, C, EJ) adj tierno
Véase ítá
1itia (M, C, EJ)
s
hierba
X: no existe
2itia (M, EJ)
s
pasto Véase ita
i̠tia (M, EJ)
s
río Véase i̠ta
Itia̠ Ndióꞌó (M, C) s
Puebla Véase I̠ta Ndioꞌo
I̠tiakuáá (C)
s
municipio de Alcozauca Variante Tiakuáán
Véase Tàkuáàn
ítín adj izquierdo
‑¿Ndá ndaꞌá kúa̠ kŏó ndeé xáchíñú? ‑Ndaꞌá ítín kú ya̠. ‑¿Cuál
es la mano que no tiene mucha fuerza para trabajar? ‑Es la mano izquierda.
M: ichin; C: íchin; A: yitin; P: ítín; EJ:
ítin
itín s ocote
Kŏó xíín ñu̠ꞌu̠ yóꞌó ndikoko ya̠;
taxi itín ná chika̠a̠ i̠. El
fuego no quiere prender; dame un ocote para echarle.
M: ití; A: yiti̠; P: ití; EJ: ití xúxa
itin s 1. cedazo (de tela) Tùtà kúni̠ i̠ ndiko i̠ ta vǎꞌá mií ka itin i̠, iin ndi̠ta̠ꞌnda̠ ya̠a̠ ya̠. Quiero hacer atole, pero mi
cedazo ya no sirve; está completamente roto.
2. bolsa (de ropa) Tá ndíkátá ndó to̠to̠ i̠ ta tavá ndiꞌi ndó mìꞌí ñúꞌú itin ya̠ chi kŏó ndíkátá va̠ꞌa mií ndó ya̠. Cuando
lavan mi ropa, saquen toda la basurita que está en las bolsas porque no la
lavaron bien.
M: itin; A: yitin
ítǐvi (M, EJ)
[pres. de: ti̠ví descomponer]
itu s
1. milpa Ikú xáꞌán nde̠ xútú nde̠ itun nde̠; kâní ní íyo ya̠. Estamos
yendo a limpiar la milpa que está en el campo; está muy lejos.
2. tallo de maíz, planta de
maíz Iin ndaá kú itun kànà yéꞌé i̠, ta chée ní ndixín ínúú ndaꞌá ya̠. Salió un tallo de maíz en mi patio y dió un elote muy
grande. Variante itun
M: itu; C: itu; A: yutu; P: itu; EJ: itu
itún s 1. árbol, palo Ndiꞌi nu̠ú íyo itún ta kúún ní sa̠ví. Donde hay
árboles llueve mucho.
2. madera, cosa de madera ‑¿Inkú ta̠i̠ kú nú yóꞌó? ‑Itún ye̠ꞌe̠ kú nú. ‑¿De quién
es esta silla? ‑Es mía (lit.: mi cosa de madera es).
3. planta Kana ní tinaná ra̠ku̠ꞌva i̠ kui̠ya̠ vitin saá chi va̠ꞌa ní káá itún tinaná ra̠. Este
año mi hermano va a tener muchos jitomates porque sus plantas están creciendo
muy bien.
4. Se refiere a cualquier tipo de máquina. Kuénta koo ún ku̠ꞌu̠n ún ñùù va̠ꞌa, xíká ní itún ta i̠yo ní kani nú yóꞌo̠. Cuídate
cuando vayas a la ciudad, porque hay muchos carros, y hay peligro de que te
atropellen.
M: itún; C: yutun$; A: yito̠n; EJ: itún
ku
itún vp ponerse
tieso
xa
itún vt hacer tieso
itún chichí órgano
Itún chichí tàán i̠ nu̠ú ñuꞌú i̠, ya̠ ná yǎꞌa tìkuǐi nu̠ú ya̠. Planté
órganos en mi terreno para que no pase el agua.
Variante tún chichí
itún kui̠ꞌi árbol
frutal Kua̠ꞌá ní itún kui̠ꞌi chìꞌì i̠ ta iin ndi̠ndi̠chi yaa nú. Sembré muchos árboles frutales pero se secaron todos.
M: itún kuíꞌi̠; C:
yutun tata$; EJ: itún kití vi̠xi̠
itún kupáya papayo Variante tún kupáya
C: tundoko paña$
itún ndáchí s
avión Nda iin tǎꞌan ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín itún ndáchí, ta i̠yo ní, káchi na̠
ndítúꞌún na̠.
Íꞌvi ní i̠
ku̠ꞌu̠n i̠
xíꞌín nú. Nunca
he ido en avión, y dicen que es peligroso. Tengo miedo de ir en uno. Variante
tún ndáchí
M: túndáchí; C: tundachi$; A: mbion$; EJ: túndáchi
ndachí vi
volar
itún nde̠ꞌé durazno Variante tún nde̠ꞌé
C: tun ndieꞌe$; EJ:
tún ndie̠ꞌé
itún
ndiká xa̠ꞌa̠ mamey (el
árbol) Variante tún ndiká xaꞌa
C: tun ndika$; EJ: tún ndiká kuáꞌa
itún tìchí aguacate (el
árbol)
C: tutichi$; EJ: tún tǐchi
itún túꞌún medio litro (medida seca) Xikó loꞌo ún iin itún túꞌún loꞌo nduchí kuxi i̠ xíꞌín se̠ꞌe i̠; ndáꞌvi i̠. Por favor,
véndeme medio litro de frijol para que yo coma con mis hijos; ¡pobre de
mí! Variante tún túꞌún
M: túꞌu̠n;
C: yutúꞌu̠n; A: ton sava; P: tuꞌun$
itún xi̠kí veꞌe viga del pico
de la casa Xa̠ va̠ꞌa ndinama ún itún xi̠kí veꞌe chi xa̠ kua̠ꞌa̠n táꞌi̠ ní nú, koto ka ndikava nú sa̠tá yó.
Ya debes cambiar la viga del pico de la
casa porque ya se está pudriendo; no sea que se caiga sobre nosotros.
M: tun xíki veꞌe,
gavinete$; C: xitu veꞌe$
ivá s 1. papá, padre (padre de la familia) ¿Máꞌa̠ ivá ún kúa̠?; ¿Nda̠chu kòó ra̠ xíni̠ i̠? ¿Dónde
está tu papá?; ¿Por qué no lo he visto?
2. Padre (con referencia a Dios) Va̠ꞌa ní Ivá yo Ndióxi̠ chi táxí ra̠ ña̠ꞌa xíxí yó ndiꞌi saá ki̠ví. Nuestro
Padre Dios es muy bueno porque siempre nos da de comer. Sinón. táta
M: ivá; C: yuvá; A: yivá; EJ: yuvá
iva s
hierba, quelite ‑¿Ndá iva kúa̠ kútóo ún kaxí ún? ‑Ndiꞌi kúú va nu̠ú iva kútóo i̠ kaxí i̠. ‑¿Qué
clase de quelite te gusta? ‑Me gustan todas las clases de quelite.
M: iva; C: yuva$; A: yiva; EJ: yuva
i̠va̠ (M)
adj amargo
Véase u̠va̠
ivá loꞌo (C) s cuñado, tío político
Variante váloꞌo Véase táta loꞌo
ivá ñu̠ꞌu s
padrino
Ivá ñu̠ꞌu i̠ kú ra̠ chi ra̠ ikán ndi̠xa̠ꞌa̠n sa̠tá i̠ tá ndèè i̠ scuela. Él es mi padrino porque me acompañó cuando me gradué
de la escuela.
M: va ñúꞌu; A:
yivá ño̠ꞌo; EJ:
yuvéñu̱ꞌu
ivá siꞌí s padres
Tu̠ꞌun Ndióxi̠ káchi ya̠ saá ya̠ ná kandíxá yó na̠ ivá siꞌí yó. La palabra
de Dios dice que obedezcamos a nuestros padres.
M: vasiꞌi$
iva
chíchí s frijolar, planta de frijol Kana ní nduchí kui̠ya̠ vitin chi va̠ꞌa ní káá iva chíchí i̠. Este año va a
ver muchos frijoles porque está muy bonito mi frijolar.
A: yiva chíchi; EJ: yuva chǐchi
iva chi̠ki̠tu̠n s
verdolaga (tipo
de hierba comestible)
Va̠ꞌa ní yáxí iva chi̠ki̠tu̠n kásu̠n ya̠ xíꞌín tinaná. La verdolaga enjitomatada es muy sabrosa.
M: iva chi̠ki̠tu̠n; A: yiva chikito̠n; EJ:
yuva chi̠ki̠tu̠n
iva ndi̠kín s quintonil (tipo de hierba comestible) Iva ndi̠kín ndi̠chi̠ꞌyó xìxì nde̠ ta ko̠ꞌni ndaa nde̠ yaꞌá xíꞌín ya̠. Comimos quintoniles con chile picado.
iva ndusú s
pápalo (tipo
de hierba comestible) Kŏó kútóo i̠ kaxí i̠
iva ndusú chi síkúꞌvi̠ ní ya̠ ti̠xin i̠. No me
gusta comer el pápalo porque me provoca dolor de estómago.
M: va ndusú; A: yiva ndusú; EJ: yuva ndǔsu
iva tiyôó s
alache (tipo
de hierba comestible) Tá síchîꞌyó nde̠ iva ya̠xín ta síkítáꞌán tu nde̠ iva tiôó tin iva te̠ꞌe̠, saá chíkáa̠ nde̠ ti̠kùmì va̠ꞌa tin ti̠kùmì ajo xíꞌín ya̠.
Cuando hacemos los alaches, los revolvemos
con los chipiles y guía de calabaza, también le echamos cebollas y ajo.
A: yiva tayoo
iva ya̠xín s chipiles (tipo de hierba
comestible)
C: yuva̠ ya̠xin
iꞌva̠ (C) s 1. hielo
2. nieve
M: i̠ꞌva̠;
C: i'va̠, yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠
1i̠ꞌva̠ s
hilo Sàtá i̠ i̠ꞌva̠ xàà xíꞌín i̠ ki̠ku ún soꞌmá ún. Te compré
hilo y te lo traje para que bordes tu servilleta.
M: i̠ꞌva̠;
C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠; EJ: yu̠ꞌva̠
2i̠ꞌva̠ (M) adj salado
Véase u̠ꞌva̠
ívaa s
tlapaneco ‑¿An xíni̠ ún unkúa̠ íkán na̠ ívaa? ‑Uun,
síkuâꞌa na̠ ta̠i̠ ta síkuâꞌa na̠ iví. ‑¿Sabes lo
que hacen los tlapanecos? ‑Sí, ellos hacen sillas y petates.
M: iváa
iví s
petate ‑¿Ndá chiñu iví?, ya̠kán sàtá ún ya̠.
‑Ya̠ ku̠su̠n nde̠ kú ya̠. ‑¿Para qué es el petate que compraste? ‑Es para dormir.
M: yuvǐ; C: yuvi, A: yivi̠; EJ: yuví
ìví s 1. gente,
personas (pl.) Va̠ꞌa ní ìví kú na̠ veꞌe na̠, va̠ꞌa ní níꞌí na̠ se̠ꞌe i̠. Son muy buena gente, tratan muy bien a mi
hija.
2. mundo Va̠xi ki̠ví ta ndiꞌi xa̠ꞌá ìví na̠vǎꞌá; ku̠ꞌu̠n na̠ koko na̠ ndayá. Vendrá
el día cuando el mundo y toda la gente mala va a ser destruida y se va a ir al
infierno.
M: na̠ yu̠vii̠; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠
yuví
ñùù
íví s mundo
i̠vi̠ s
barranca ‑¿Án kŏó burro sa̠na̠ i̠ xíní ún? ‑I̠vi̠
ña̠á ndíkáa̠ rí xíxí rí xìnì i̠. ‑¿No has visto a mi burro? ‑Sí, vi que estaba comiendo en la
barranca.
M: yu̠vi̠; C: yuvǐ; A: yivi̠; P: i̠vi̠;
EJ: yu̠vi̠
Ivi Ndichi Koó (P)
Buenavista (un
pueblo en el municipio de Alcozauca)
X: no existe
I̠vi̠ Ya̠ka̠ Cuba Libre
(un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac)
ixán (M, C, P)
s
masa Véase uxán
íxǎni (EJ) [pres. de: xǎni soñar]
íxǎtia̠ (EJ) [pres. de: xǎtia̠ rasurar]
íxéꞌe (EJ)
[pres. de: xěꞌe cargar debajo del brazo]
ixí s
cabello, pelo, vello Kŏó mií ixí ndaꞌá i̠ saá chi xíxi̠ ndiꞌi ya̠ xíꞌín ñu̠ꞌu̠ tá ndíkó i̠. No
tengo nada de vello en mis brazos porque se me quema cuando hago tortillas.
Variante ixín
M: ixí; A: yisi̠; EJ: ixí
ixí ndikachi (M, P) s
lana Véase kachí levo
ixí nu̠ú pestaña ¿Án yóꞌo̠ kúꞌvi̠ kú ún, ya̠kán
ndi̠ko̠yo ní ixí nu̠ú ún? ¿Estás enferma o qué? se te cayeron todas las
pestañas.
M: ixí xíkua; EJ: ixí nu̠ú
ixí si̠kuá [variante de: si̠kuá] ceja
ixí xaa (EJ)
s
barba
ixí xíkua (M)
s
pestaña
Véase ixi nu̠ú
ixí xíkua (EJ)
s
ceja
Véase si̠kuá
ixí xi̠ní (EJ)
s
cabello
ixí yuꞌú bigote, barba Kútóo i̠ koo ixí yuꞌú i̠, saáchi sava náñaꞌá, kútóo ná nda̠ta̠a, nda̠ íyo ixí yuꞌú. Me gusta
tener bigotes, porque a algunas mujeres les gustan los hombres con bigotes.
Variante ixín yuꞌú
M: ixí yuꞌú; A:
súꞌu̠; EJ: ixí yuꞌú
íxǐkó (C, EJ)
[pres. de: xǐkó vender] Véase xikó
ixín [variante de: ixí] pelo
íxǐtá (M, C, EJ)
[pres. de: xǐtá jalar] Véase xitá
ixitia ndiaa$ (C)
[pres. de: kutia ndiaa$ rebosar] Véase kutú ndaa
i̠xtǎ (M, C, P)
s
tortilla Véase xi̠tá
ixta vaꞌa$ (M, C, P) pan Véase xi̠tá va̠ꞌa
ixtaan$ (P) adv temprano
Véase xita̠a̠n
i̠xtǎn (M, C, P)
s
abuela Véase xi̠tán
i̠xtia̠a̠n (M, C)
adv temprano
Véase xita̠a̠n
i̠xtǐn (M, C, P)
s
nariz Véase xi̠tín
ixto̠ (M, C, P)
s
cama Véase xi̠to
ixto ndoso$ (C, P)
[pres. de: koto ndosó probar]
ixtoꞌo (C) s dueño
Véase xi̠tòꞌò
iyá adj agrio
Chi̠kǎa kua̠ꞌá ní ún limúún xíꞌín ndàkú yáxí ún chi iyá ní rí. No eches
mucho limón en tu pozole, porque está muy agrio.
M: iyá; C: iyá; A: yiyá; EJ: iyá
ku i̠yá ponerse
agrio
sikuîyá vt
hacer acedar
xa i̠yá vt
hacer agrio
iꞌya (P) s
padre (Se
usa para Dios y para dar respeto a ciertos hombres como los ancianos.)
X: no existe; M: no existe
iꞌya$ (P) s flor de
ejote Véase ìꞌì
íyaꞌa (EJ) [pres. de: ya̠ꞌa pasar] Véase ya̠ꞌa
íyǎku (EJ)
[pres. de: yǎku limpiar]
íya̠kún ndia̠a (M, C)
[pres. de: ya̠kún ndia̠a lamer] Véase yákun ndaa
íyo [pres. en proceso de:
koo haber]
i̠yo adj 1. peligroso Ndikǎꞌmi yati ndó ñu̠ꞌu̠ nu̠ú íín gasolina chi i̠yo ní koko ndiꞌi ña̠ꞌa ikán rá. No
enciendan el fuego cerca de la gasolina porque puede quemar todas las cosas; es
muy peligroso.
2. miedoso Kŏó i̠yo mií yá; ni naá ta kua̠ꞌa̠n iin ndaá mií yá. Ella
no es miedosa; aunque esté bien oscuro, ella se va sola.
M: i̠yo; A: yi̠yó; EJ: i̠yo
ku i̠yo vp
ponerse peligroso
xa i̠yo vt
hacer que tenga miedo
iyoó (C)
[variante de: íyo] hay
íyǔꞌu (C, EJ) [pres. de: yǔꞌu asustarse]
íyǔꞌvi (M, C, EJ) [pres. de: yu̠ꞌví asustarse] Véase ku íꞌvi
J - j
ja̠a̠n (C, A)
adj eso Véase ña̠á
K - k
ka adv más Ku̠ꞌu̠n i̠ Ti̠ndàꞌì ta kiꞌin i̠ ti̠ko̠to̠ ún. ¿Ta unkú ka ya̠kúni̠
ún kiꞌin i̠? Voy a
ir a Tlapa y te voy a comprar un vestido. ¿Qué más quieres que te compre?
M: ka; C: ka$; A: ka̠; EJ: ka
ka ví adv muy, mucho Kua̠ꞌá ka ví kú na̠ꞌa ki̠xàà veꞌe nde̠, ta na̠ táxí nde̠ kuxi kú ndiꞌi na̠. Llegó mucha
gente a nuestra casa, y tenemos que dar de comer a todos. Sinón. ní, kú chi, kini
(Nota dialéctica: en Metlatónoc ka ví es la palabra más fuerte
para decir muy o mucho.)
M: ká vi̠; EJ: ka ví
káá ve
parece, está Tá káá iin ra̠xíni̠ táꞌán i̠ xíꞌín, saá káá ra̠yóꞌó, ta sùví ví ra̠. Éste
se parece a uno que yo conozco; pero no es. [No hay futuro ni pretérito]
M: káá
A: káa
EJ: káá
kaá 1. adj ese, aquel Luvi ní yáñaꞌá kaá; sàví ní náꞌa̠ yá ta ni kŏó mií chiñu yá. Esa
mujer se ve muy bonita, se ve muy atractiva, pero no sirve para nada.
2. adv
allá (a la vista) Ndóꞌo̠ na̠valí, kŭꞌun ndó kusíkí ndó kaá chi ndóó ní yuchí
botella, ta i̠yo ní kaꞌnda ya̠ xa̠ꞌá ndó. Niños, no
vayan a jugar por allá porque hay muchos pedazos de botella y hay peligro de
que se cortan los pies.
M: ka̠a; A: kaa̠; P: kaá; EJ: káa
chika̠a̠ vt
echar, poner
1kaa vi
bañarse (en
temazcal) Se̠ꞌe yá kàkù, ta xa̠ꞌá ya̠yóꞌó kúa̠ xíní ñúꞌú yá kaa yá íꞌín. Se alivió;
por eso necesita bañarse en el temazcal.
X: kaa, káá, kàà
M: kaa, káá, ka̠a
C: kaa, káá, ka̠a
A: no existe
EJ: kaa, káá, kǎa
sikáá vt
echar agua a la persona que está
bañando
2kaa v
aumentar Kàà ní kuénta nu̠ú i̠, ta ni kŏó
kúchíñú i̠, ndikasi i̠ ya̠. Se me aumentó mucho la deuda y no puedo pagar.
X: kaa, káá, kàà
M: kaa
Kàà ní nu̠ú i̠ kui̠ya̠ vitin. Me fue mal todo el año. (modismo)
3kaa$ (C)
vi
estar pegado
X: no existe
M: no existe
C: kaa
4kaa vi estar untado
Ni xi kaa yaꞌá nuu tútia. El atole fue untado con chile (salsa de
chile)
X: no existe
C: kaa
1kàà 1. s metal Ya oro kú kàà yóꞌó, ya̠kán kŏó kâxin ya̠. Este
metal es de oro, por eso no se oxida.
2. s campana Ndiko̠o ndó, xa̠ ndi̠tu̠vi va chi xa̠ káꞌá va kàà íkán na̠. Levántense;
ya amaneció, pues ya están tocando la campana.
3. s hora Kúni̠ ku̠su̠n ní i̠ chi xa̠ kàà u̠xi̠ u̠vi̠ ñŭu ví ndi̠ki̠xi̠ i̠.
Tengo mucho sueño porque no me
dormí hasta las doce de la noche (lit.: hora doce de la noche).
4. s balazo Kànì ra̠ kàà isun. Él tiró un balazo al venado.
5. adj
metálico, de metal ‑¿Ndá ko̠ꞌó kúa̠ kútóo ún? ‑Ko̠ꞌó kàà kúa̠ kútóo i̠ saá chi kama ní ndísâa
ya̠. ‑¿Qué clase de platos te gustan? ‑Me gustan los platos de metal
porque se calientan rápido.
M: ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
kaa
cheꞌle s espuela de gallo
veꞌe kàà cárcel
2kàà s
páncreas
EJ: ka̠a̠
ka̠a̠ vi
estirarse (como
culebra) Iin soꞌva káa̠ kâní tíko̠ó índúꞌú rí; ndi̠ndíꞌvi kú chi i̠ ìkán rí. La
culebra se estaba estirando así; me asustó mucho.
X: ka̠a̠, káa̠, ndi̠ka̠a̠
M: no existe
sikáa̠ vt
estirar
kutikàà vi
estar colgado
tikaa vt
colgar
1kàà chikiꞌí s
asegurador (reg.), seguro, alfiler de
gancho Ña̠á íín kàà chikiꞌí, chika̠a̠ ún nu̠ú to̠to̠ ún, kóꞌó ní nu̠ú ya̠. Allí
está un asegurador para que le pongas a tu ropa porque está muy escotada.
M: kaa tiku$; P: kàà káncho
2kàà chikiꞌí (P) s anzuelo
X: no existe
kàà káncho (P)
s
asegurador, seguro
Véase kàà chikiꞌí
kaa kiꞌi$ (C) s azadón
Véase kàà láꞌmbá nu̠ú
kàà kuáꞌa s
cobre, dinero de cobre Kàa kuáꞌa kú iin kàà vitá ní. El
cobre es un metal muy blandito.
C: kaa xuꞌun kuaꞌa$
kàà láꞌmbá nu̠ú s
azadón
Ni kŏó kancho kutu nde̠, ndá kàà láꞌmbá nu̠ú yóꞌó xútú nde̠. No tenemos gancho para limpiar
la milpa, solo usamos un azadón.
C: kaa kiꞌi$; EJ:
ka̠a̠ pa'lá nu̠ú
kàà ndaꞌá herradura
Ná ku̠ꞌu̠n ún Ti̠ndàꞌì ta kiꞌin loꞌo ún kàà nda̠ꞌá kuái̠ sa̠na̠ i̠. Cuando
vayas a me compras la herradura de mi caballo.
C: kaa ndaꞌa
burro$
kaa níꞌni$ vi
resbalar
X: no existe
ka̠a tiku$ (M) s asegurador (reg.), seguro, afiler de
gancho Véase kàà chikiꞌí
kàà tu̠ni̠ s
marca (para
identificar animales) Íyo ndiꞌi kàà tu̠ni̠ kití sa̠na̠ i̠. Todos
mis animales tienen marcas. Variante tu̠ni̠
M: ka̠a túni̠; EJ: ka̠a̠ tûni̠
ka̠a̠
vi̠xin (EJ) s refrigerador
kaꞌá 1. s fondo, parte
inferior Kŏó ka tìkuǐi; siloꞌo páꞌa kú rá ndíkáa̠ kaꞌá ki̠si màá. Ya
casi no hay agua; hay muy poca en el fondo de la olla.
2. s sentadera, nalga Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ nu̠ú na̠ndotor ta tàxì na̠ tiku ndaꞌá i̠ ta ya̠ xani teꞌé kaꞌá na̠ kú ya̠ che. Fui
al doctor y me recetaron una inyección; me dijeron que se pone en la nalga.
3. adv
debajo de, abajo Taán titún kaꞌá ki̠si ná chi̠ꞌyó kîí nduchí. Echa
la leña debajo de la olla para que los frijoles hiervan pronto.
M: kaꞌá; A: ka̠ꞌa̠, kaꞌa̠; EJ: kaꞌá
kaꞌá xîní copa de sombrero
1kaꞌa vi
atragantarse Kití kúꞌvi̠ kú nduxí sa̠na̠ i̠; káꞌá ní su̠kún rí. Mis
gallinas están enfermas, se atragantan mucho. Véase 1ka̠ꞌa̠n ndaa
X: kaꞌa, káꞌá, kàꞌà
M: no existe
P: kaꞌa
EJ: ka'a
2kaꞌa vi
sonar ¿Unkúa̠ kúú?, káꞌá ní kàà, ndìvèꞌé xáá káꞌá ní ya̠. ¿Qué está
sucediendo que suena mucho la campana?, desde hace un rato empezó a sonar.
X: kaꞌa, káꞌá, kàꞌà
M: kaꞌa, káꞌá, ka̠ꞌa
C: kaꞌa$
EJ: kaꞌa, káꞌa, kǎꞌa
sikáꞌá vt
tocar
kaꞌa válí yuꞌú 1. rezongar, gruñir, murmurar (con la persona que ha causado el problema) Ni kŏó xíín mií yáJuana xachíñú yá; káꞌá válí kú chi yuꞌú yá xíꞌín siꞌí yá. Juana no
quiere trabajar; siempre rezonga con su mamá.
2. hablar (por ej.: una mamá con su bebé o una gallina con sus
pollitos) Xa̠ ndi̠ta̠ꞌví va nduxí válí saá chi káꞌá válí ní yuꞌú nduxí tiátán. Ya
nacieron los pollitos porque está hablando mucho la gallina. [mod.: 2kaꞌa]
M: kaꞌa vali
yuꞌu$
kaꞌá xîní s
copa de sombrero Tavá ún kaꞌá xîní tasaá sikua̠ꞌa i̠ ya̠. Tú le
empiezas con la copa del sombrero, entonces yo lo hago.
C: kaꞌa
yuxini$
kaꞌa yuꞌú 1. empezar a hablar, empezar a hacer
sonidos (por primera vez, como los bebés) Xa̠ kua̠ꞌa̠n túvi nu̠ú se̠ꞌe i̠ chi xa̠ káꞌá yuꞌú ya̠.
Mi bebé ya̠ reconoce porque ya empieza a
hablar/hacer ruido.
2. quejar, rezongar, murmurar Káꞌá ní yuꞌú ra̠ xa̠ꞌá xùꞌún tàxì ra̠ ndaꞌá i̠. Él murmura mucho por el dinero que me dio. [mod.: 2kaꞌa]
kaan vt 1. agujerar, taladrar
Kààn ní leko veꞌe i̠; ndiꞌi ti̠xin veꞌe íyo ya̠vi̠. Los
conejos agujeraron todo debajo de la casa.
2. cavar Kaan iin pozo nu̠ú kana tìkuǐi. Cava un pozo para que salga el
agua.
X: kaan, káan, kààn
M: kaan, káán, ka̠an
C: kaan, káan, ka̠an
A: kaan, káan, ka̠an
EJ: kaan, káán, kǎan
1ka̠an vi 1. acostumbrarse Tindóꞌó ní ko̠ꞌyó inka ñùù saáchi sava kŏó kâan mií yó. Es
muy duro ir a otro lugar porque a veces no se acostumbra uno.
2. hallarse ¿Án ka̠an i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ koo i̠ ñùù ra̠Javier tin? Túvi
mií ra kǎan i̠. ¿Me hallaré si voy a vivir en el pueblo de Javier?
Siento que no me hallaré.
X: ka̠an, kâan, ndi̠ka̠an
M: ka̠a̠n, káa̠n, ndi̠ka̠a̠n
A: ka̠an, kâan, ni̠ka̠an
EJ: ka̠an, kâan, ni̠kǎan
sikâan vt
hacer acostumbrar
2ka̠an (C) pron ese Véase ña̠á
ka̠ꞌa̠n vi 1. hablar Kuni so̠ꞌo ndó unkúa̠ káꞌa̠n na̠ xíꞌín itún; ndá
chiñu kúni̠ na̠. Escuchen qué están hablando por la bocina; a lo mejor
quieren algo.
2. anuciar Ka̠ꞌa̠n ndó xíꞌín itún ná kuni so̠ꞌo na̠ kixi na̠ satá na̠ chi̠ta̠. Anuncien
por la bocina para que vengan a comprar plátanos.
3. decir (algo escrito) Xíka carro xíꞌín periódico nu̠ú káꞌa̠n ya̠ kùùn kini ní sa̠ví inka ñùù, ta kua̠ꞌá ní na̠ ndi̠xi̠ꞌi̠. Anda un carro con el periódico que dice que llovió
mucho en otro lugar y que muchos murieron.
4. corregir, disciplinar Ka̠ꞌa̠n loꞌo ún xíꞌín se̠ꞌe ún chi kání
ní ra̠ se̠ꞌe i̠ veꞌe
scuéla. Corrige a tu
hijo porque siempre le pega a mi hijo en la escuela. [xíꞌín]
X: ka̠ꞌa̠n, káꞌa̠n, ndi̠ka̠ꞌa̠n
M: ka̠ꞌa̠n, káꞌa̠n, ndi̠ka̠ꞌa̠n
C: ka̠ꞌa̠n, káꞌa̠n, ndi̠ka̠ꞌa̠n
A: ka̠ꞌa̠n, káꞌa̠n, ni̠ka̠ꞌa̠n
P: ___, káꞌa̠n, ___
EJ: ka̠ꞌa̠n, káꞌa̠n, ni̠ka̠ꞌa̠n
ka̠ꞌa̠n ii maꞌna hablar
mientras estar durmiendo Véase ka̠ꞌa̠n sana
káꞌan ini travieso (refiere principalmente a los niños)
¿Nda̠chu káꞌan ní ini se̠ꞌe ndó? ¿Án
kŏó káꞌa̠n ndó xíꞌín ra̠ kúa̠? ¿Por qué su niño es tan travieso?; ¿Nunca
lo corrigen?
M: káꞌa̠n ini
kaꞌán ini pensar
Kixi ra̠ veꞌe nde̠, kàꞌán ra̠ ta
kùví kixi ra̠ chi kue̠ꞌe̠ ní tìnà sa̠nà
nde̠. Pensó en venir a nuestra casa, pero no pudo porque
nuestro perro es muy bravo. Variante kaꞌán
X: kaꞌán ini, káꞌán ini, kàꞌán ini
M: kaꞌán, káꞌán, ka̠ꞌán
A: kaꞌán, káꞌán, ka̠ꞌán
EJ: kaꞌán, káꞌán, kǎꞌán
ka̠ꞌa̠n kíꞌví vi
criticar, hablar sin respeto, hablar mal ¿Unkúa̠ íkán i̠ xíꞌín na̠? ya̠kán káꞌa̠n kíꞌví na̠ xa̠ꞌá i̠. No sé qué les he hecho para que hablen mal de mi.
[mod.: ka̠ꞌa̠n]
C: kaꞌan kiꞌvi$
ka̠ꞌa̠n kua̠chi vi
quejarse, reclamar (entre ellos) Sava na̠ñùù i̠ tá kua̠ꞌa̠n se̠ꞌe na̠ xíꞌín ta̠a ta káꞌa̠n kua̠chi
ní na̠. Algunos de mi
pueblo, cuando sus hijas se van con el novio, se quejan mucho. [mod.: ka̠ꞌa̠n] Variante ka̠ꞌa̠n kua̠chi ini Sinón. ka̠ꞌa̠n válí
M: ka̠ꞌa̠n kua̠chi
ini, káꞌán kua̠chi
ini, ndi̠ka̠ꞌa̠n kua̠chi
ini
C: ka̠ꞌa̠n kua̠chi,
káꞌa̠n kua̠chi, ndi̠ka̠ꞌa̠n kua̠chi
A: kaꞌa̠n kua̠chi
1ka̠ꞌa̠n
ndaa ahogar (en agua o humo) Kua̠ꞌa̠n xíꞌín ra̠loꞌo se̠ꞌe i̠ kuchi ra̠, ta kuénta ní koo ún xíꞌín ra̠, koto ka ka̠ꞌa̠n ndaa ra̠ tìkuǐi. Ve con mi niño a bañarse, y cuídalo mucho;
no sea que se ahogue en el agua. [mod.:
ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n ndiaa, káꞌa̠n ndiaa, ndi̠ka̠ꞌa̠n ndiaa
M: ka̠n ndiaa, kán ndiaa, ndi̠ka̠n ndiaa
P: kaꞌa$
EJ: ka̠ndiaa, kándiaa, ni̠ka̠ndiaa
2ka̠ꞌa̠n
ndaa echar
indirectas Kŏó kúndéé ka ini i̠ koo i̠ veꞌe na̠ nu̠ú íyo i̠; nina káꞌa̠n ndaa na̠ nu̠ú i̠. Ya no aguanto vivir en la casa de ellos,
siempre echan indirectas. [mod.:
ka̠ꞌa̠n] Sinón. chinúú ndaa
M: ka̠ꞌa̠n ndiaa, káꞌa̠n ndiaa, ndi̠kaꞌa̠n ndiaa
3ka̠ꞌa̠n
ndaa vi
contradecir
X: no existe
C: ka̠ꞌa̠n
ndiaa
ka̠ꞌa̠n ndaa nuu confrontar, carear
Véase ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán
ka̠ꞌa̠n ndaku hablar la
verdad, hablar
derecho Véase ka̠ꞌa̠n téꞌé
ka̠ꞌa̠n ndiaa vt
contradecir Variante kandiaa, kaꞌan ndiyaa Véase 3ka̠ꞌa̠n ndaa
ka̠ꞌa̠n ndióxi̠ 1. saludar Kua̠ꞌa̠n ka̠ꞌa̠n ndióxi̠ ún xíꞌín ra̠ ta numi ndaꞌá ún nu̠ú ra̠ chi ivá ñu̠ꞌu ún kú ra̠. Ve a saludarlo y cruza tus brazos delante
de él porque es tu padrino.
2. despedir Va̠xi i̠ ka̠ꞌa̠n ndióxi̠ i̠ xíꞌín ún chi xa̠ ku̠ꞌu̠n va i̠. Vengo a despedirme de tí porque ya me voy.
[mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: kaꞌan ndioxi$
C: ka̠ꞌa̠n ndioxi$
EJ: ka̠ꞌa̠n ndióxi̠
ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa 1. maldecir, hablar mal
Káꞌa̠n ndiva̠ꞌa ka ví na̠ xíꞌín nde̠, tá
xáꞌa̠n nde̠ veꞌe na̠ ndúkú nde̠ titún. Cuando vamos a su casa a pedir leña, nos
hablan muy mal.
2. ofender, insultar Juan, kŭꞌun ún kani ún se̠ꞌe na̠ꞌa chi kani na̠
yóꞌo̠, ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa na̠ xíꞌín ún. Juan, no
vayas a pegar a los hijos de otra gente, porque puede que te peguen y te hablen
mal. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠ ~ kandivaꞌa$, káꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠, ndi̠ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠
C: kaꞌan ndivaꞌa ~ kandivaꞌa$
A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa
P: kaꞌan nduvaꞌa$, kanduvaꞌa$
ka̠ꞌa̠n ndosó 1. predicar, proclamar, dar un
discurso Ya̠chi̠ tá tǎꞌan ku̠ꞌu̠n ra̠ inka
ñaꞌñu, ta ndi̠xìkà ra̠ ndi̠ka̠ꞌa̠n ndosó ra̠ tu̠ꞌun Ndióxi̠, ta va̠ꞌa ní va ndi̠ka̠ꞌa̠n ra̠. Antes que se fuera al otro lado, anduvo
predicando la palabra de Dios, y habló muy bien.
2. recitar, declamar (como poesía) Tá ndi̠xi̠yo vikó siꞌí na̠, ta ndi̠ka̠ꞌa̠n ndosó iin yáloꞌo; ta va̠ꞌa ní ndi̠ka̠ꞌa̠n yá. En el día de las madres una niña recitó y
lo hizo muy bien. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n ndoso, káꞌan ndoso, ndi̠ka̠ꞌa̠n ndoso
A: kaꞌa̠n ndoso
EJ: ka̠ꞌa̠n ndosó,
káꞌa̠n ndosó,
ni̠ka̠ꞌa̠n ndosó
kaꞌan nduvaꞌa$ (P) maldecir Variante kanduvaꞌa$ Véase ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa
kaꞌa̠n niꞌni
ini$ (A) inspirar
ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán vi
carear, confrontar Vitin ndikitáꞌán nde̠ veꞌe chíñú ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán nde̠, ta
ni kŏó íꞌvi i̠ chi kŏó kua̠chi i̠. Hoy
nos vamos a juntar en la comisaría y nos vamos a carear; no tengo miedo porque
no soy culpable. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
C: kaꞌan
ndaa nuu
ka̠ꞌa̠n sáná vi 1. hablar en sueños ¿Unkúa̠ ndi̠xáni ún? ya̠kán káꞌa̠n sáná ní ún ñŭu ndìvèꞌé. ¿Qué
sonaste que estabas hablando mucho anoche?
2. delirar, hablar locuras (de calentura, por un golpe, etc.) Ndeé ní ndeé
ndóꞌó ra̠, iin káꞌa̠n sáná mií ra̠ índúꞌú ra̠. Está muy grave está delirando. [mod.: ka̠ꞌa̠n] (Nota
dialéctica: en Cochoapa solamente ocupa sentido 2.)
C: ka̠ꞌa̠n sana$
ka̠ꞌa̠n séꞌé vi
hablar clueca (animales) Xa̠ kúni nde̠e chíꞌyo̠ nduxí sa̠na̠ i̠ chi káꞌa̠n séꞌé ní rí. Mi gallina ya quiere empollar ya habla clueca. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
C: ka̠ꞌa̠n seꞌe
ka̠ꞌa̠n sìkì bromear
Kŏó kúni̠ i̠ ka̠ꞌa̠n sìkì i̠ xíꞌín ún, chi ya̠ndixa
káꞌa̠n ún ta kándíxá ún. No
quiero bromear contigo porque lo crees y lo tomas en serio. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n siki, káꞌa̠n siki, ndi̠ka̠ꞌa̠n siki
EJ: ka̠ꞌa̠n síkí,
káꞌa̠n síkí, ni̠ka̠ꞌan síkí
ka̠ꞌa̠n sǐki preguntar (si alguien hará algo) Kuáꞌan ka̠ꞌa̠n sǐki ún xíꞌín ra̠ vasana
íín mií ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠
xachíñú ra̠ xíꞌín nde̠. Ve a
ver si él está desocupado y pregúntale si puede trabajar con nosotros.
[mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n sii̠, káꞌa̠n sii̠, ndi̠ka̠ꞌa̠n sii̠
ka̠ꞌa̠n táꞌán 1. ponerse de acuerdo Ndi̠ki̠táꞌán ndiꞌi na̠ñùù, káꞌa̠n táꞌán na̠ xa̠ꞌá ra̠ku̠ꞌu̠n koo
kumisário kui̠ya̠ vitin. Se reunieron todos los del pueblo para
ponerse de acuerdo de quién va a ser comisario para este año.
2. proponer
matriomio Nika̠ta̠ꞌan ra xíꞌin
yá. Él propuso matrimonio a
ella.
[mod.: ka̠ꞌa̠n; (xa̠ꞌá)]
M: ka̠táꞌa̠n, kátáꞌan, ndi̠ka̠táꞌa̠n
C: ka̠taꞌan
EJ: ka̠'a̠n tá'án
ka̠ꞌa̠n téꞌé vi
hablar la verdad, hablar
derecho Ka̠ꞌa̠n téꞌé ún xíꞌín ra̠, saá va̠ꞌa kuaꞌa ra̠ kixi ra̠
xíꞌín ún. Dile
la verdad para que acepte venir contigo.
[mod.:
ka̠ꞌa̠n]
C: ka̠ꞌa̠n ndaku
ka̠ꞌa̠n
válí quejarse, murmurar
Ti̠ndàꞌá se̠ꞌe na̠ ta ni kŏó ndícháꞌví na̠ yá; xa̠ꞌá ya̠ ikán kúa̠ káꞌa̠n válí ní na̠ veꞌe yá. Se
casó su hija y no la pagaron, por eso las padres de ella se quejan mucho.
[mod.: ka̠ꞌa̠n] Sinón. ka̠ꞌa̠n kua̠chi
ini
M: ___, káꞌá válí, ___
ka̠ꞌa̠n vatá chismear, mentir
Kua̠ꞌa̠n na̠ ka̠ꞌa̠n vatá na̠ xa̠ꞌá i̠; si̠kuíꞌná i̠ ña̠ꞌa na̠, ta sùví ya̠ nda̠a̠ kúa̠. Se
fueron a decir mentiras de mí; que robé sus cosas, pero no es la verdad.
[mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n vatiá
EJ: ka̠ꞌa̠n vatiá
ka̠ꞌa̠n vi̠xi̠ chismear
[mod.: ka̠ꞌa̠n]
X: no existe
M: no existe
C: kavixi, kávixi, ka̠vixi
ka̠ꞌa̠n…xa̠ꞌá 1. hablar por, interceder, pedir (ayuda o castigo para otro) Veꞌe kàà chi̠kàà
na̠ ra̠xìtò i̠, ta ndi̠xa̠ꞌa̠n táta i̠
ndi̠ka̠ꞌa̠n ra̠ xa̠ꞌá ra̠. Ta saá ví kèè ra̠. Metieron
a mi tío en la cárcel, y mi papá fue a interceder por él. Entonces lo dejaron
salir.
2. no preocuparse por (en el
negativo) Ni kŏó káꞌa̠n mií na̠ xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠, si̠ndôo
ndaꞌá na̠ ra̠ xíká mií ra̠. Ni se preocupan
por su hijo, lo dejaron completamente abandonado. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: kaꞌan…xa̠ꞌa̠
C: ka̠ꞌa̠n…xáꞌá
EJ: ka̠ꞌa̠n…xa̠ꞌá
ka̠ꞌa̠n xaꞌvi$ vi
predicar, explicar
X: no existe
C: ka̠ꞌa̠n xaꞌvi$
ka̠ꞌa̠n yǎá vi
susurrar Kua̠ꞌa̠n ka̠ꞌa̠n xíꞌín táta ún ná kixi ra̠ chi íyo na̠ꞌa xàà ndúkú ra̠ ta ka̠ꞌa̠n yǎá ún xíꞌín ra̠ ná
kixi ra̠ xíꞌín ún. Ve a
llamar a tu papá para que venga, porque hay alguien que está buscándolo; pero
no le hables recio; susúrrale. [mod.:
ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n ya̠á, káꞌa̠n ya̠á, ndi̠ka̠ꞌa̠n ya̠á
ka̠ꞌa̠n yuꞌú hablar
personalmente Tùtù tiꞌví i̠ ku̠ꞌu̠n nu̠ú se̠ꞌe i̠ káꞌán i̠, ta va̠ꞌa ka kana i̠
ra̠ ka̠ꞌa̠n yuꞌú i̠ xíꞌín ra̠. Estaba
pensando mandar una carta a mi hijo, pero mejor lo llamo para hablar con él
personalmente. [mod.: ka̠ꞌa̠n]
M: ka̠ꞌa̠n yuꞌú, káꞌa̠n yuꞌú, ndi̠ka̠ꞌa̠n yuꞌú
kachí s algodón
¿Unkúa̠ ndíkátá ún to̠to̠ ún?, yaa ní ya̠; ndakúa̠ yaa kachí ya̠.
¿Con
qué lavas tu ropa?, es muy blanca; está blanca como algodón.
M: kachǐ; A: ka̠chi̠; EJ: ka̠chi
tìkàchí s
cobija
ndikachi s
borrego
kachi vt decir
¿Unkúa̠ kachi ún xíꞌín ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xachíñú ra̠ xíꞌín ún? ¿Qué
le vas a decir para que vaya a trabajar contigo? [xíꞌín] (Nota dialéctica: en
Metlatónoc, no se usa en presente ni pretérito. Para esos tiempos usan ka̠ꞌa̠n; en Cochoapa usan el variante chi después de la cita.)
X: kachi, káchi, kàchì
M: kachi, káchí, ka̠chi
A: kachi, káchi, ka̠chi
EJ: kachi, káchi, kǎchi
iin káchi igual
1ka̠chí s
pulmón
M:
kíndíka; C: kindika$; A: kandika; EJ: na̠ñu̠
2ka̠chi (A) conj porque
Véase chi
kachi ini tener ganas, dar ganas
Va̠ꞌa loꞌo naꞌa vi̠xin, tá
káꞌñú ta niꞌní ní, ni kŏó káchi mií ini yó ikán yó nda̠ iin chiñu. Por la
mañana está fresco; pero cuando llega el mediodía hace mucho calor y no dan
ganas de hacer nada. [mod.:
kachi]
M: kachí ini
A: kachí ini, káchí ini, ka̠chí ini
kachi ka ví menos Tátu kŏó xíín ra̠ kuni so̠ꞌo ra̠ ya̠káꞌa̠n ivá ra̠
xíꞌín ra̠ ta kachi ka ví ná ka̠ꞌa̠n inka na̠ꞌa xíꞌín ra̠. Si
no obedece a su papá, menos va obedecer a otra gente.
kachí levo s lana Tikachí ya̠kuâꞌa xíꞌín kachí levo, ta va̠ꞌa ní vi̠xi̠n ini ya̠ tiempo vi̠xin. Las
cobijas que se hacen con lana son muy buenas y calientes en el tiempo de frío.
M: ti̠ka̠chí leꞌla; P: ixi
ndikachi$
kachí xáꞌá (A) vt patear
Véase kachiꞌi xa̠ꞌá
kachiꞌi vt 1. sacar, agarrar (para servir a alguien) Kachiꞌi loꞌo iin yaxín tìkuǐi ná koꞌo i̠; íchi̠ ní ini i̠. Saca una jícara de agua, por favor, para que yo
tome; tengo mucha sed.
2. acornear Koto kachiꞌi si̠ndi̠kí yóꞌo̠ chi kue̠ꞌe̠ ní rí. Cuidado, no te vaya a cornear el toro
porque es muy bravo.
3. apalear, palear Tavá ñuꞌú chi̠ndòò ún
yóꞌó; xákini ní ya̠ veꞌe; kiꞌin pala kachiꞌi ún ya̠ ná kee ya̠. Saca la tierra que pusiste aquí; estorba
mucho; agarra una pala y sácala.
X: kachiꞌi, káchíꞌí, ka̠chìꞌì
M: kachiꞌi, káchiꞌi, ka̠chiꞌi
A: kachiꞌi, káchiꞌi, ka̠chiꞌi
P: kakiꞌi$
EJ: kachi'i, káchi'i, ka̠chi'i
kachiꞌi
ndiki vt
acornear Véase kachiꞌi
kachiꞌi xa̠ꞌá
1. vt patear Ka̠chìꞌì xa̠ꞌá ra̠ téꞌé kaꞌá se̠ꞌe ún, ndi̠kàvà ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Patearon
a tu hijo en la nalga y se cayó.
2. vi tropezar Ndeé ní xínú se̠ꞌe i̠, kua̠ꞌa̠n yá
scuela, ta ichí ka̠chìꞌì xa̠ꞌá yá xíꞌín yu̠ú, ta
ikán ndi̠kàvà yá ndi̠xi̠ꞌi̠ yá. Mi hija estaba corriendo muy recio a la escuela
y en el camino se tropezó con una piedra y se cayó y murió. [mod.: kachiꞌi] (Nota
dialéctica: en Metlatónoc se usa en sentido 2 solamente; se usa cuando el
obstaculo está suelto sobre el suelo; hace con enojo o por mal educación;
especifícamente hacerle rodar a alguna cosa.)
M: kachiꞌi xaꞌa$
P: kakiꞌi$
kachin vi
soñar tropel, sonido que
hace por los pasos de animales o de gente
X: no existe
C: kachin
kachiꞌña vi
parecer despeinado, descuidado en
el traje Véase kuchíꞌñá
kachíñú vi
trabajar ¿Án
kúnaꞌá loꞌo ún ku̠ꞌu̠n ún kachíñú ún xíꞌín i̠? ¿Tienes tiempo para ir a trabajar conmigo? Sinón. xachíñú
X: kachíñú, káchíñú, ka̠chìñú
M: no existe
A: kichíño, kíchíño, ki̠chíño
P: kachiñu
EJ: kachíñu, sáchíñu, sa̠chǐñu
EJ: kachíñu, káchíñu, ka̠chǐñu
kachúcha s
gorra Chinúú kachúcha xi̠ní-un chi iꞌní ní. Ponte la
gorra porque hace mucho calor.
X: chako; M: cháko; A: châkon; EJ:
kachúcha
kái s
calle Táñú ní kái yéꞌé nde̠, ni kùví mií ya̠ꞌa cárro. La calle de
nuestra casa está muy reducida; los carros no pueden pasarse uno al otro.
[esp]
M: cállé; EJ: ichí
kai vi
oírse (ruido
de agua corriendo o de aceite friendo algo) ¿Nda̠chu kútóo ní ndó kaxí ndó ndi̠ví?, vitin ta̠a̠n káí kásu̠n ndi̠ví
veꞌe ndó. ¿Cómo
es que les gusta mucho el huevo?, todos los días se oye el ruido de huevos que
están friendo.
X: kai, káí, kàì
C: kai$
kai su̠kún vi 1. ronronear (el gato) Kúsǐni ní vilú loꞌo sa̠na̠ i̠; káí ní su̠kún rí
tá númí ndaa i̠ rí. Mi gatito
está muy contento; ronronea cuando lo abrazo.
2. roncar Kini ní kíxi̠ ya̠táta chée Artemio, káí ka ví su̠kún ya̠.
El señor Artemio duerme
muy feo; ronca fuerte.
3. jadear Ra̠ndi̠xa̠ꞌa̠n xìnù kú ra̠ ta ku̠naa ní ra̠, ya̠kán káí ní su̠kún ra̠. Fue a
correr y se cansó mucho, por eso jadea mucho.
4. respirar con congestión Ndeé ní ndeé ndóꞌó se̠ꞌe i̠; sàì kìꞌìn ya̠ ta ndàsì kándíká ya̠ ndá yaa káí su̠kún ya̠, ni nu̠ú ka̠ꞌa̠n ka ya̠ kùví. Está muy mal mi hija; tiene mucha gripa y se le
apretó su pecho y no respira bien. Su pecho está muy congestionado (lit.:
respira con congestión) y casi no puede hablar. [mod.: kai] Véase ka̠ña̠ su̠ku̠n
M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; EJ: ka̠ña̠ su̠kún
kaꞌi$ (P) vt pintar
Véase ndikaꞌí
ka̠ꞌi̠ vt
manchar Kuenda kuxi ún koto ka̠ꞌi̠ ndiꞌi tuku to̠to̠
ún. Come con cuidado, no te vayas a manchar la ropa otra
vez.
X: ka̠ꞌi̠, káꞌi̠, ndi̠ka̠ꞌi̠
M: kaꞌyu̠, káꞌyu̠, ka̠ꞌyu̠ ~ ndi̠kaꞌyu̠
EJ: kaꞌyu, káꞌyu, kǎꞌyu
ndikaꞌí vt
pintar
ka̠ꞌi̠ ki̠ví inscribirse
Xa̠ ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ scuela kui̠ya̠ vitin. Ya se
inscribió para ir a la escuela este año. [mod.:
ka̠ꞌi̠] Sinón. ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví
M: no existe
kaka
1. vi andar, caminar
Kùví kaka ra̠ chi yuchí botella xàꞌndà xa̠ꞌá ra̠. No
puede caminar porque un pedazo de una botella le cortó el pie.
2. moverse (p. ej.: sol, luna, viento) Kŭún ka sa̠ví saá chi xíká ní ta̠chí. Ya no
va a llover porque hay mucho viento (lit.: se
está moviendo mucho viento).
3. v aux andar, ir Va̠ꞌa ní sikua̠ꞌa nána María
ndaí naꞌma; nina yá ikán xíká síkua̠ꞌá rá nu̠ú vikó tínda̠ꞌá. Doña María es muy buena para hacer el mole; ella
siempre va a hacer mole en las bodas.
X: kaka, xíká, xìkà
M: kaka, xíka, ndi̠xi̠ka
A: kaka, xíka, xi̠ka ~ ni̠xika
EJ: kaka, xíka, xǐka
ndikaka vi
extenderse
sikáká vt
hacer andar
kàkà s cal Xíꞌín kàkà kú ya̠ kéꞌé na̠ xáꞌa ta ya̠yóꞌó kúa̠ kándáá lapa sa̠tá ya̠. Cuecen el nixtamal con cal; eso es lo que le
quita la cáscara.
M: kaka; C: kaka; A: kaka; EJ: kaka
kaka chiñu vi servir como
oficio civil o religioso Ni kŏó ka na̠ꞌa kaka chíñú veꞌe chíñú vitin, ya̠kán nda̠ na̠válí xíká chíñú. Casi no hay gente para servir en la comisaría
por eso hasta los jóvenes ocupa un cargo.
[mod.:
kaka]
C: kaka chiñu
1kaka ini pensar
Kǎká ní ini ún xa̠á tindóꞌó ya̠ndóꞌó ún chi xáꞌní ní ya̠ yóꞌo̠. No pienses
mucho por tu problema porque te estás destruyendo a ti mismo. [mod.: kaka]
M: kaka ini, xíka ini, ndi̠xi̠ka ini
2kaka ini (A)
dudar, vacilar
Véase kaka u̠vi̠ ini
1kaka lenko cojear
Xíꞌín carro tùví ra̠Juan ta kúꞌvi̠ ya̠a̠ ra̠ índúꞌú ra̠ ta ndòꞌnì xa̠ꞌá ra̠. Tá ná ndaꞌa ra̠ ta kaka lenko va ra̠. Don
Juan se volteo con el carro y todavía está enfermo. Se le quebró el pie y
cuando se recupere, a lo mejor va a cojear. [mod.: kaka]
M: kaka táꞌnú, xíka táꞌnú, ndi̠xi̠ka táꞌnú
2kaka lenko$ (M)
vi
brincar (en
un pie; se usa por los niños y como broma)
X: no existe
M: kaka lenko$ EJ:
kaka lénkó, kaka línkó
kaka ndaꞌá hacer señal (con la mano) Ña̠á xa̠á xíká ndaꞌá ra̠ nu̠ú na̠ ya̠ ná kutáxín yuꞌú na̠. Entonces
empezó a hacer señas para que se callen. [mod.:
kaka]
M: kaka ndaꞌá,
xíka ndaꞌá, ndi̠xi̠ka ndaꞌá
kaka ndee vi
gatear Xa̠ xíká ndee ra̠ ta ndiꞌi ña̠ꞌa ndítáꞌan ta ya̠ yaxí ra̠ kú ndiꞌi ya̠. Ya gatea y
todo lo que encuentra se lo come. [mod.:
kaka]
M: kaka ndiee, xíka ndiee, ndi̠xi̠ka ndiee
kaka ndo̠ꞌmá menear la
cola Ndáꞌvi ní tìnà sa̠na̠ i̠, kití si̠nîꞌí kua̠ꞌa̠n; tá xìnì rí ndi̠xa̠a̠ i̠ ta kúsǐni ka
ví rí, xíká kú chi ndo̠ꞌmá rí nu̠ú i̠. Pobrecito
de mi perro que regalé; cuando me vio llegar se puso muy contento empezó a
menear la cola. [mod.: kaka]
C: kaka suꞌma
kaka nduku xini vi
pensar, considerar, resolver con
sí mismo
X: no existe
C: kaka nduku xini
kaka nuu (M) vi visitar
continuamente
X: no existe
M: kaka nuu, xíka nuu,
ndi̠xi̠ka nuu
kaka nu̠ú vi
pasear Kaka nu̠ú xíꞌín ra̠, ¿nda̠chu xákú ní ra̠? Paséalo;
¿por qué llora mucho? [mod.:
kaka]
M: no existe
A: kaka no̠o̠
EJ:
kaka nuu, xíka nuu, xǐka nuu
kaka sii̠ (M,
A) andar para
divertirse
X: no existe
M: kaka sii̠, xíka sii̠, ndi̠xi̠ka sii̠
A: kaka sii̠
kaka sítí andar en rodillas (a un santo o a una
persona para pedir algo) Ndeé ní ndóꞌó yá, ya̠kán xíká sítí yá kua̠ꞌa̠n yá veꞌe ñu̠ꞌu ka̠ꞌa̠n yá xíꞌín Ivá yó sindáꞌa ra̠ yá. Está muy enferma, por eso va de rodillas a
la iglesia para pedirle sanidad a nuestro Señor. [mod.: kaka]
M: kaka sítí, xíka sítí, ndi̠xi̠ka sítí
A: kaka xiti
EJ: kaka sítí, xíka sítí, xǐka sítí
kaka suꞌma (C) vi menear la
cola Véase kaka ndo̠ꞌmá
kaka táꞌnú (M) vi cojear
Véase kaka lenko
kaka u̠vi̠ ini dudar, tener dudas, vacilar
Tátu xíká u̠vi̠ ini ún ku̠ꞌu̠n ún, ta va̠ꞌa ka kŭꞌun ún ndá ya̠ kundoꞌo ún. Si dudas ir, mejor no vaya, no sea que te pase algo.
[mod.: kaka]
M: no existe
A: kaka ini
kaka xáꞌá andar Kúni̠ i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ Ti̠ndàꞌì ta ni kŏó
xùꞌún ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín carro;
kaka xáꞌá va i̠ ku̠ꞌu̠n i̠. Quiero ir a Tlapa, pero no tengo nada de
dinero para ir en carro; me voy a ir caminando. [mod.: kaka] Véase xa̠ꞌá
M: kaka xáꞌá, xíka xáꞌá, ndi̠xi̠ka xáꞌá
kaka xîín vi andar
ladeado, bambolear (como un borracho o un viejito) Ndi̠xìnì ní ra̠, ni kuví ka kaka ra̠, ndá xíká xîín mií ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Tomó
mucho, ya no puede ni caminar; hasta va ladeando. [mod.: kaka]
C: kaka xiin
kaka xiti$ (A)
andar en
rodillas (a un santo para pedir algo) Véase kaka sìtì
kakáꞌi ini (M, C) vi
tener hipo Véase kaki̠ꞌi ini
kakáxí koto$ (M, C)
examinar (con mucha atención) Véase koto káxín
kaki̠ (EJ)
vt
dar puñetazo Véase kakin îkín
kakiꞌi vt tropezar Yu̠ú ka̠kìꞌì xa̠ꞌá i̠ ta ndi̠kàvà i̠; ti̠kuéꞌe̠ ndiꞌi ndaꞌá i̠.
Me tropezé con una piedra y me lastimé toda la mano. Variante
kakiꞌi xa̠ꞌá Véase kaku̠ꞌun, kachiꞌi xa̠ꞌá (Nota
cultural: Cuando uno tropiesa es una señal que algo malo va a pasar.) (Nota dialéctica: en Metlatónoc implica
que el obstaculo está fijo or enterado
parcialmente en el suelo)
X: kaki̠ꞌi, kákíꞌi, ka̠kìꞌì
kaki̠ꞌi ini tener hipo
Taxi tìkuǐi ná koꞌo i̠ chi ndi̠ti̠in xi̠tá su̠kún i̠ ta kákíꞌí ní ini i̠. Dame
agua para tomar; se me atoró la tortilla en la garganta y tengo mucho hipo.
[mod.: kaki̠ꞌi]
M: kakiꞌi̠
ini, kákíꞌi̠ ini, ka̠kiꞌi̠ ini
C: kakiꞌi ini,
___, ka̠kiꞌi ini
EJ: kaki̠'i ini, káki̠'i ini, ka̠kǐ'i
ini
kakin vt 1. colocar, extender
Kakin ndó ti̠ko̠to̠ ná i̠chi̠ ya̠ saá chi uxá ní ya̠.
Coloquen la ropa para que se
seque porque está muy mojada.
2. poner (como una gallina pone sus huevos) Kuni xàkìn nduxí sa̠na̠ i̠, ta ndìvèꞌé yàxí i̠ ndi̠ví rí. Ayer
puso mi gallina, y hoy comí el huevo.
3. fundar Xa̠ ndùkú nde̠ scuéla nu̠ú na̠chíñú ta xa̠ ndi̠kuììn na̠ kakin na̠
scuéla yui̠ya̠ va̠xi. Ya pedimos una escuela de las autoridades y nos dijeron que el
próximo año nos van a fundar la escuela.
4. pegar Kiꞌin iin xa̠ꞌndá kakin ún nu̠ú ra̠loꞌo ña̠á; kuáchí ní yuꞌú ra; ndìvèꞌé ki̠xàá ra̠ xákú ra̠. Dale
una cachetada a ese niño latoso; desde hace un rato empezó a llorar.
5. apedrear Chiꞌña ka ví ra̠; yâꞌa mií yó kua̠ꞌa̠n yó ta xákin ra̠ yu̠ú sa̠tá yó. Él es
muy malo; cuando uno pasa sin hacerle nada, él empieza a tirar piedras.
6. cooperar, reunir fondos Ndi̠xi̠yo junta ìkán na̠ ta ki̠ndòò na̠ kakin na̠ xùꞌún satá na̠ ta̠i̠. Hicieron
una reunión donde llegaron al acuerdo para cooperar y comprar sillas.
X: kakin, xákin, xàkìn
M: kakin, xákín, xa̠kin
A: kakin, xákin, xa̠kin
EJ: kakin, xákin, xǎkin
kakin îkín vt dar puñetazo
Kakin îkín nu̠ú ra, ¿nda̠chu kànì ra̠ yáloꞌo se̠ꞌe i̠? Dále un puñetazo, ¿porqué pegó a mi niña? [mod.: kakin]
C: kakin íki
EJ: kaki̠, ___, xǎki̠
kakin kua̠chi vt
acusar Xàkìn na̠ kua̠chi xa̠ꞌá i̠ nu̠ú na̠chíñú xa̠ꞌá ya̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ tàvá i̠ se̠ꞌe síꞌi na̠. Me acusaron ante las autoridades por haberme
llevado a su hija. [mod.: kakin]
C: kakin kuachi
EJ: kakin kua̠chi
kakin ndaa vt
empeñar Ni kŏó xùꞌún kuniñúꞌú i̠ nda̠kua̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xàkìn ndaa i̠ kití sa̠na̠ i̠, saá
kànà xùꞌún
xíníñúꞌú i̠. No
tenía nada de dinero para ocupar (que necesitaba) hasta que fui a empeñar mi
animal, entonces tuve el dinero. [mod.:
kakin]
C: kakin ndiaa
kakin niꞌni tikoto vt
halvanar
X: no existe
C: kakin niꞌni tikoto
kakin…ta̠i̠ sacrificar
Naꞌa ndó ná ko̠ꞌo̠ yó veꞌe ndoꞌyo kakin yó ta̠i̠ xáꞌá kití sa̠na̠ yó; ¿Nda̠chu xíꞌi̠ ní rí? Vengan,
vamos al lugar de sacrifíco para sacrificar por nuestros animales; ¿Por qué se
mueren muchos? [mod.: kakin]
M: no existe
C: kakin tiáyu
kakin xaꞌa vt
poner la base o cimiento
X: no existe
C: kakin xaꞌa$
kako̠ꞌon (A) vi
atraparse Véase kaku̠ꞌun
kaku vi
nacer Sava ñùù ta valí ní náñaꞌá tíndaꞌá ná ta kama ní kákú se̠ꞌe ná. En algunos pueblos,
las mujeres se casan muy jóvenes y muy pronto nacen sus hijos.
X: kaku, kákú, kàkù
M: kaku, káku, ka̠ku
A: kaku, káku, ka̠ku
EJ: kaku, káku, kǎku
sikákú vt
hacer nacer
1ka̠ku vi
escapar, salvarse Iin ta̠ íyo kua̠chi xìnù ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ inka ñùù ta ndi̠ka̠ku
ra̠ xa̠ꞌá kua̠chi ra̠. Un hombre, que era culpable, corrió a otra
ciudad y se escapó de su castigo. [xa̠ꞌá]
X: ka̠ku, kâku, ndi̠ka̠ku
M: kaku̠, káku̠, ndi̠ka̠ku̠
C: kakú
A: kaku, káku ~ kâku, ni̠ka̠ku
EJ: ka̠ku, kâku, ni̠ka̠ku
sikâku vt
salvar
ndia
níi na̠ kǎku xáꞌa̠ impuesto$ nadie se salva
de los impuestos (un dicho)
2ka̠ku vi
pagar impuesto Ñùù va̠ꞌa yóꞌó ta kŏó ña̠ꞌa íyo mií, ya̠ kâku yó xa̠ꞌá kú ndiꞌi ya̠. En la
cuidad nada existe por existir no más, sino que por todo tenemos que pagar
impuestos.
X: ka̠ku, kâku, ndi̠ka̠ku
M: no existe
kakui̠ta vt
jalar Tǎxí ún ku̠ꞌu̠n ra̠loꞌo se̠ꞌe ún xíꞌín i̠; kakui̠ta ndaꞌá ra̠ ná ndo̠o ra̠ xíꞌín ún. No dejes
que tu hijo se vaya conmigo; jálale la mano para que se quede contigo.
Sinón. xitá (Nota dialéctica: en Metlatónoc se usa solamente para un
niño columpiando en una rama de un árbol o algo semejante.)
X: kakui̠ta, kákuíta, ka̠kuìtà
M: kakuíta, kákuíta, ka̠kuíta
P: no existe
kaku̠ꞌun vi 1. estar atrapado (animales o gente) Kua̠ꞌá ka ví tiàká ka̠kùꞌùn tá chi̠kàà nde̠ yáti ini ndutá i̠ta. Cuando
metimos el ayate en el río, muchos peces estaban atrapados. Véase ndaku̠ꞌun
2. tropezar Ye̠ꞌe̠ xínú kú i̠ ku̠aꞌa̠n i̠ ta ka̠kùꞌùn xa̠ꞌá i̠ xíꞌín iin yu̠ú, ta iin saá ndùvà i̠ kua̠ꞌa̠n i̠ nda̠ nu̠ú ñuꞌú ta ti̠kuéꞌe̠ ndaꞌá i̠. Iba
corriendo y me tropecé con una piedra; me caí en el suelo y me lastimé la mano.
(Nota
dialéctica: en Metlatónoc casi no se usa en el presente.)
X: kaku̠ꞌun,
kákúꞌun, ka̠kùꞌùn
M: kakuꞌun, kákuꞌun, ka̠kuꞌun
A: kako̠ꞌon, káko̠ꞌon, ka̠koꞌon
EJ: kaku̠ꞌun, káku̠ꞌun, ka̠kǔꞌun
kalávo s 1. clavo (de hierro) Kuáꞌan satá
kalávo válí ná xa̠ni ndu̠xán i̠. Vete a comprar clavos chicos para mis
huaraches.
2. clavo (especia) Kua̠ꞌá ní kalávo
chi̠kàà ún xíꞌín ndaí ún,
xáꞌa̠n ní rá. Pusiste
muchos clavos en el mole; huele mucho. [esp.]
M: clávó, kalávó; EJ: kalávo, ndu̠yu̠
ka̠a̠ válí (sentido 2)
kama 1. adv rápido Chika̠a̠ ñu̠ꞌu̠ kaꞌá ki̠si kama ná kui̠so̠ ya̠. Enciende
la lumbre debajo de la olla para que hierva rápido
2. adj
listo Kama ní yá ta kúsǐni ní na̠veꞌe yá xíꞌín yá. Ella es muy
lista y su familia está muy contenta con ella.
3. ligero Ni kŏó ve̠e mií titún, ndi̠ndi̠chi̠ ní nú ya̠kán kama ní nú.
El leño no pesa nada, se secó
mucho por eso está muy ligero.
M: kama; C: kama; A: kama; EJ: kama
kukama vp
ponerse rápido
xakama vi
hacerse rápido
kama yuꞌú 1. hablar sin pensar Kama ní yuꞌú ún; xa̠ ndi̠túꞌún kúú ví ún xíꞌín yá xa̠ꞌá ya̠ ndi̠ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ún. Hablas sin
pensar; tan pronto ya le dijiste lo que te digo.
2. ser ofensivo Kama ka ví yuꞌú ra̠, ndi̠ku̠n xa̠ ndi̠ka̠náꞌa̠ ra̠ xa̠ꞌá se̠ꞌe i̠. El es muy
ofensivo, luego empezó a ofender a mi hijo.
3. comer muy rápido Kama ka ví yuꞌú ra̠ kuxi ra̠. Él
come muy rápido.
M: kama ní yuꞌú
káꞌmá s
ruido I̠yo ní yá; tá káꞌmá loꞌo ta xá íꞌvi va yá. Ella es muy
miedosa; se asusta con cualquier ruido. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc se refiere al ruido de pasos de gente o de animales.)
M: káꞌma
kaꞌmi vt 1. quemar Kǎꞌmí ún to̠to̠ i̠ chi ya̠ndíxí i̠ kú ya̠, ya̠chíndeé ye̠ꞌe̠ kú ya̠ saá chi ndási ya̠ sa̠tá i̠. No
quemes mi ropa porque es la que me ayuda, pues me cubre el cuerpo.
2. fumar Taxi xánú ná kaꞌmi na̠xìkua̠ꞌá. Trae los
cigarros para que fumen los ancianos.
X: kaꞌmi, xáꞌmí, xàꞌmì
M: kaꞌmi, xáꞌmi, xa̠ꞌmi
A: kaꞌmi, xáꞌmi, xa̠ꞌmi
EJ: kaꞌmi, xáꞌmi, xǎꞌmi
kamisándo (EJ)
s panteón
Véase kumi sánto
kán (C, A)
adv allá Véase ikán
ka̠n ndiaa (M)
[variante de ka̠ꞌa̠n ndiaa] ahogar Véase 1ka̠ꞌa̠n ndaa
kana$ (C) vt cardar (lana)
X: no existe
C: kana$
kana$ (C) vi volverse
X: no existe
C: kana$
1kana vt
llamar Kuáꞌan kana na̠veꞌe yó ná kixi na̠ kuxi na̠ xíꞌín yó. Vete a
llamar a nuestra familia para que venga a comer con nosotros.
X: kana, káná, kànà
M: kana, kána, ka̠na
C: kana, kána, ka̠na
A: kana, kána, ka̠na
EJ: kana, kána, kǎna
2kana 1. vi brotar, salir (por ej.: plantas, dientes, chicatanas)
Kànà ní i̠ku̠ yéꞌé nde̠, ya̠ kŏó nde̠ ndóó. Brotaron
muchas hierbas en el patio de nuestra casa porque no estamos viviendo ahí.
2. darse, producir (cosecha) Va̠ꞌa ka ví kànà tikama tá chìꞌì i̠ rí kui̠ya̠ ya̠ndi̠ya̠ꞌá ikán. Las jícamas
se dieron muy bien cuando las sembré el año pasado.
3. resultar, salir Tá íyo vikó ta ndíkó nde̠ yaꞌá va̠ꞌa; ndi̠ꞌi̠ va̠ꞌa íkán nde̠ ya̠ ta va̠ꞌa ní káná ndaí ya̠. Cuando
hay fiesta molemos chiles guajillos; los molemos muy fino y sale muy sabroso el
mole. Véase
keta
X: kana, káná,
kànà
M: kana, kána, ka̠na
C: nana$
A: kana, kána, ka̠na
EJ: kana, kána, kǎna
kana koo salir (suj. pl.) ¡Kuándiko̠o ndó tiin ndó si̠ndo̠kó
chi káná koo ní rí! ¡Levantense a agarrar las chikatanas porque estan saliendo!
[mod.: 2kana]
M: no existe
A: kana koo, ___, ni̠kanako̠o̠
kana kóꞌó gritar, llamar fuerte
Iin yáñaꞌá loꞌo ta káná kóꞌó yá nána yá saáchi iin kití sǐꞌvi ní yá. Una niña
estaba gritando llamando a su mamá porque un animal la asustó. [mod.: 1kana]
M: kana kóꞌó,
kána kóꞌó, ka̠na kóꞌó
kana ñuꞌú ini tener agruras
Cilantro yàxí i̠ ta káná ñuꞌú ní ini i̠. Comí
cilantro y tengo muchas agruras. [mod.:
2kana]
M: kana ñuꞌu ini,
kána ñuꞌu ini, ka̠na ñuꞌu ini
A: kana ñoꞌo̠
ini
ka̠na̠ꞌa̠ vi
hablar mal, insultar
Kúsúchí ní ini i̠; kini ní kánáꞌa̠ na̠veꞌe ún xíꞌín i̠. Estoy muy
ofendido; tu familia me insulta mucho. [xíꞌín]
X: ka̠na̠ꞌa̠,
kánáꞌa̠, ndi̠ka̠náꞌa̠
M: ka̠ña̠ꞌa, káña̠ꞌa, ndi̠ka̠ña̠ꞌa
kanáchi ñuꞌu (C) llamear
X: no existe
C: kanáchi ñuꞌu$
kanáta (M, C)
vi
salir (suj.
sing.)
X: no existe
M: kanáta, kánáta, ka̠náta
C: kanata$
kancho (M) s interior del codo [esp. gancho]
A: lanchí
kánda [variante de: kínta] al lado de, un poco lejos
de
ka̠nda̠ vi
mover Kuándaa sa̠tá kuái̠ ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín nde̠, ta kuenda koo ún saáchi ka̠nda̠
rí ta ndikava ún. Súbete al caballo para que
vayas con nosotros, pero cuídate porque se mueve y te puedes caer.
X: ka̠nda̠, kánda̠, ndi̠ka̠nda̠
M: ka̠nda̠, kánda̠, ndi̠ka̠nda̠
A: kanda, kánda, ka̠nda
EJ: ka̠nda̠, kánda̠, ni̠ka̠nda̠
ndika̠nda̠
ini asombrar
sikánda̠ vt
mover
kaꞌnda vt 1. cortar I̠chi̠ xàꞌndà xa̠ꞌá i̠ ta kéé ní ni̠í. Me
corté en el pie con el machete, y me está saliendo mucha sangre.
2. romper Ndikiꞌin to̠to̠ se̠ꞌe ún koto ka̠ꞌnda̠ tìnà ya̠. Recoje
la ropa de tu hijo, no sea que el perro lo rompa. Véase ta̠ꞌnda̠ (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solo se usa en sentido 1.)
X: kaꞌnda, xáꞌnda,
xàꞌndà
M: kaꞌndia,
xáꞌndiá, xa̠ꞌndia
C: kaꞌndia, ___,
xa̠ꞌndia
A: kaꞌnda,
xáꞌnda, xa̠ꞌnda ~ ni̠xaꞌnda̠
EJ: kaꞌndia,
xáꞌndia, xǎꞌndia
kaꞌnda chiño (A) mandar, gobernar
Véase kaꞌnda chíñú
kaꞌnda chíñú mandar, gobernar
Ná xachíñú se̠ꞌe i̠ xíꞌín ún, kaꞌnda chíñú nu̠ú ra̠ ná ikán ra̠ ya̠kúni̠
ún. Que trabaje mi hijo contigo en lo que haces, mándalo para que haga
lo que quieras. [mod.: kaꞌnda; (nu̠ú)]
M: kaꞌndia
chuun, xáꞌndiá chuun, xa̠ꞌndia
chuun
C: kaꞌndia
chuun
A: kaꞌnda
chiño
EJ: kaꞌndia
chiñu, xáꞌndia chiñu, xǎꞌndia
chiñu
kaꞌnda ini vi
resignarse, controlarse Xa̠ va̠ꞌa kaꞌnda ini ún kuǎkú ní ún koto ka sikua̠ꞌa ya̠ kue̠ꞌe̠ xíꞌín ún. Ya contrólate, ya no llores mucho o te puedes
enfermar. [mod.:
kaꞌnda]
kaꞌnda válí cortar en
pedazos Na̠kuíꞌná ndi̠ke̠e veꞌe nde̠ ta iin xàꞌndà válí ndiꞌi na̠ to̠to̠ nde̠. Los
ladrones entraron en nuestra casa y cortaron toda nuestra ropa en pedazos.
[mod.: kaꞌnda]
M: kaꞌndia
válí, xáꞌndiá válí, xa̠ꞌndia
válí
C: kaꞌndia
kuachi$
EJ: kaꞌndia
kuáchi, xáꞌndiá kuáchi, xǎꞌndia
kuáchi
1kaꞌnda…xa̠ꞌá mandar, decidir
Sùví se̠ꞌe ún kú yá ya̠kán kaꞌnda ún xa̠ꞌá yá; se̠ꞌe ye̠ꞌe̠ va kú yá ta ye̠ꞌe̠ kaꞌnda xa̠ꞌá yá. No es tu
hija para que la mandes; es mi hija y yo voy a mandarla.
2. ?? Kǎnꞌdá ún xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠ ná kaꞌnda mií na̠ xa̠ꞌá yá. Tú no pidas
dinero por su hija de ellos, deja que ellos lo hagan.
3. llegar a un acuerdo, dar su permiso o autorización (para la fiesta de un casamiento) [mod.:
kaꞌnda] (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solamente se usa en sentido 3.)
M: kaꞌndia…xaꞌa
EJ: kaꞌndia…xa̠ꞌá
2kaꞌnda…xa̠ꞌá rastrear, buscar
huellas Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ xa̠ꞌá si̠ndi̠kí sa̠na̠ ra̠xìtò i̠, ta iin xàꞌndà na̠ xa̠ꞌá rí; iin saá ndi̠xa̠a̠ nda̠a̠ na̠ nu̠ú
ndóꞌní rí. Cuando
fueron a buscar las vacas de mi tío, rastrearon hasta llegar exactamente a
donde estaban. [mod.: kaꞌnda]
M: kaꞌndia xa̠ꞌa̠, xáꞌndiá xa̠ꞌa̠, xa̠ꞌndia xa̠ꞌa̠
EJ: kaꞌndia
xa̠ꞌá, xáꞌndia xa̠ꞌá, xǎꞌndia xa̠ꞌá
na̠xáꞌndá…xaꞌa rastreador
kaꞌnda ya̠ꞌvi determinar el precio Naꞌa, kaꞌnda ún ya̠ꞌvi ki̠ni̠ ná satá na rí. Ven a
determinar el precio del marrano para que ellos lo compren. [mod.: kaꞌnda]
kandaa [variante de: kindaa] quitar
kandáchi ñu̠ꞌu (C) vi llamear, quemarse, levantando
las llamas
X: no existe
C: kandáchi ñu̠ꞌu
kanda̠kava (C)
vi
caerse Véase ndikava
kandakava suerte dejar el
suerte Véase ndikava suerte
kandakava tundoꞌo vi
caer en desgracia Véase ndikava tindóꞌó
kandata$ vi
chispar, dislocar, salir Véase keta
kandati vi
desparramar, bullir
X: no existe
C: kandati$
kandeta vi 1. brincar, saltar, botar (en el mismo lugar o de un lugar al otro)
Luvi ní kándétá kití tiàká ñúꞌú rí ini tìkuǐi. Los
peces están brincando bien (bonito) en el agua.
2. encorvarse Ndi̠kàvà ra̠ sa̠tá kuái̠, kití ka̠ndètà kú rí xíꞌín ra̠ ta kètà ra̠ ndi̠kàvà ra̠. Se
cayó del caballo. El caballo se encorvó; por eso se cayó.
X: kandeta, kándétá, ka̠ndètà
M: kandita, kándita, ka̠ndita
C: kandita, kándita, ka̠ndita
A: kandeta, kándeta, ka̠ndeta
EJ: kandita, kándita, ka̠ndǐta
sikándétá vt
brincar, flotar
kandeta níma̠ palpitar el
corazón Ndeé ní xínú i̠ a̠xi i̠ ya̠kán iin kándétá ni̠nu níma̠ i̠.
Me vine corriendo por eso me
palpita mucho el corazón. [mod.:
kandeta]
C: kandita nima$
EJ: kandita ánima̠
ka̠ꞌndi̠ vi 1. explotarse Ndikǎꞌmí ndó ñu̠ꞌu̠ yati sa̠tá tanque gas chi i̠yo ní ka̠ꞌndi̠ ya̠. No
enciendan fuego cerca del tanque de gas porque puede explotar.
2. tronar ¿Ndá vikó kúa̠ ya̠kán káꞌndi̠ ní ñùù ndó? ¿Qué
fiesta hay que están tronando tantos cohetes en tu pueblo?
3. reventarse Kua̠ꞌá ní nií tàán na̠ ini ya̠ka̠ na̠, ta kŏó tuun ndíkuâꞌa nú, ña̠á iin ndi̠ka̠ꞌndi̠ nú, ta ndi̠xi̠ta̠ ya̠a̠ nií. Metieron
muchas mazorcas en su granero, pero como no estaba muy bien hecho, se reventó y
se tiraron todas las mazorcas. (Nota dialéctico: en Metlatónoc solamente se usa para
cosas que tiene aire, como tanque de gas, globos, etc.)
X: ka̠ꞌndi̠,
káꞌndi̠, ndi̠ka̠ꞌndi̠
M: kaꞌndi̠, káꞌndi̠, ka̠ꞌndi̠
A: kaꞌndi, káꞌndi, ka̠ꞌndi
EJ: ka̠ꞌndi, káꞌndi, ni̠ka̠ꞌndi
sikáꞌndi̠ vt explotar
kandia$ vi
estar empeñado
X: no existe
C: kandia$
kaꞌndia (M, C, EJ) vt
cortar Véase kaꞌnda
kaꞌndia…chiñu (C, EJ) vt
mandar Variante kaꞌndia chuun Véase kaꞌnda chíñú
kaꞌndia kuáchi (C, EJ) cortar en
pedazos Véase kaꞌnda válí
kaꞌndia xaꞌa$ (M) llegar a un acuerdo, dar su permiso o autorización (para la
fiesta de un casamiento) Véase kaꞌnda…xa̠ꞌá
kaꞌndia xa̠ꞌá (EJ) rastrear, buscar
huellas Véase kaꞌnda…xa̠ꞌá
ka̠ndiaa (EJ) ahogar (en agua o humo) Véase ka̠'a̠n ndaa
kandichi vt
parar, poner parado (obj. sing.) ‑¿Án taxi loꞌo ndó ná ndo̠o loꞌo kití sa̠na̠ i̠ veꞌe ndó? ‑Va̠ꞌa, kèꞌè ña̠á kandichi ún rí. ‑¿Me
dan permiso para dejar mi animal en su casa un rato? ‑Sí, amárralo allí afuera
(allí afuera páralo). Véase kandita
X: kandichi, kándíchi, ka̠ndìchì
M: kani ndichi, kání ndichi, ka̠ni ndichi
M: kandichi, kándichi, ka̠ndichi
C: kani ndichi$
A: kani ndichi̠, káni ndichi̠, ka̠ni ndichi̠
EJ: kandichi, kándichi, ka̠ndichi
kundichi vi
ponerse de pie
kandiee$ (C) vi inclinarse Véase ndikuita ndee
kándíká s
pecho Leke kándíká si̠ndi̠kí kú ya̠ va̠ꞌa ní saá chi kŏó leke yuchí ñúꞌú xíꞌín ya̠. La costilla
de res es muy buena porque no tiene pedacitos de huesos. (lit.: el hueso del
pecho de res) Véase ndìkà
M: kíndíka; EJ: kíndíka
kandika̠ (A)
s
pulmón Véase ka̠chí
kándíká veꞌe s pared Kuenda koo ndó chi kuni xìnì i̠ iin tisŏꞌma chée ní kándíká veꞌe ña̠á. Cuídense porque ayer vi un
alacrán muy grande allí, en la pared. Véase ndìkà
M: kindika̠ veꞌe, ndi̠ka
veꞌe
kandiso vi
encabritarse, moverse, brincar (animales; para evitar algo que no quieren) Kití ka̠ndìsò kú kuái̠ xíꞌín ra̠, ta ndi̠kàvà ra̠. El
caballo se brincó con él y él se cayó.
X: kandiso, kándísó, ka̠ndìsò
C: kandiso
kandita (M, C, EJ)
vi
brincar (en
un lugar) Véase kandeta
kandita vt
parar, poner parados (obj. pl.) Kandita ndó cubeta ná ke̠e tìkuǐi. Pongan (lit.: paren) las cubetas para el agua. Véase kandichi
X: kandita, kándítá, ka̠ndìtà
M: kandita, kandíta, ka̠ndita
A: kata ndichi̠, káta ndichi̠, ka̠ta ndichi̠
EJ: chindita, chíndita, chǐndita
kundita vi
ponerse parados
kandita ánima̠ (EJ)
palpitar el
corazón Véase kandeta níma̠
kandita nima (C)
palpitar el
corazón Véase kandeta níma̠
kandivaꞌa̠ (M, C) [variante de: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa] maldecir
kandíxá vt 1. creer ¿Án kandíxá ún ná ka̠ꞌa̠n i̠ iin tu̠ꞌun loꞌo xíꞌín ún? ¿Me vas a
creer si te digo algo?
2. obedecer Xa̠ kua̠ꞌá ní ichí káꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠ ná kŏꞌó ka ra̠, ta kŏó xíín ra̠ kandíxá ra̠ káꞌa̠n i̠. Ya le he
dicho varias veces que ya no tome; pero no quiere obedecerme.
3. aceptar Tùví ndióxi̠, saá ka̠ndìxá na̠ tàxì na̠ se̠ꞌe síꞌi na̠ koo xíꞌín se̠ꞌe i̠. Con mucho
trabajo aceptaron darme la muchacha para mi hijo. Véase ndixa
X: kandíxá, kándíxá, ka̠ndíxá
M: kandíxa, kándíxa, ka̠ndíxa
C: kandíxa, ___, ka̠ndíxa
A: kandíxa, kándíxa, ka̠ndíxa
EJ: kandíxa, kándíxa, ka̠ndíxa
kando$ s
caldo [esp.] Véase kánto
kandóri [variante de: kantóri] cantor
kandosó vt
cortar (las
puntas de las ramas de una planta para que retoñe más)
Numá mìnù kandosó ún ná nana ka ya̠. Corta la punta del epasote
para que retoñe más.
X: kandosó, kándósó, ka̠ndòsó
M: kindóso̠, kíndóso̠, ki̠ndóso̠
C: kindoso$
kandúsú [variante de: chindúsú] esforzarse
kánduu vi
desfilar Na̠kua̠ꞌa̠n kánduu kú na̠ vitin chi vikó bandéra
kúa̠. Se fueron a desfilar hoy, porque es día de la bandera.
Variante kínduu
X: kanduu, kánduu, ka̠ndùù
M: kenduu̠, kénduu̠, ndi̠ke̠nuu̠
kanduu (M)
vt
rebasar
X: no existe
M: kanduu, kánduu, ka̠nduu
kándúꞌú [pres. de: kundúꞌú estar]
kandúꞌu (C, A, EJ) vi
acostarse, estar
acostado Véase kundúꞌú
X: no existe
C: kandúꞌu
EJ: kandú'u
kandúꞌu ndiee (C, EJ) vi
acostarse boca abajo Véase kundúꞌú ndee
kándúꞌú nduva [pres. de: kundúꞌú nduva estar acostado boca arriba]
kandúꞌu ndúva (C, EJ) vi
acostarse boca arriba Véase kundúꞌú nduva
kaní adj 1. liso Luvi ní veꞌe ndó, kaní ní ki̠dòò piso ini ya̠. Su
casa está muy bonita; el piso quedó muy liso.
2. resbaloso Kúún ní sa̠ví, kaní ní; koto ka ndikava ún. Está lloviendo mucho y está
muy resbaloso; cuídate que no te caigas.
3. baboso Kŏó kútóo i̠ kaxí i̠ vi̠ꞌndá chi kaní ní ya̠. No me
gusta comer los nopalitos porque tienen mucha baba. Véase yeé (Nota dialéctico: en El Jicaral solo se usa en sentidos
2 y 3.)
M: kaní; C: kaní; EJ: kaní
kukaní vp
ponerse liso
xakaní vt
hacer liso
1kani vt
pegar, apuñalar, golpear
Kěꞌé ún ye̠ꞌe̠ chi sa̠á i̠ ta kani i̠ yóꞌo̠. No me
molestes o me voy a enojar y te voy a pegar. Véase xa̠ni
X: kani, kání, kànì
M: kani; káni; ka̠ni
C: kani, káni, ka̠ni
A: kani, káni, ka̠ni
EJ: kani, káni, kǎni
kani…contra hablar en
contra
ndikani
ini vi pensar
sikání
táꞌán hacer
pelear
2kani vt
destruir, derrumbar, desbaratar Naꞌa ndó ná kani yó veꞌe ñu̠ꞌu yóꞌó ta sikua̠ꞌa yó inka ya̠káꞌnú va̠ꞌa. Vénganse,
vamos a derrumbar esta iglesia y vamos a construir otra más grande.
X: kani, xáni, xànì
M: kani, xání, xa̠ni
C: kani, xání, xa̠ni̠
A: kani, xáni, xa̠ni
3kani (M)
vt
parar
X: no existe
M: kani, xáni, xa̠ni
kâní 1. adv lejos Ya̠chi̠, tá ndi̠xi̠yo i̠ ñùù i̠ ta va̠xi i̠ Ti̠ndàꞌì, ta káꞌán i̠ kâní ní kúa̠. Antes,
cuando vivía en mi pueblo y venía a Tlapa, pensaba que estaba muy lejos.
2. adj
largo (sing.) Kâní ní yoꞌó chi̠kàà ún su̠kún ki̠ni̠ sa̠na̠ ún, koto
ún su̠ku̠n ndaa rí. El mecate que le pusiste en el
pescuezo de tu marrano es muy largo; cuidado, no sea que se ahorque.
3. adj
alto (sing.) Ndaꞌá túnmángo kúni̠ i̠ ndaa i̠, ta kùví ndaa i̠ chi kâní
ní xa̠ꞌá nú. Quiero
subirme al árbol de mango, pero no puedo porque el tronco está muy alto.
Véase nâní (Nota dialéctico: en Metlatónoc solo se usa en sentidos
1 y 2.)
M: kánǐ; A: káni̠; P: kâní; EJ: kâní
kani chîín 1. pellizcar Kúꞌvi̠ ní nu̠ú i̠; yáku̠ꞌvi̠ i̠ kànì ye̠ꞌe̠ ta kànì chîín yá nu̠ú i̠; ti̠kuéꞌe̠ ya̠. Me duele
mucho la cara; mi hermana me pegó y me pellizcó; me lastimó mucho.
2. rasguñar Nâní ní chîín yá; kànì chîín yá nu̠ú i̠. Tiene las uñas muy largas y me
rasguñó toda la cara. [mod.:
1kani]
M: kani chíín, kání chíín, ka̠ni chíín
kani ini pensar
Kusǐkí ún xíꞌín yásíꞌi ra̠, koto ka kani vǎꞌá ini ra̠ kuni ra̠ yóꞌo̠. No juegues
con su esposa, no sea que piense mal de ti. [mod.: 1kani]
M: no existe
A: kani ini, kani si̠ni̠
P: no existe
kani koo juntar, amontonar
Vǎꞌá mií ndíkán ra̠táꞌán nde̠; iin kànì koo ndiꞌi ra̠ ñuꞌú sa̠tá veꞌe nde̠, tá kùùn sa̠ví ta kààn rá xa̠ꞌá veꞌe nde̠. Nuestro
pariente hizo muy mal porque amontonó tierra detrás de nuestra casa, y cuando
llovió, el agua hizo un agujero y entró en la casa. [mod.: 1kani]
M: kani ko̠o̠, kání ko̠o̠, ka̠ni ko̠o̠
kani ndaa 1. pegar contra Koto ka kani ndaa ún túnña̠á ta nduva nú sa̠tá ún. Cuidado que no te pegues
contra ese palo porque se puede caer encima de ti.
2. pegar (por ej.: en la pared) Kànì ndaa ndiꞌi i̠ naꞌná na̠válí kándíká veꞌe ta luvi ní náꞌa̠ cuarto na̠. Pegué las fotos de los niños en la pared y su cuarto quedó muy
bonito. [mod.: 1kani]
M: kani ndiaa, kání ndiaa, ka̠ni ndiaa
C: kani ndiaa$
kani ndaꞌá tocar (la puerta) Tá ndi̠xa̠a̠ ndó veꞌe na̠, ta xìꞌnà kani ndaꞌá ndó yéꞌé na̠, ta saá kuná na̠ nu̠ú ndó, chi kue̠ꞌe̠ ní tìnà sa̠na̠ na̠. Cuando
lleguen a la casa de ellos, primero toquen a la puerta, entonces les van a
abrir; hagan esto porque sus perros son muy bravos. [mod.: 1kani]
M: kani ndaꞌá,
kání ndaꞌá, ka̠ni ndaꞌá
kani ndaꞌa̠ (A, EJ)
aplaudir
Véase katí ndaꞌá
1kani ndiaa (M, C, EJ)
pegar, pegar
contra Véase kani ndaa
2kani ndiaa (EJ) vi apoyarse Käni ndiaa-un sa̠tá veꞌe koto ka kuya̠kua̠ saꞌmá-un chi sa̠kán nda̠ka̠'yú-ndu veꞌe. No te apoyes en la pared de la
casa, no sea que te ensucies porque apenas la pintamos. Véase ta̠vi̠ ndaa
kani ndichi̠ (M, C, A) vt
poner parado Véase kandichi
kani ndoso̠ (M, A) poner encima
(algo plano; obj. pl.)
X: no existe
M: kani ndoso̠
A: kani ndoso$
kani sa̠ví 1. llegar la temporada de las
lluvias Kŏó xíni̠ i̠ unkúa̠ ndóꞌó se̠ꞌe i̠; tá káni sa̠ví ta kíxáá kíꞌín kue̠ꞌe̠ yá. No se qué
tiene mi hija; cuando llega la temporada de la lluvia, se enferma.
2. caer rayos Sa̠ví kànì itún tùxá chée kaá, ya̠kán ndi̠ndi̠chi̠ nú.
Le cayó el rayo en ese pino,
por eso se secó. [mod.: 1kani]
M: kání sa̠vǐ, ka̠ni sa̠vǐ
A: kani sa̠vi̠, káni sa̠vi̠, ka̠ni sa̠vi̠
kani si̠ni̠ (A) [variante de: kani ini] pensar
kani táꞌán 1. pelear Ndi̠xi̠yo iin vikó tínda̠ꞌá ñùù i̠ ta xìꞌì ní na̠; kànì táꞌán ní na̠. Hubo una
boda en mi pueblo; se emborracharon mucho y se pelearon mucho.
2. regañar, reprender Kànì táꞌán ní na̠ xíꞌín se̠ꞌe na̠; ya̠kán xìnù ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Regañaron
mucho a su hijo, por eso huyó de la casa. [mod.:
1kani] (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solamente se usa en sentido 1.)
M: kani táꞌán,
kání táꞌán, ka̠ni táꞌán
C: katáꞌán,
___, ka̠táꞌa̠n
A: kani táꞌan,
káni táꞌan, ka̠ni táꞌan
sikání táꞌán hacer pelear
kani ta̠chí hacer viento
(solamente refiere a un viento fuerte que tumba la
milpa) Xa̠ꞌá ya̠ köo ndíxákáꞌnú nde̠, xùtù nde̠ nda̠ kiví yi̠í ya̠kán
kànì ní ta̠chí itun nde̠. Como no honramos (los días sagrados), estuvimos limpiando la milpa en los días festivos; por eso el
viento tumbó toda la milpa. [mod.:
1kani]
M: kani ta̠chi̠, kání ta̠chi̠, ka̠ni ta̠chi̠
A: kani ta̠chi̠, káni ta̠chi̠, ka̠ni ta̠chi̠
kani taxan pegar
relampago, pegar rayo
Ndeé ka ví kànì taxan nu̠ú ndíkáa̠ i̠ xáchíñú i̠, ta ndi̠ndíꞌvi ka ví i̠. El
relámpago pegó muy fuerte allá donde yo estaba trabajando y me asusté mucho.
[mod.: 1kani]
M: kani taxa, kání taxa, ka̠ni taxa
kani yu̠ku̠ vt
hojear, pegar con hojas (en el temazcal)
X: no existe
C: kani yu̠ku̠
1kaꞌní s
calentura, fiebre
Kaꞌní kú ya̠ kúú yáloꞌo se̠ꞌe i̠; ndeé ní ndóꞌó yá. Mi hija
tiene mucha calentura; está muy grave.
M: kaꞌní; A: kaꞌni̠; EJ: kaꞌní
2kaꞌní vt
matar Iin ta̠ta̠a xàꞌní ra̠ kití ta ki̠xàá ra̠ xíkó ra̠ kùñù
rí. Un hombre mató un animal y está vendiendo la carne.
X: kaꞌní, xáꞌní, xàꞌní
M: kaꞌni, xáꞌni, xa̠ꞌni
C: kaꞌni, xáꞌni, xa̠ꞌni
A: kaꞌni, xáꞌni, xa̠ꞌni ~ ni̠xaꞌni; com/neg: ni̠káꞌni
EJ: kaꞌní,
xáꞌní, xǎꞌní
kŏó xáꞌní yó mií yó no nos
importa
kaꞌní ini 1. resignarse
Kaꞌní ini ún ndo̠o ún sòó u̠ni̠ ki̠ví xíꞌín nde̠, saá nu̠ꞌu̠ ún. Resígnate a
quedar con nosotros otros tres días, luego te vas.
2. abstenerse Kaꞌní ini ún kundixi xaa ka ún vikó kui̠ya̠ vitin. Te vas
a abstener este año ya no vas a estrenar ropa en la fiesta.
[mod.: kaꞌní]
M: kaniní, kániní,
___
EJ: ka'ní
ini
kaꞌní…ndìì asesinar, matar Saá ná koo ra̠ kutikàà ra̠ ndaꞌá itún ña̠á, kŭꞌun ndó sinúú ndó ra̠; sùví ra̠va̠ꞌa kú ra̠, ra̠xáꞌní ndìì kú ra̠. Así
que esté colgado allí en el árbol; no lo vayan a bajar. No es hombre bueno, es
un hombre malo; es un asesino. [mod.:
kaꞌní]
M: kaꞌni…ndi̠i̠,
xáꞌní…ndi̠i̠, xa̠ꞌní…ndi̠i̠
C: kaꞌni…ndi̠i̠
A: kaꞌni ndi̠i$
EJ: kaꞌní
ndi̠i̠
kaníꞌi (C) vt cargar, llevar
Véase kuniꞌi
kaniꞌi (A, P) vi
cojear
X: no existe
A: kaniꞌi
kaniní (M, C)
vi
abstenarse (de cualquier actividad normal) Véase kaꞌní ini
káꞌno (A) adj grande
Véase káꞌnú
ka̠ꞌno̠ (A) vt
quebrar Véase ka̠ꞌnu̠
kaꞌno ini (A) estar interrumpido
X: no existe
A: kaꞌno
ini$
kanoo (A) vi
estar encima (suj. sing.) Véase kunúú
kánto s
caldo Kánto sikua̠ꞌa ndó kóꞌó ra̠ ná ndikiꞌin ra̠ ini ra̠ chi ndeé ní ndòꞌò ra̠. Háganle
caldo para que tome fuerza poque estuvo muy grave. [esp.]
C: kando
kantóri s
cantor (de
la iglesia) Kantóri kú ra̠, vitin ta̠a̠n xáꞌa̠n ra̠ veꞌe ñu̠ꞌu ndíkuátú ra̠. Él es
cantor; todos los días va a rezar en la iglesia. [esp.] Variante kandóri
M: kantórí; C: kandori$
káꞌnú 1. adj grande, gordo (sing.) ¿Ndá ña̠ꞌa kúa̠ xíxí ún?; va̠ꞌa ní káꞌnú ún; saá koo i̠ kúni̠ i̠. ¿Qué
cosa comes que estás muy gordo?; yo quisiera ser así.
2. adj
grande, importante Kumisario kú ra̠ kaꞌnu ní nu̠ú ndiꞌi na̠ñùù ra̠. El
comisario el el más importante sobre la gente de su pueblo.
3. s jefe (cuando lleva pronombre) Inka ra̠maestro ra̠ndi̠ka̠ꞌa̠n ní, ikán kú ra̠kaꞌnu nu̠ú ndiꞌi na̠maestro. El
otro maestro que habló mucho es el jefe de todos los maestros. [pl.: náꞌnú] Sinón. chée
M: káꞌnu (sing.),
naꞌnu$ (pl.)
C: káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.)
A: káꞌno (sing.),
náꞌno (pl.)
P: káꞌnú (sing.),
náꞌnú (pl.)
EJ: káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.)
kuaꞌnu vi
crecer (en
tamaño)
kukáꞌnú vi
crecer, envejecer
kunáꞌnú vi
crecer, envejecer
sikáꞌnú vt
festejar
xakáꞌnú vt
festejar
káꞌnu (M) vi tener (cosas en común) Véase koo ndikáꞌnú
ka̠ꞌnu̠ vt 1. quebrar (algo largo como lápiz o hueso) Kuenda koo ún koto ka ka̠ꞌnu̠ ún xa̠ꞌá si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠. Ten
cuidado, no sea que le quiebres las patas a mi vaca.
2. cortar (algo largo) Kuáꞌan corra ka̠ꞌnu̠ ún ndo̠ó xikó ún kiꞌin yáxìxì ún. Ve a
la huerta a cortar caña para venderle a tu tía. Véase ta̠ꞌnu̠, ndoꞌni
X: ka̠ꞌnu̠,
xáꞌnu̠, ndi̠xa̠ꞌnu̠
M: ka̠ꞌnu̠, xáꞌnu̠, ndi̠xa̠ꞌnu̠
C: ka̠ꞌnu̠,
xáꞌnu̠, ndi̠xa̠ꞌnu̠
A: ka̠ꞌno̠,
xáꞌno̠ ~ xâꞌno̠, ni̠xa̠ꞌno̠
EJ: ka̠ꞌnu̠,
xáꞌnu̠, ni̠xa̠ꞌnu̠
káꞌnú ini 1. perdonador, bondadoso
Ndióxi̠ káꞌnú ní ini ra̠, chi xákáꞌnú ini ra̠ xa̠ꞌá yó ndiꞌi saá tiempo. Dios
es muy bondadoso porque nos perdona siempre.
2. calmado, paciente Sava na̠ kŏó káꞌa̠n mií na̠ unkúa̠ íkán inka na̠ꞌa xíꞌín na̠; káꞌnú ní ini na̠. Algunos
no dicen nada cuando otros los ofenden; son muy calmados.
M: káꞌnu
ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno
ini$; EJ: káꞌnu ini
ka̠ꞌnu̠ ini abstenerse, aguantarse
Tǐín ndi̠ku̠u̠ ní ún xùꞌún ún; ka̠ꞌnu̠ ini ún xíꞌín ya̠. No
malgastes tu dinero; trata de aguantarte. [mod.:
ka̠ꞌnu̠; (xíꞌín)] (Nota dialéctica: en
Metlatónoc solo se ocupa en cuanto a dinero.)
M: ka̠ꞌnu̠
ini, xáꞌnu̠ ini, ndi̠xa̠ꞌnu̠
ini
EJ: ka̠'nu̠ ini
kánúú [pres. de: kunúú estar encima]
kánvaꞌá (A) part Indica asombro.
X: no existe
kanvíxi (C)
vi
chismear
X: no existe
káña adj travieso, revoltoso
Ni kŏó káꞌa̠n na̠ xíꞌín se̠ꞌe na̠, káña ka ví ini ra̠; iin xàꞌmì ya̠a̠ ra̠ ndióꞌo i̠. El hijo de
ellos es muy travieso; me quemó todo el zacate. Variante káña ini
M: káña; C: kaña$; P: káña ini
ka̠ña̠ vi
sonar (sonido
de plástico, de zacate seca, de hierbas, etc.)
Luvi ní káña̠ li̠ka̠ña̠ ra̠lee loꞌo se̠ꞌe i̠, kití ndi̠ta̠vi. Me
gustaba mucho como sonaba la sonaja de mi bebé, la que se quebró.
X: ka̠ña̠, káña̠, ndi̠ka̠ña̠
M: ka̠ña̠, káña̠, ndi̠ka̠ña̠
ka̠ña̠ su̠ku̠n (M) 1. ronronear
2. roncar
X: no existe
M: ka̠ña̠ su̠ku̠n, káña̠ su̠ku̠n, ndi̠ka̠ña̠ su̠ku̠n
kañaa vi
hablar con mohina, hablar mal
Véase ka̠na̠ꞌa̠
ka̠ña̠ꞌa (M, C) vt
hablar mal Véase ka̠na̠ꞌa̠
kañóꞌó (A) vt
respetar, venerar Véase kañúꞌú
kaꞌñu vi
hacerse mediodía, llegar el
mediodía Va̠ꞌa loꞌo naꞌa vi̠xin, tá kaꞌñu ta niꞌní ní, ni kŏó káchi mií ini yó ikán yó nda
iin chiñu. Por la mañana está fresco,
pero cuando llega el mediodía empieza a hacer mucho calor y no dan ganas de
hacer nada.
X: kaꞌñu, káꞌñú, kàꞌñù
M: ___, káꞌñu̠, ___
A: ñokáꞌño
ka̠ñuu adv hace cuatro
días, anteantier
‑‑¿Maa ki̠xàà ndó ra? ‑‑Ka̠ñuu ví ki̠xàà nde̠; va̠xi nde̠ koto nde̠
na̠táꞌán nde̠. ‑-¿Cuándo
llegaron? ‑-Llegamos hace cuatro días; venimos a ver a nuestros parientes.
M: ka̠ñuu; P: no existe; EJ: ka̠ñuu
kañúꞌú vt
adorar, respetar, venerar
Ndióxi̠ ra kúni̠ ra̠ ya̠ ná kañúꞌú yó ra̠, ta ndinuu ini yó kaka yó ichí ra̠. Dios
quiere que lo respetemos y que andemos en su camino de todo corazón.
X: kañúꞌú,
káñúꞌú, ka̠ñúꞌú
M: kañúꞌú,
káñúꞌú, ka̠ñúꞌú
A: kañóꞌó, káñóꞌó, ka̠ñóꞌó
EJ: kañúꞌú,
káñúꞌú, ka̠ñúꞌú
kañuꞌu (M, C) vt
arrastrar, jalar Véase kuñuu ndai
ka̠ꞌon (A) vi
arder Véase ka̠ꞌun
kapô adj capón, castrado
Kŏó xíxí ndi̠ ki̠ni̠ kití íyo ndi̠ví, nina ríkapô xíxí nde̠ ñùù nde̠.
En nuestro pueblo no comemos los
marranos sin capar, siempre comemos los capones. [esp.]
M: kápo; EJ: kapô
ndukapô vp
estar capón
xakapô vt
hacer capón
tíkapô s
animal castrado
kasa 1. vt ayuntarse, copularse Kúni̠ kasa rí. El animal quiere ayuntarse.
2. v aux
hacer Ku̠ꞌu̠n xíká i̠ kúni̠ i̠, ta íꞌvi i̠ saá chi vasana käsa i̠ ya̠. Quiero
irme lejos, pero temo que a lo mejor no lo voy a hacer. (Nota
dialéctica: en El Jicaral solo se ocupa en el sentido 1.)
X: kasa, kíxá, kìxà
M: sa, sá ~ xá, sa̠ ~ xa̠
C: kasa, kíxa, ki̠xa
A: kasa, kísa, ni̠kisa ~ ki̠sa
P: kisa
EJ: kasa, kíxa, kǐxa
kàsá s 1. cuñado Ra̠yóꞌó kú kàsá i̠, ií yáku̠ꞌvi̠ i̠. Este hombre
es mi cuñado; es esposo de mi hermana.
2. yerno Tá ná ti̠nda̠ꞌá ún xíꞌín se̠ꞌe i̠, ta saá nduu ún kàsá i̠. Cuando
te cases con mi hija, entonces vas a ser mi yerno.
M: ka̠sá; A: ka̠sá; EJ: kǎsa
kasa chée [variante de: xachée] hacer grande, hacer
viejo
kasa chíꞌñá [variante de: xachíꞌñá] humillar
kasa chíñú [variante de: xachíñú] trabajar
kasa chi̠tun [variante de: xachi̠tun] despreciar
kasa ǐkín ndaꞌá [variante de: xa ǐkín ndaꞌá] hacer puño
kasa ikú [variante de: xa ikú] portarse irrespetuosamente, portarse mal
kasa íꞌma̠ [variante de: xa íꞌma̠] hacer humoso
kasa ina (A)
que tiene mal
carácter Véase xatìnà
kasa ítá [variante de: xa ítá] hacer tierno
kasa itún [variante de: xa itún] hacer tieso, hacer rígido
kasa íꞌvi [variante de: xa íꞌvi] asustar
kasa iyá [variante de: xa iyá] acedar, agriar
kasa i̠yo [variante de: xa i̠yo] asustar, intimidar
kasa kama [variante de: xakama] hacerse rápido, fingir que es listo
kasa kanáa [variante de: xakanáa] ganar
kasa kaní [variante de: xakaní] hacer liso; hacer resbaloso; hacer baboso
kasa kaꞌní vt
dar calentura
X: no existe
C: kasa kaꞌní
kasa káꞌno xíꞌín mi̠i… (A)
presumir
X: no existe
A: kasa káꞌno xíꞌín mi̠i...
kasa káꞌnú [variante de: xakáꞌnú] alabar, respetar
kasa káꞌnú ini [variante de: xakáꞌnú ini] perdonar
kasa kapô [variante de: xakapô] castrar, hacer capón
kasa káꞌvi [variante de: xakáꞌvi] ponerse grave
kasa kini [variante de: xakini] oponerse, hacer
difícil, complicar
kasa kini…ini [variante de: xakini…ini] dar nausea
kasa kixín [variante de: xakixín] hacer pegajoso
kasa kóꞌó [variante de: xakóꞌó] hacer ancho, ensanchar
kasa kuáa [variante de: xakuáa] dejar ciego
kasa kuáꞌa [variante de: xakuáꞌa] hacer rojo
kasa kuáan [variante de: xakuáan] hacer amarillo
kasa kuáchi vt
alagar, afirmar
X: no existe
C: kasa kuáchi
kasa kuéꞌe [variante de: xakuéꞌe] hacer rebelde
kasa kue̠ꞌe̠ [variante de: xakue̠ꞌe̠] hacer bravo
kasa kue̠ꞌe̠ [variante de: xakue̠ꞌe̠] enfermar
kasa kuénta [variante de: xacuenta] cuidar
kasa kuíi [variante de: xakuíi] hacer aguado
kasa kuîí [variante de: xakuîí] hacer verde, enverdecer
kasa kuíꞌí [variante de: xakuíꞌí] usar
frugalmente
kasa kui̠i̠n [variante de: xakui̠i̠n] hacer pinto; hacer sucio
kasa kuíká [variante de: xakuíká] hacer rico, enriquecer
kasa kuiꞌla [variante de: xakuiꞌla] hacer aguado
kasa kuíꞌna (A) robar Véase sikuíꞌná
kasa kuíni̠ (A)
ser celoso
Véase xakuíñu
kasa kuiño (A)
odiar Véase kundasí nu̠ú…kuni
kasa kuíñu [variante de: xakuíñu] hacer celoso
kasa kúkún [variante de: xakúkún] hacer grueso
kasa kúnu [variante de: xakúnu] hacer hondo
kasa kútú [variante de: xakútú] hacer apretado
kasa kutú [variante de: xakutú] adornar
kasa lakuan [variante de: xalakuan] hacer adelgazar
kasa laꞌlá [variante de: xalaꞌlá] hacer aguado
kasa láꞌmbá [variante de: xaláꞌmbá] hacer plano
kasa laꞌmba [variante de: xalaꞌmba] hacer suave
kasa la̠ꞌmbí [variante de: xala̠ꞌmbí] hacer panzón
kasa latún [variante de: xalatún] hacer bonito
kasa leke [variante de: xaleke] hacer huesudo
kasa lu̠ndu̠ [variante de: xalu̠ndu̠] hacer corto
kasa lusu [variante de: xalusu] hacer reducir
kasa lutu [variante de: xalutu] hacer angosto
kasa luvi [variante de: xaluvi] hacer bonito
kasa mani (A)
faltar
Véase ku̠ma̠ní
kasa máña [variante de: xamáña] engañar
kasa máso [variante de: xamáso] hacer manso
kasa meꞌmé [variante de: xameꞌmé] enmudecer
kasa naꞌma [variante de: xanaꞌma] hacer espeso
kasa nani [variante de: xanani] arreglar cuenta, llegar a un acuerdo
kasa ndáá [variante de: xandáá] hacer negro, enegrecer
kasa nda̠a̠ [variante de: xanda̠a̠] juzgar
kasa ndaꞌá [variante de: xandaꞌá] tentón, ser tentón
kasa ndaꞌa vt
tocar (instrumento
musical que no sea de viento)
X: no existe
M: no existe
C: kasa ndaꞌa
EJ: no existe
kasa ndáꞌvi [variante de: xandáꞌvi] empobrecer, dejar pobre
kasa ndáxá [variante de: xandáxá] quejarse continuamente, porfiar
kasa ndeé [variante de: xandeé] poner más fuerte, aumentar
kasa ndeé ini [variante de: xandeé ini] aguantar
kasa ndi̠ꞌi̠ [variante de: xandi̠ꞌi̠] moler fino;
remoler
kasa ndíka̠ [variante de: xandíka̠] anchar, ampliar, ensanchar
kasa ndi̠kùù [variante de: xandi̠kùù] maltratar
kasa ndi̠vi̠ (A)
arreglar
Véase xandúví
kasa ndiꞌvi interesarse
en
X: no existe
C: kasa ndiꞌvi
EJ: no existe
kasa ndiꞌvi ini tomar ofensa
X: no existe
C: kasa ndiꞌvi ini
kasa ndoo [variante de: xandoo] limpiar (antes de sembrar)
kasa nduva̠ꞌa [variante de: xanduva̠ꞌa] castigar
kasa ndúví [variante de: xandúví] arreglar, preparar
kasa ndu̠xa̠ [variante de: xandu̠xa̠] obligar
kasa sáka [variante de: xasaka] brujear, hacer
travesura
kasa so̠ꞌo [variante de: xaso̠ꞌo] desobedecer, no hacer caso
kasa súví [variante de: xasúví] cumplir, obedecer
kasa ta̠a [variante de: xata̠a] hacerse hombre, hacerse valiente
kasa táꞌa [variante de: xatáꞌa] hacer
desarrollar desnutrido
kasa táí [variante de: xatáí] hacerse orgulloso
kasa tási [variante de: xatasi] embrujar
kasa tátán [variante de: xatátán] curar
kasa teꞌe [variante de: xateꞌe] hacer mugroso
kasa tiaa (C)
hacerse
hombre, hacerse
valiente Véase xata̠a
kasa ti̠i [variante de: xati̠i] hacer arrugar
kasa ti̠ko̠ꞌó [variante de: xati̠ko̠ꞌó] ahuecar la
mano (en forma de una taza)
kasa tìnà [variante de: xatìnà] causar que tiene mal carácter
A: kasa ina
kasa tíndúú [variante de: xatíndúú] hacer bola
kasa tiuvi vt
hacer círculo
X: no existe
C: kasa tiuvi
kasa tŏꞌo [variante de: xatŏꞌo] honrar, respetar
kasa toon (A)
rebelarse, desobedecer
X: no existe
A: kasa toon
kasa toso [variante de: xatoso] hacer jorobado
kasa toto vt
aforar
X: no existe
C: kasa toto
kasa tútún [variante de: xatútún] hacer esquinado
kasa tuun [variante de: xatuun] apretar
kasa tu̠ún [variante de: xatu̠ún] hacer tiznar
kasa u̠ní ini [variante de: xa u̠ní ini] envidiar
kasa u̠va̠ [variante de: xa u̠va̠] hacer amarga, amargar
kasa u̠ꞌva̠ [variante de: xa u̠ꞌva̠] hacer salado
kasa uxá [variante de: xa uxá] hacer aguado
kasa va̠ꞌa [variante de: xava̠ꞌa] componer,
arreglar
kasa va̠ꞌa (C, A) construir, fabricar
Véase sikua̠ꞌa
kasa ve̠e [variante de: xave̠e] hacer pesado
kasa vií [variante de: xavií] preparar
kasa vitâ [variante de: xavitâ] hacer suave, ablandar
kasa vi̠xi̠ [variante de: xavi̠xi̠] endulzar
kasa vi̠xi̠n [variante de: xavi̠xi̠n] recalentar
kasa xǎꞌan [variante de: xaxǎꞌan] hacer grasoso
kasa xi̠i [variante de: xaxi̠i] hacer duro
kasa xítu̠n [variante de: xaxítu̠n] hornear, hacer
barbacoa
kasa xúxán [variante de: xaxúxán] hacer flojo (persona o animal)
kasa xu̠xa̠n [variante de: xaxu̠xa̠n] abonar, fertilizar (con
abono natural)
kasa yakuá [variante de: xayakuá] torcer
kasa ya̠kua̠ [variante de: xaka̠kua̠] ensuciar
kasa ya̠ma̠ní [variante de: xaya̠ma̠ní] hacer favor
kasa ya̠sín [variante de: xaya̠sín] hacer delicioso
kasa yatá [variante de: xayatá] hacer viejo, envejecer
kasa yáxín [variante de: xayáxín] hacer delgado
kasa yi̠í [variante de: xayi̠í] consagrar, bendecir
kasa yóko [variante de: xayóko] extender, estirar
kasa yuchí [variante de: xayuchí] dejar vacío
kasa yuꞌú [variante de: xayuꞌú] ponerse
respondón
kasa yu̠yu [variante de: xayu̠yu] hacer hueco
kásava adj medio lleno
¿An nduxa ví si̠ndíꞌí ndiꞌi ndó ti̠kǎva ya̠xí ndó?, ¡ta kásava ví
cubeta tàxì i̠ ndaꞌá ndó! ¿A poco terminaron las
ciruelas? ¡Les dí media cubeta de ciruelas!
C: kasava$
1kasi vt 1. detener, impedir
Kasi se̠ꞌe ún, tǎxí ún ku̠ꞌu̠n ra̠ Kŏꞌyo chi sùví ndixa ikán ví ku̠ꞌu̠n ra̠. Detén a tu hijo;
no permitas que se vaya a México porque en verdad no va a ir allá.
2. apartar Kútóo ní i̠ veꞌe ndó, xǐkó ndó ya̠ nu̠ú inka na̠ꞌa. Kasi ndó ya̠ ná ndo̠o ya̠ satá i̠. Me
gusta mucho su casa; no la vendan a otros. Apártenla, porque yo la voy a
comprar.
3. atacar Ña̠á sàsì ndiꞌi ra̠ u̠ni̠ saá ndá, ta xa̠á ra̠ ndinuni
loꞌo
xánduva̠ꞌa ra̠
xíꞌín
ndá. Entonces él atacó a los tres y
empezó a maltratarlos.
X: kasi, sási, sàsì
M: kasi, yásí ~ sásí, ya̠si ~ sa̠si
A: kasi, sási, sa̠si
EJ: kasi, sási, sǎsi
2kasi s
tener cosquillas (por ej.: cuando un insecto anda en uno)
Kási xíꞌni̠ xíká tìkú. Mi cabeza
tiene cosquillas porque anda piojos.
X: kasi, kásí, kàsì
M: kasi
C: kasi
EJ: kasi
kasi ini desayunarse, almorzar
Kuáꞌan ndukú táta ún ná kixa̠a̠ ra̠ kuxi ra̠ chi tǎꞌan kasi ini vi ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Ve a buscar a tu papá para que venga a comer, porque no se
desayunó antes de salir. [mod.:
kasi] Variante kasini
M: kasi̠ni ~ kasi ini, xási ini, xa̠si ini
A: kasi, sási, sa̠si
EJ: kasǐni, sásǐni, sa̠sǐni
kasin (A)
vi
arder
X: no existe
A: kasin
1ka̠si̠n (A) vt
moler (chiles
y tomates solamente; para salsa)
X: no existe
A: ka̠si̠n, sási̠n, ni̠sa̠si̠n
2ka̠si̠n (A) vt
rozar, talar, limpiar (antes de sembrar) Véase ka̠xi̠n
kasini (C, EJ)
vi
desayunarse, almorzar
Véase kasi ini
kasi̠tá (A) vt
jalar
X: no existe
A: kasi̠tá, sîtá, ni̠si̠tá
kasóko̠, kaso̠ko̠ (M, C)
vt
llevar, cargar (en el hombro) Véase kusókó
kason (A)
freír Véase ka̠su̠n
kasoꞌo̠ (M, C) s
arete Véase ndi̠la
ka̠su̠n vi 1. freír, tostar, rostizar
Chika̠a̠ ndó iin xi̠tá ná ka̠su̠n ya̠ kuxi i̠ chi kŏó kúni̠ i̠
kuxi ya̠; uxá ní ya̠. Echen
una tortilla para que se fríe para mí, porque no quiero comerla así; está muy
masuda.
2. hacer ruido (por ej.: chicharrón que está friendo o tostados al
comer) Ndá kásu̠n yuꞌú na̠ ndóó na̠ xíxí na̠ xi̠tá la̠lu̠, chi
ndìꞌì xi̠tá
na̠. Estaban haciendo mucho ruido comiendo las tortillas duras, pues se
les acabó las tortillas frescas.
X: ka̠su̠n, kásu̠n, ndi̠ka̠su̠n
M: ka̠su̠n, kásu̠n, ndi̠ka̠su̠n
C: kasu̠n
A: kason, káson, ni̠kason
EJ: ka̠su̠n, kásu̠n, ni̠ka̠su̠n
sikásu̠n vt
freír
ti̠kásu̠n s
totopo
katá vi tener
comezón Ya̠chi̠ ndi̠xi̠yo ní tikú xi̠ꞌní i̠ ta kàtá ní ya̠. Antes tenía muchos piojos en la cabeza y tenía
mucha comezón.
X: katá, kátá, kàtá
M: katá, kátá, ka̠tá
C: katá, ___, ka̠tá
A: katá, kátá, ka̠tá
P: kata$
EJ: katá, kátá, kǎtá
sikátá vt
causar comezón
1kata vt
tirar, dejar caer Kuáꞌan ndó i̠vi̠ kata ndó ta̠ka̠; kâtin ní ndikama nu̠ú ya̠. Vayan
a tirar la basura en la barranca; las moscas se amontonan mucho sobre ella.
Véase kui̠ta̠
X: kata, xáta, xàtà
M: katia, xátiá, xa̠tia
C: katia, xátia, xa̠tia
A: kata, xáta, xa̠ta
EJ: katia, xátia, xǎtia
2kata vt
escarbar, excavar Iin ra̠táta chée xìkua̠ꞌá ndi̠xi̠ꞌi̠ ñŭu ndìvèꞌé ta ndikitáꞌán ndiꞌi na̠ñùù ku̠ꞌu̠n na̠ kata na̠ ya̠vi̠ ra̠. Un
anciano, uno de los principales, se murió anoche, y se va a reunir todo el
pueblo para ir a escarbar su sepultura.
X: kata, xáta, xàtà
M: katia, xátia, xa̠tia
C: katia, xátia, xa̠tia
A: kata, xáta, xa̠ta
EJ: katia̠, xátia̠, xǎtia̠
3kata vt
pesar Kuáꞌan kiꞌin súka. Ná kata va̠ꞌa na̠ ya̠, saá kiꞌin ún ya̠. Ve a
comprar el azúcar, y que la pesen bien; y entonces la compras.
X: kata, kátá, kàtà
M: kata, káta, ka̠ta
A: kata
EJ: kata, káta, kǎta
4kata vi
cantar ¿Míí kixi na̠conjunto ku̠ꞌu̠n kata ñùù ndó vikó, tu? ¿De
dónde van a venir los conjuntos que van a cantar en la fiesta de su pueblo?
X: kata, xítá, xìtà
M: kata, xíta, xi̠ta
C: kata, xíta, xi̠ta
A: kata, xíta, xi̠ta
EJ: kata, xíta, xǐta
sikátá vt
hacer tocar
5kata vt
poner parado (obj. pl.) Sa̠tá veꞌe ña̠á kata ún kití sa̠na̠ ún, ta chika̠a̠
ún ndióꞌo nu̠ú
rí. Pon tus animales detrás de la casa y les das zacate para que
coman. Sinón. kandita
X: kata, kátá, kàtà
M: kata, káta, ka̠ta
EJ: kata, káta, kǎta
6kata (A)
adj flaco, huesudo
X: no existe
7kata [variante de: kata yává] esparcir
katá íchi̠ su̠kún tener tos
seca Nina kátá íchi̠ su̠kún i̠, ta ni kŏó kúndeé ka ini i̠ xíꞌín ya̠. Siempre
tengo la tos seca y ya no la aguanto. [mod.:
katá]
M: kata ichí súku̠n
katá naña su̠kún tener tos con
flemas Xa̠ va̠ꞌa chi xa̠ kátá naña su̠kún i̠ kŏó kátá íchi̠ ka̠ ya̠. Qué
bien, porque ya toso con flemas; ya no es tos seca.
M: kata naña súku̠n
1kata ndaa encargar, mandar (con alguien) Kuánuꞌú ndó ra kata ndaa ndó ndaꞌá chíñú i̠ ná kixi ya̠ chi xíníñúꞌú ní i̠ ya̠. Vayan
(a la casa) y mándenme mis herramientas con alguien porque las necesito mucho.
[mod: 5kata]
M: tiandiaa, tiándiaa, tia̠ndiaa
2kata ndaa llevar
serenata Va̠ꞌa ní náꞌa̠ yá, ya̠kán xítá ndaa ní ta̠a yá. Ella
es muy bonita, por eso los hombres le llevan serenata. [mod.: 4kata]
M: kata ndiaa, xíta ndiaa, xi̠ta ndiaa
kata ndaa sìì escupir
Kǎtá ndaa ún sìì ún nu̠ú yáloꞌo ña̠á; ¿Nda̠chu ikú ní ún? No le
escupas la cara a es niña; ¿Porqué eres muy grosero? [mod.: 1kata]
C: katia tiasii$
1kata ndee estar boca
abajo Ra̠kúni̠ ndikava kú se̠ꞌe ún; ña̠á ndi̠ti̠in ra̠, ítá ndee ra̠. Se iba
a caer tu hijo, pero allí se atoró y está boca abajo.
X: kata ndee, ítá ndee, xìtà ndee
M: kutaní ndiee̠, tání ndiee̠, xi̠ta̠ní ndiee̠
2kata ndee poner boca
abajo, embrocar Ndikata ki̠si ta kiꞌin ún ya̠ kata ndee ún ná i̠chi̠ ya̠. Lava
la olla y ponla boca abajo para que se seque.
X: kata ndee, kátá ndee, kàtà ndee
M: no existe
EJ: chinúú ndiee
kata ndichi̠ (A) vt
poner parado, parar (obj. pl.) Véase kandita
kata ndoso̠ (A) vt
poner encima, poner parado
X: no existe
A: kata ndoso̠, káta ndoso̠, ka̠ta ndoso̠
kata nii vt 1. extender
(algo como falda o rebozo para recibir algo) Tanii páñu ún ná taán i̠ nu̠ní ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún. Extiende tu
rebozo para que yo te dé maíz para que te lleves.
2. colgar Variante tanii (Nota dialéctica: en Xochapa
solamente se ocupa sentido 1.)
X: kata nii, kátá nii ~ tánii, kàtà nii ~
xìtà nii ~ ta̠nii
M: tanii, tánii, ta̠nii
C: kata nii, kátá nii
kata nii ndaꞌá hacer señal
Kata nii ndaꞌá ún nu̠ú ra̠ ná kundichi ra̠ xíꞌín carro ndaa yo. Hazle
la señal para que se pare con el carro para que nos subamos.
X: kata nii ndaꞌá,
kátá nii ndaꞌá ~ xítá nii ndaꞌá ~
tánii ndaꞌá, kàtà nii ndaꞌá ~
xìtà nii ndaꞌá ~ ta̠nii ndaꞌá
A: kata nii
kata nii nu̠ú asomar,
espiar Yóꞌó xìnì i̠ kua̠ꞌa̠n iin ko̠ó, ta ti̠xin yu̠ú yóꞌó xítá nii nu̠ú rí ndíkáá rí. Aquí
vi que se metió una culebra; debajo de esta piedra se está asomando.
[mod: kata nii ndaꞌá] Variante tanii nu̠ú
M: kata nii nuu̠
katá su̠kún toser, tener tos
Sàì kìꞌìn ye̠ꞌe̠ ta ndeé ní kátá su̠kún i̠. Me
agarró la gripa y tengo mucha tos. [mod.:
katá]
M: katá súkŭn, kátá súkŭn, ka̠tá súkŭn
A: ___, káta si̠ko̠n, ___
P: kata sukun$
EJ: katá su̠kún, kátá su̠kún, kǎtá
su̠kún
kata tuꞌva (C) vt igualar, ajustar, aparejar
X: no existe
C: kata tuꞌva
kata xa̠ꞌa̠ (A) bailar Véase tixáꞌá
kata yává vt 1. esparcir Tá chíꞌí na̠ si̠ꞌva̠ kití válí ni ta xátá yává na̠ rí, tá
kúú si̠ꞌva̠
cilantro xíꞌín ka inka si̠ꞌva̠ kití válí ní. Cuando
siembran las semillas muy chiquitas, las esparcen, como las semillas de
cilantro y otras semillas que son muy chicas.
2. publicar (oralmente) Kǎtá ún cuento vatá, chi nda̠ i̠yo ku̠ꞌu̠n ún veꞌe kàà. No
publiques chismes, es peligroso y puedes llegar hasta la cárcel. [mod: 1kata] Véase kui̠ta̠ yává (Nota dialéctica: en Metlatónoc solamente se usa en
sentido 1.)
M: katia yává, xátiá yává, xa̠tia yává
1kataꞌan (M, C) vt 1. pelear
2. discutir Véase kani táꞌán
2kataꞌan (M, C) vi 1. ponerse de acuerdo
2. arreglar, disponer
3. proponer matrimonio Véase ka̠ꞌa̠n táꞌán
katákaa (C)
vt
colgar Véase katikaa
katakaa̠ (C, A)
vi
estar colgado Véase katikàà
kataꞌnu vt 1. colgar Kúni̠ i̠ kataꞌnu i̠ naꞌná i̠ kándíká veꞌe, sundí kŏó xíín táta i̠. Quiero
colgar mi foto en la pared, pero mi papá no quiere.
2. extender (para ver o examinar; por ej.: un huipil nuevo o una
camisa nueva) (Nota
dialéctica: en Xochapa solamente ocupan sentido 1; en Petlacala y Metlatónoc
quiere decir colgar
algo largo de un extremo a otro.)
X: kataꞌnu,
kátáꞌnú, ka̠tàꞌnù
M: kataꞌnu
P: kataꞌnu
ka̠ta̠vi̠ vt 1. empujar, tumbar (para abajo) Ka̠ta̠vi̠ xi̠ní ra̠ ini tìkuǐi. Empuja su cabeza dentro del
agua.
2. sobar Ka̠ta̠vi̠ loꞌo sa̠tá i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠; kŏó kúndeé ka ini i̠ xíꞌín ya̠. Por favor
sóbame porque me duele mucho la espalda; ya no la aguanto
3. machucar Véase ta̠vi̠ (Nota dialéctica: en Xochapa solamente ocupan sentidos 1
y 2.)
X: ka̠ta̠vi̠, kátávi̠, ndi̠ka̠távi̠
M: katavi̠, kátávi̠, ka̠tavi̠
A: katavi̠, kátavi̠, ka̠tavi̠
EJ: katavi̠, kátávi̠, ka̠tavi̠
katavi ndiaa vi
apoyarse Véase ta̠vi̠ ndaa
ka̠ta̠vi̠ táꞌán vt
empujar, prenser ¿Nda̠chu kátávi̠ táꞌán ní ndó? Koto ko̠yo ndó. ¿Porqué
se empujan mucho? Se vayan a caer. [mod.: ka̠ta̠vi̠]
C: katavi taꞌan
kataxi (A)
vt
corretear, perseguir
Véase taxín
kataxin$ (C)
vi
estar quieto Véase kutaxin
1katí adj sin sazonar,
simple, desabrido
Vǎꞌá mií nduchí ún; katí ní ya̠. Taxi ka ndó i̠ín ná ke̠e
xíꞌín ya̠. Tu
frijol no sirve; está muy simple. Dame más sal para echarle.
M: katí; C: katí; A: katí; P: katí
2katí vt
formar, echar (tortillas, comal) Naꞌa, katí ún nu̠ú uxán i̠ ná chichin se̠ꞌe i̠ chi xákú ní yá. Ven a
hacer tortillas para que yo dé de mamar a mi niña, porque está llorando mucho.
[nu̠ú] Variante katín
X: katí, kátí, kàtí
M: katu; kátú; ka̠tu
P: katún$
3katí (M, C, EJ)
s
sombra (de
una cosa) Véase nda̠tí
ka̠ti̠ (M, C)
vi
juntarse, amontonarse Véase ka̠tin
kati$ vt
tirar (líquido)
X: no existe
C: kati, xati, xati$
katí ndaꞌá vi 1. aplaudir ¿Nda̠chu kŏó kátí ndaꞌá ndó ra? Katí ndaꞌá ndiꞌi ndó. ¿Por qué no
aplauden? Aplaudan todos.
2. dar palmada Tá xìnì ra̠mígo ra̠ ta kúsǐni ka ví ra̠; ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ nùmì ñaꞌá ra̠ ta kàtí ndaꞌá ra̠ sa̠tá ra̠. Cuando
vio a su amigo se puso muy contento; fue, lo abrazó y le dio palmadas.
[mod.: 2katí] Variante katín ndaꞌá
M: katu ndaꞌá,
kátú ndaꞌá, ka̠tu ndaꞌá
A: kani…ndaꞌa̠,
káni…ndaꞌa̠, ka̠ni…ndaꞌa̠
P: katún ndaꞌá
EJ: kani nda'á
kátia̠ (M, C, EJ)
s
malacate, huso
X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; EJ:
kátia̠
katia̠ (EJ)
vt
tirar Véase 1kata
1katia (M, C)
vt
tirar Véase 1kata
2katia (M, C, EJ)
vt
excavar, escarbar Véase 2kata
katia̠ tiásǐi (EJ)
vi
escupir Véase kata ndaa sìì
katiatia vi
arrimar Vélo
kátiatia yu núꞌu va xaxi ra. El viejo se estaba arrimando
a la lumbre para comer.
X: no existe
C: katiatia$
katikàà vt colgar
Ndaꞌá itún ña̠á katikàà ún bolsa ún, koto keꞌé tìnà ini ya̠. Cuelga
tu bolsa en ese árbol, no sea que el perro tome algo de ella.
X: katikàà, kátíkáá, ka̠tikàà
M: takaa, tákaa, ___
C: katakaa, ___, ka̠takaa
A: ___, ___, ka̠takaa̠
EJ: katikaa, kátikaa, kǎtikaa
ka̠tin vi
juntarse, amontonarse (muchísimos, como moscas) Iin kâtin na̠ sátá na̠ nu̠ní, ta iin ráto loꞌo ndíꞌí va ya̠. Se juntaba
la gente a comprar maíz, y en un ratito lo acababan. Variante ka̠ti
X: ka̠tin, kâtin, ndi̠ka̠tin
M: ka̠ti̠, káti̠, ndi̠ka̠ti̠
A: ___, ___, ni̠kati
EJ: ka̠ti, kâti, ni̠ka̠ti
katón (A) vt
amarrar Véase katún
katu (M, C)
vt
echar (tortillas) Véase katí
katu ndaꞌa (M, C) aplaudir
Véase katí ndaꞌá
katu ndiaa vi
hacer cariños, dar
golpecillos acarinadamente
X: no existe
C: katu ndiaa
katún vt
amarrar Tiin nduxí katún ún, ná kunuꞌni rí chi xáxí ní rí itu válí. Agarra
la gallina y amárrala, porque se come muchas milpitas.
X: katún, kátún, kàtún
M: katún, kátún, ka̠tún
M: chikatún, chíkátún, chi̠katún
A: katón, kátón, ka̠tón
EJ: katún, kátún, kǎtún
tikǎtún s
nudo
katun$ (C)
vt
batir
X: no existe
C: katun
ka̠tún vi
amarrarse Kuáꞌan ndó sañá ndó yoꞌó ki̠ni̠ chi iin ndi̠ka̠tún táꞌán ndiꞌi ya̠. Vayan a
desamarrar la reata del marrano porque se amarró todo.
X: ka̠tún, kâtún, ndi̠ka̠tún
M: no existe
C: no existe
A: no existe
katún xi̠ꞌní hacer
trenzas, trenzar
Naꞌa, ná katún i̠ xi̠ꞌní ún, nina tíkáá ya̠ nu̠ú ún xíká ún. Ven,
ta voy a trenzar, siempre andas con tu cabello suelto. [mod.: katún]
ka̠ꞌun vi
arder Yaꞌá ndìkò i̠ ta ndàvà tiàꞌá ndi̠ke̠e rá nu̠ú i̠; kâꞌun ní ya̠. Molí chile
y la salsa brincó y me entró en los ojos y me arden mucho.
X: ka̠ꞌun, kâꞌun, ndi̠ka̠ꞌun
M: kaꞌu̠n, káꞌu̠n, ndi̠ka̠ꞌu̠n
A: ka̠ꞌon; káꞌon; ni̠ka̠ꞌon
A: kasin, kásin, ka̠sin
EJ: kaꞌun,
káꞌun, kǎꞌun
sikâꞌun vt
hacer arder
ka̠ꞌun ini vi
tener hambre Taxi ndó ná kuxi ra̠, tǎꞌan kuxi ra̠, káꞌun ní ini ra̠. Denle de comer porque no ha comido; tiene mucha
hambre. [mod.:
ka̠ꞌun] Sinón. kuvi…sòkò
M: kaꞌŭn
ini, káꞌŭn ini
C: kaꞌun
ini, káꞌun ini
1kavá vt 1. torcer, dar vuelta,
girar Ra̠ndi̠xi̠ꞌi̠ kú ra̠ táta yóꞌó; su̠kún ra̠ kàvá na̠ ta xa̠ꞌní na̠ ra̠. Este señor
se murió; alguien le torció el cuello y lo mató.
2. revolver, mezclar Ra̠kua̠ꞌa̠n xachíñú kú ra̠; nda̠ꞌi̠ káva̠ ra̠. Él se
fue a trabajar; está revolviendo la mezcla.
3. sobar, frotar Naꞌa, kavá loꞌo ún sa̠tá se̠ꞌe i̠, kŏó xíín mií ra̠ koo ra̠, xákú ní ra̠. Ven a
sobar tantito a mi hijo; no quiere estar quieto, llora mucho.
4. manejar (coche) Va̠ꞌa ní kává ra̠ cárro ta loꞌo ní ra̠. Él maneja
muy bien y está muy chico.
Véase 1ka̠va̠
X: kavá, kává, kàvá
M: kavǎ, kávǎ, ka̠vǎ
C: kava, kává, ka̠va
A: kava, káva, ka̠va
EJ: kava, káva, kǎva
2kavá s
peña, peñasco, cueva Kixaa kuénda va̠ꞌa ún xíꞌín tixŭꞌú chi nda̠ sa̠tá kavá ikán ndósó rí xìnì i̠
kuni. Cuida bien a los chivos, porque ayer los vi hasta detrás de
aquella peña.
M: kavǎ; A: kava̠ ; EJ: kavá
kava vi
acostarse (arcaísmo) Naꞌa, nu̠ú xi̠to yóꞌo kava ku̠su̠n-un, chi núná kua̠ꞌá. Venga a
dormir conmigo en la cama porque hay mucho lugar.
X: ka̠va̠, kâva̠, xi̠kàvà
M: kava, káva, ka̠va
C: kava, káva, ndi̠xi̠ka̠va
EJ: kava, káva, ni̠kǎva
1ka̠va̠ 1. vi torcerse Xa̠ꞌá i̠ ndi̠ka̠va̠ ta kùví ka kaka i̠. Se me
torció el pie y ya no puedo caminar. Véase 1kavá
X: ka̠va̠, káva̠, ndi̠ka̠va̠
M: ka̠va̠; káva̠; ndi̠ka̠va̠
A: ka̠va̠, káva̠, ni̠ka̠va̠
EJ: ka̠va̠, káva̠, ni̠ka̠va̠
2ka̠va̠ s
vesícula biliar Sava ta̠a kú táta chée i̠ tá ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠; ka̠va̠ ra̠ ndi̠ka̠ꞌndi̠, saá kŏó ndíkúndeé ini ra̠, ndi̠xi̠ꞌi̠ va ra̠. Mi abuelo no estaba viejo
cuando se murió; se le rompió la vesícula biliar y ya no aguantó, y murió.
M: ka̠va̠; A: ka̠va̠; EJ: ka̠va̠
ndutá
ka̠va̠ s hiel, bilis
3ka̠va̠ vi
acostarse (arcaísmo) Naꞌa, nu̠ú xi̠to yóꞌó ka̠va̠ ún xíꞌín i̠, chi núná kua̠ꞌá. Venga a
dormir conmigo en la cama porque hay mucho lugar.
X: ka̠va̠, kâva̠, xi̠kàvà (irreg.)
M: kava, káva, ka̠va
C: kava, káva, ndi̠xi̠ka̠va
EJ: kava, káva, ni̠xi̠ka̠va
kǎva adj amarguísimo,
muy amargo
Ya̠ ndítûvi kú ya̠ xíꞌín i̠ ta nda̠kua̠ u̠va̠ kǎva rá ndu̠xan i̠. Tengo
mucha calentura y vomité algo amarguísmo.
M: ka̠va̠
Kava Ndikoo San Miguel Amoltepec Véase Sa Miyé
kava ndúú (M)
vt
enredar
ka̠va̠ nduu vi
rodear, ir alrededor Tá íyo vikó pascua ñùù nde̠, ta ndíkítáꞌán ndiꞌi na̠ kua̠ꞌa̠n na̠ káva̠ nduu na̠ sa̠tá veꞌe ñu̠ꞌu xíꞌín santo. Cuando hay
fiesta de pascua en nuestro pueblo, toda la gente rodea la iglesia con los
santos. [mod.: 1ka̠va̠]
M: kee nduu, kéé nduu, ndi̠ke̠e̠ nduu
A: kono nduu
kavá nuu vt 1. dar vuelta, mover, mezclar
Ná chinúú i̠ tùtà chi̠ꞌyó ya̠ ta kavá nuu ún ya̠, ya̠ ná kŏko ya̠. Voy a
poner el atole para cocer; muévelo para que no se queme.
2. batir Kavá nuu u̠vi̠ ndi̠ví ini ko̠ꞌó ná ka̠su̠n ya̠ kuxi nde̠. Bates
unos huevos en un plato y los fríes para comer. [mod.: 1kavá] (Nota dialéctica: en
Metlatónoc tiene la idea de mezclar dos cosas distinctas o batir algo que viene
separado como el huevo.)
M: kava nuu, kává nuu, ka̠va nuu
EJ: kava nuu, káva nuu, kǎva nuu
ka̠va̠ nuu vi 1. girar, circular, dar vuelta
Ndi̠ti̠in si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠ ini i̠ta ndá kává nuu mií rí ínúú rí
nu̠ú tìkuǐi. Mi ganado se atoró en el río; está flotando y dando vueltas sobre
el agua.
2. ladearse (de un lado a otro) Kini ka ví kúú xi̠ní tíko̠ó va̠xi rí, nda̠kua̠ iin kâva̠ nu̠ú mií
rí. La
culebra estaba haciendo muy feo con su cabeza mientras iba ladeándose.
3. enredarse Ndi̠xi̠ꞌi̠ burru sa̠na̠ i̠; yoꞌó ndi̠ka̠va̠ nuu su̠kún rí ta ndi̠xi̠ꞌi̠ rí. Mi burro se
murió; se enredó con la reata y se murió. [mod.:
1ka̠va̠]
M: ka̠va̠, kává, ndi̠ka̠va̠
kavi naꞌa$ (C) vi parece
X: no existe
M: no existe
C: kavi naꞌa$
káꞌvi adj grave
Ndaꞌá itún ndi̠kàvà ra̠ ta káꞌvi ní káá ra̠; ti̠kue̠ꞌe̠ ndiꞌi ra̠. Se cayó del
árbol y está muy grave; está herida por todos lados.
C: kaꞌvi$
kaꞌvi vt 1. estudiar ¿Án káꞌví ka ún kui̠ya̠ vitin? ¿Estás
estudiando este año?
2. leer Kaꞌvi loꞌo tùtù tìꞌví se̠ꞌe i̠ nu̠ú i̠ ya̠ ná kunda̠a̠ loꞌo ini i̠ unkúa̠ káꞌa̠n ra̠ xíꞌín i̠. Por favor,
léeme la carta que me mandó mi hijo para saber qué es lo que me dice.
3. contar Sava na̠ kŏó xíni̠ na̠ unkúa̠ kaꞌvi na̠ xùꞌún. Algunos no
saben cómo contar el dinero.
X: kaꞌvi, káꞌví, kàꞌvì
M: kaꞌvi, káꞌvi, ka̠ꞌvi
C: kaꞌvi, káꞌvi, ka̠ꞌvi
A: kaꞌvi, káꞌvi, ka̠ꞌvi
EJ: kaꞌvi, káꞌvi, kǎꞌvi
kavixi (M; C)
vi 1. chismear
2. mentir
3. acusar (cuando la acusación es verdad, pero en la ausencia del
culpable y con malo motivo)
X: no existe
M: kavixi, kávixi, ka̠vixi
C: kavixi$
kaxa niꞌni (A) golpear
X: no existe
M: no existe
A: kaxa niꞌni, káxa niꞌni, ka̠xa niꞌni
kaxáꞌa̠n (C; A) vi
pastar
X: no existe
M: no existe
C: kaxáꞌa̠n, xáxáꞌa̠n, xa̠xáꞌan
A: kixaꞌan,
xíxaꞌan, xi̠xaꞌan
kaxán vi 1. estornudar Kiꞌin sàì ye̠ꞌe̠ chi kini ní káxán i̠ ta kúꞌvi̠ ní xi̠ꞌní i̠. Me va a
agarrar la gripa, porque estoy estornudando mucho y tengo mucho dolor de
cabeza.
2. ponerse ruidoso, estar ruidoso Xa kua̠ndaa xi̠ꞌní veꞌe na̠ chi káxán ní xâni tai. Ya
están poniendo el techo de su casa porque hay mucho ruido que están clavando
las tablas.
X: kaxán, káxán, kàxán
M: kaxán, káxán, ka̠xán
A: ka̠xi̠n, káxi̠n, ni̠ka̠xi̠n
sikáxán vt
hacer ruido
kaxeꞌe (M, C) adj llevar
colgado
X: no existe
M: kaxeꞌe, káxéꞌe, ___
C: kaxeꞌe
kaxe̠ꞌe vi
andar tomado del brazo
X: no existe
C: kaxe̠ꞌe
káxi (M, EJ)
adj claramente, claro (modo de hablar) Véase káxín
kaxí 1. vt comer (se usa para alimentos que no se
comen con tortillas) Sinîꞌí ndó loꞌo ikín ná chi̠ꞌyó loꞌo kaxí nde̠ chi va̠ꞌa ní ikín ndó. Por
favor regálennos unas calabazas para comer, porque ustedes tienen calabazas muy
buenas.
2. vt morder (su propia boca o lengua) Yuꞌú i̠ yàxí i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Me mordí la
boca y me duele mucho.
3. vi saber (sabor) Va̠ꞌa ní kaxí ikín ún chi kua̠ꞌá ní súka chi̠kàà ún xíꞌín ya̠. La calabaza
va a estar muy sabrosa (lit.: va a saber muy bien) porque le echaste
mucho azúcar.
4. vi doler (cabeza o vientre) Tá ndíkáká ún to̠to̠ ta kuenta koo ún sindǎxín ní ún mií ún chí ná
kuchée ún ta i̠yo ní kaxí ya̠ ti̠xin ún. Cuando laves la ropa, ten
cuidado; no te mojes mucho porque puede ser que cuando llegues a ser más grande
te dé dolor en el vientre.
5. vi besar Loꞌo páꞌa káá ra̠ ta xa̠ yàxí ta ra̠ yuꞌú yáloꞌo ikán. Él está muy
chiquito y ya besó a esa niña.
X: kaxí, xáxí ~ yáxí, xàxí ~ yàxí
M: kaxǐ, xáxǐ ~ yáxǐ, xa̠xǐ ~ ya̠xǐ
C: kaxi, káxí ~ yáxí, xa̠xí
A: kaxi, xáxi, xa̠xi; fut./neg.: o̠n káxi ~ o̠n káxí
EJ: kaxí, xáxí ~ yáxí, xǎxí
sikáxí vt
dar de comer
kaxi$ adj macizo
X: no existe
C: kaxi$
kaxi$ (C)
vt
escoger Véase ndi̠ka̠xin
kaxí nu̠ꞌu vt
morder Tá kúni̠ ra̠ kani ra yóꞌo̠ ta kaxi nu̠ꞌu ún ndaꞌá ra̠, tasaá sañá ra̠ yóꞌo̠. Cuando él
te quiera pegar, muérdele la mano entonces te va a soltar. [mod.:
kaxí] Sinón. kaxí yíꞌí
kaxí yíꞌí morder
Ikú ní ra̠loꞌo se̠ꞌe yá chi yàxí yíꞌí ra̠ ndaꞌá se̠ꞌe i̠. El hijo de
ella es muy grosero porque le mordió la mano a mi hijo. [mod.: kaxí]
M: kaxi yíꞌí,
yáxi yíꞌí, ya̠xi yíꞌí
káxín adv claramente, claro (modo de hablar) Va̠ꞌa ní yuꞌú yá nditúꞌún yá; káxín ka ví káꞌa̠n yá. Ella habla
muy claro.
M: káxi; EJ: káxi
koto
káxín mirar
fijamente
ndikáxín
ini despertar
kaxin s 1. escarcha Yáꞌa ní vi̠xin Titǎꞌnu, tá tûvi ta nda̠kua xíkóo kaxin nu̠ú ñuꞌú. En
Metlatónoc hace muchísimo frío; cuando amanece, amanece con escarcha en el
suelo.
2. temporada del frío Tǎꞌán ka ví kixáá kaxin ta xa̠ íyo ní na̠ kúꞌvi̠ xíꞌín sàì. Todavía no
llega la temporada de frío y ya hay muchos con gripa.
M: kaxin
ka̠xin (M, A, EJ)
vt
escoger Véase ndi̠ka̠xin
ka̠xi̠n vi
rozar, limpiar (terreno; antes de sembrar) Xa̠ siloꞌo tindaa máyo ta chiꞌi na̠. Xa̠ kua̠ꞌá ní va na̠kua̠ꞌa̠n ka̠xi̠n nu̠ú chiꞌi na̠. Falta poco
para que llegue mayo para sembrar. Ya hay muchos que van a rozar donde van a
sembrar.
X: ka̠xi̠n, káxi̠n, ndi̠ka̠xi̠n
M: ka̠xi̠n, xáxi̠n, ndi̠xa̠xi̠n
A: ka̠si̠n, sási̠n, ni̠sa̠si̠n
EJ: ka̠xi̠n, xáxi̠n, ni̠xa̠xi̠n
kaya vt
juntar Kuáꞌan kaꞌnda ún titún, kaya ún kixi xíꞌín ún, ná kuniñúꞌú nde̠ ta chaꞌvi nde̠ yóꞌo̠. Vete a
cortar leña, júntala y tráela para que la usemos; y te vamos a pagar.
X: kaya, káya, kàyà
M: kaya, káya, ka̠ya
A: ___, ___, ka̠ya
P: no existe
EJ: kaya, káya, kǎya
ndikaya vt
juntar
ka̠ya̠ vi
juntarse Xa̠ kua̠ꞌá ña̠ꞌa káya̠ ku̠ꞌu̠n ndaꞌá na̠ndòꞌò tindóꞌó Acapulco. Ya se están
juntando muchas cosas para los que sufrieron en Acapulco.
X: ka̠ya̠, káya̠, ndi̠ka̠ya̠
M: kaya, káya, ka̠ya
P: no existe
ndi̠ka̠ya̠ vi
juntarse
ka̠yu̠ (EJ) vi
quemarse Véase koko EJ: ka̠yu̠, káyu̠,
ni̠ka̠yu̠
kaꞌyú (M, C, EJ) vt
pintar Véase ndikaꞌí
ka̠ꞌyu̠ (EJ) vi pintarse
ke (M, EJ)
[contracción de: kú y e.] ello es, es que (cosa) Véase kúa̠
kee vi 1. salir ‑¿Maa kee ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ veꞌe kàà? ‑¿Cuándo
saldrá de la cárcel?
2. resultar, salir ¿Á xa̠ kèè va̠ꞌa ún xíꞌín isu? ¿Salió bien
la caza de venado? Véase ndee
X: kee, kéé, kèè
M: kee, kéé, ke̠e
C: kee, kéé, ke̠e
A: kee, kée, ke̠e
EJ: kee, kéé, kěe
sikéé vt
cosechar
kee$ (C) vt sacar, quitar, hacer salir
X: no existe
C: kee$
1ke̠e vi 1. entrar (suj. pl.) Kùùn ní sa̠ví ta iin ndi̠ke̠e ndiꞌi rá ini veꞌe nde̠; chùtú nda̠a̠ rá ini ya̠. Llovió
mucho y entró bastante agua en la casa.
2. ser echado ¿Án xa̠ ndi̠kee ñi̠í xíꞌín nduchí? Ya se le
echó sal (lit.: ya fue echado sal) a los frijoles? Véase 1nde̠e, ke̠ta
X: ke̠e, kêe, ndi̠ke̠e
M: ke̠ě, kéě, ndi̠ke̠ě
A: ke̠e, kua̠kee, ni̠ke̠e
EJ: ke̠e, kêe, ni̠ke̠e
2ke̠e vi
poner (nixtamal
para cocer) ¿Án xa̠ kêe kú va xáꞌa ndóꞌo̠ kaxí ndó ndàkú kui̠ya̠ xàá? ¿Ustedes
ya pusieron su nixtamal para el pozole del año nuevo?
X: ke̠e, kêe, ndi̠ke̠e
M: ke̠ě, kéě, ndi̠ke̠ě
A: keé, kéé, ni̠keé
kee nuu vi
chispar
X: no existe
C: kee nuu$
ke̠e se̠ꞌe concebir, estar
embarazada Tá ndi̠ke̠e se̠ꞌe i̠ ta xa̠kini ní ya̠ ini i̠. Cuando
estuve embarazada tuve mucha náusea. [mod.:
1ke̠e]
M: ke̠ě seꞌe, kéě
seꞌe, ndi̠ke̠ě seꞌe
kee síín vi
estar aparte, apartarse
Ke̠e síín na̠; kŏó ndóó ka na̠ veꞌe íva ra̠. Ellos se
apartaron; ya no viven en la casa de sus padres de él. [mod.: 1kee]
C: kee síi$
kee su̠kún asomar
Koto ndó, ¿unkúa̠ kúni̠ ra̠?; ya̠totóó kéé su̠kún ra̠ xító ra̠.
Miren, ¿que quiere?; a cada
rato se asoma. [mod.: 1kee]
kee ta̠chí yuꞌú vi
eructar Ta̠chí ndàà ní ti̠xin yá, saá xìꞌì yá limú ta ki̠xàá kéé ta̠chí yuꞌú yá. Se llenó de
gas en el estómago y se tomó el limón entonces empezó a eructar. Sinón. kee xi̠ko̠
C: kee tachi yuꞌu$
kee taꞌnu sata vi
ser pando
X: no existe
C: kee taꞌnu
sata$
kee tindikin vi
chispar
X: no existe
C: kee tindikin$
kee xa̠ꞌá vt
patear ¿Án kuái̠ kú ún kúa̠ ya̠kán kéé xa̠ꞌá ye̠ꞌe̠? ¿Eres
caballo para que me patés? [mod.:
kee]
Variante kee xáꞌá Sinón. keta xa̠ꞌá
kee xi̠ko̠ eructar
Ta̠chí ndàà ti̠xin i̠ ta káá ní xi̠ko̠ iyá yuꞌú i̠. Se me
esponjó el estómago y estoy eructando mucho. [mod.: kee]
1keꞌé vt
hacer (por
ej.: tarea, examen) Ni kúnǎꞌá se̠ꞌe xachíñú yá chi íyo ní tùtù yá keꞌé yá. Mi hija no
tiene tiempo para trabajar porque tiene que hacer muchas tareas.
X: keꞌé, kéꞌé, kèꞌé
M: keꞌe$
A: ___, ___, ke̠ꞌe
EJ: keꞌé, kéꞌé, kěꞌé
2keꞌé vi
escarbar, rascar (por ej.: marranos, perros,
pollos) Íyo
ní kití ñŭu kéꞌé ní rí xa̠ꞌá itun i̠. Hay muchos animales silvestres que han estado escarbando
mucho mi milpa.
X: keꞌé, kéꞌé, kèꞌé
3keꞌé vt
preparar, poner (nixtamal para cocer) Kua̠ꞌá xáꞌa keꞌé ún chi nǎní xi̠tá kuxi yó. Pones
mucho nixtamal o no va a alcanzar las tortillas.
X: keꞌé, kéꞌé, kèꞌé
A: keꞌe, kéꞌé, ke̠ꞌe
4keꞌé vt 1. provocar, molestar
Kěꞌé ún ye̠ꞌe̠ chi sa̠á i̠ ta kani i̠ yóꞌo̠. No me
molestes o me voy a enojar y te voy a pegar.
2. agarrar (sin permiso) Ndiꞌi saá ki̠ví kéꞌé na̠ ña̠ꞌa i̠, ta sìín ichí ndi̠sa̠á i̠, kànì táꞌán va̠ꞌa xíꞌín na̠. Todos los
días agarraban mis cosas, y por fin un día me enojé y me pelié con ellos. (Nota dialéctica: en Metlatónoc no lo usan en sentido 2.)
X: keꞌé, kéꞌé, kèꞌé
M: keꞌé, kéꞌé, ke̠ꞌé
A: keꞌe
EJ: keꞌé, kéꞌé, kěꞌé
kèꞌè adv afuera, en el patio
Kuáꞌan ndó kèꞌè kusíkí ndó; kuáchí ní yuꞌú ndó. Vayan a
jugar afuera porque son muy latosos.
M: ke̠ꞌe; C:
ke̠ꞌe; A: ke̠ꞌe; EJ: kěꞌe
kenduu̠ (M)
vi
desfilar Véase kanduu
keta vi 1. salir (p. ej.: persona, planta, diente, sol; suj. sing.) Na̠ꞌa va̠xi; ¡koto tiin tìnà na̠. Keta ka̠ꞌa̠n ún xíꞌín na̠ unkú ya̠kúni̠ na̠. Alguien
viene. ¡Cuidado que no lo vaya a morder el perro! Sal a ver qué quiere.
2. deslocar, desencajar Sa̠tá kuái̠ ndi̠kàvà ra̠ ta kètà nu̠ú ikin si̠ꞌin ra̠; kùví kaka ra̠. Se
cayó del caballo y se deslocó su cadera; ya no puede caminar. Véase kana
X: keta, kétá, kètà
M: kita, kíta, ki̠ta
A: keta, kéta, ke̠ta (una área cerrada)
EJ: kita, kíta, kǐta
ke̠ta vi
entrar, meterse (suj. sing.) Káan ra̠ ya̠vi̠ túnvitún nu̠ú ke̠ta iin torníllo. Él está haciendo un agujero en
la tabla para meter un tornillo (lit.: donde
se va a meter un tornillo). Véase ke̠e,
nde̠e
X: ke̠ta, kêta, ndi̠ke̠ta
M: kita̠, kíta̠, ndi̠ki̠ta̠
A: ke̠ta, kua̠keta, ni̠ke̠ta
EJ: ki̠ta, kîta, ni̠ki̠ta
keta xa̠ꞌá patear
Ra̠xìꞌì kú ra̠ ta kètà xáꞌá ra̠ yásíꞌi ra̠. Ndi̠kàvà yá ndòꞌnì xa̠ꞌá yá. Él se
emborrachó y pateó a su esposa. Y ella se cayó y se quebró el pie.
[mod.: keta] Variante keta xáꞌá
M: kita xaꞌa, ___,
ki̠ta xaꞌa
keta xíyó terminar (algo lineal, como surco) Ná keta xíyó ún kutu ún ta kixi ún kuxi ún. Cuando termines de limpiar
(este surco de la milpa), vienes a comer. [mod: keta]
M: kita xíyo, ___, ki̠ta xíyo
kía̠ (A)
[contracción de: kú y ña.] es Véase kúa̠
Kiaa Coicoyán de
las Flores Vikó Kiaa kúa̠ ndîꞌvi ní chílo̠, nina ikán sàtá nde̠ chílo̠
nde̠ xinaꞌá. La
fiesta en Coicoyán de las Flores es donde venden muchas gabanes; allá es donde
los comprabamos.
M: Kiyaa; EJ: Ki̠yaa
kiâꞌmí s
tipo de calabaza (tamalayota; por
fuera es colorada o naranjada) Iꞌní ní kiâꞌmí chi tá yáxí kua̠ꞌá yó ya̠ ta síkáná ñúꞌú ní ya̠ ini yó. La
tamalayota es muy caliente porque cuando uno come mucho, empieza a tener muchas
agruras.
M: ikín ñaꞌmi
kia̠ꞌvi vi
venderse, estar de venta Kua̠ꞌá ní kú ki̠ni̠ sa̠na̠ nde̠; ku̠ꞌu̠n nde̠ xíꞌín rí inka ñùù kia̠ꞌvi rí. Tenemos
muchos marranos; los vamos a vender a otro pueblo (lit.: vamos con ellos a otro pueblo para venderse).
X: kia̠ꞌvi,
kiâꞌvi, ndi̠kia̠ꞌvi
M: kiyaꞌvi̠, kíyáꞌvi̠, ki̠yaꞌvi̠
C kiyaꞌvi$
kichíño (A) vi
trabajar Véase kachíñú
kichiñu vt
empezar (solamente
se usa con meses y años) ¿Án vitin kíchíñú yo̠ó abril? ¿Hoy empieza abril?
X: kichiñu, kíchíñú, ki̠chìñù
C: kichiñu
ki̠í (C, EJ)
[variante de: ki̠ví] día
kii$ (C) adv más ¿A chikaa kii loꞌo? ¿Echó otro
más?
X: no existe
kîí adv pronto, luego Naꞌa kîí, ná kaꞌní i̠ tikú xi̠ní ún. Ven
pronto; te voy a espulgar.
C: kíi; EJ: kíí
ki̠í i̠í (EJ) día santo
Tá ni̠xa̠a̠ ki̠í i̠í, ki̠xaá-ra sána̠ꞌa̠-ra ini veñu̠ꞌu. Cuando
llegó el día santo, él empezó a enseñar en la iglesia.
X: ki̠ví yi̠í; M: ki̠vi̠ yíi̠
kiꞌi̠ (A)
s
garabato
X: no existe
ki̠in (C, EJ)
s
hilo del lizo del telar
X: no existe; EJ: ki̠i̠n
kiꞌin vt 1. recibir, tomar, agarrar
¡Kiꞌin tùtù táxí táta ún ndaꞌá ún! ¡Toma el
papel que te está dando tu papá!
2. comprar Chi̠ꞌyó ndàkú kaxí yó, ta ku̠ꞌu̠n yó kiꞌin yó kùñù ki̠ni̠ ke̠e xíꞌín ya̠. Vamos a
hacer pozole y vamos a comprar carne de puerco para echarle.
3. cobrar ¿Ndi̠sàà kíꞌín carro xáꞌa̠n nú ñùù ún? ¿Cuánto
cobra el carro para ir a tu pueblo?
X: kiꞌin, kíꞌín, kìꞌìn
M: kiꞌin, kíꞌín, ki̠ꞌin
C: kiꞌin, kíꞌin, ki̠ꞌin
A: kiꞌin, kíꞌin, ki̠ꞌin ~ ni̠kiꞌin
EJ: kiꞌin, kíꞌin, kǐꞌin
kiꞌin kue̠ꞌe̠ vi enfermarse
Nde̠ꞌe̠ kúꞌvi̠ kú ndiꞌi nde̠, kìꞌìn kue̠ꞌe̠ ndiꞌi nde̠ ta ndeé ní ndóꞌó nde̠. Nos
agarró la enfermedad, todos estamos muy grave. [mod.: kiꞌin]
kiꞌin kuénda (EJ) vt tomar en cuenta, hacer caso
Süvi-a va̠'a ke ña̠ kí'in kuénda-na na̠xa tiáá-yo tu̠'un
inglés saá chi süvi kláse inglés ke. No
está bien que ellos están tomando en cuenta cómo escribimos inglés porque
no es una clase de inglés. [mod.: kiꞌin]
Véase ki'in … kuénta EJ: kiꞌin kuénda, kíꞌin kuénda, ki̠ꞌin kuénda
kiꞌin…kuénta 1. hacer caso Ndiꞌi ya̠ndi̠ka̠ꞌa̠n na̠veꞌe i̠ ta ki̠xàà
súví ndiꞌi i̠ ya̠, ta ni kŏó ndíkíꞌín na̠ kuénta xa̠ꞌá ya̠. Todo lo que
me dijo mi familia lo cumplí, pero no me hicieron caso.
2. calcular ¿Án kŏó ndíkíꞌín ún kuénta? Kua̠ꞌá ní ceite tàán ún xíꞌín nduchí ta
xǎꞌan ní ya̠. ¿No le caculaste o qué? Le echaste
mucho aceite a los frijoles y están muy grasosos. [mod.: kiꞌin]
M: kiꞌin kuéntá, kíꞌin kuéntá, ki̠ꞌin kuéntá
kiꞌin…kuenta (M) vt cuidar
Véase xakuénta
kiꞌin kùꞌvà medir (distancia) ¿Maa ku̠ꞌu̠n loꞌo na̠chíñú xíꞌín i̠ kiꞌin kùꞌvà na̠ ñuꞌú i̠? ¿Cuando
se van a ir las autoridades conmigo para medir mi terreno?
M: kiꞌin ku̠ꞌva, kíꞌin ku̠ꞌva, ki̠ꞌin ku̠ꞌva
EJ: kiꞌin kǔꞌva, kíꞌin kǔꞌva, kǐꞌin kǔꞌva
Kíkimi (M, C)
[variante de: Yuku Kimi] Cerro de la Estrella
kikoo$ (C, A)
vi
salir (suj.
pl.)
X: no existe
C: kikoo$
A: kikoo$, ___, ki̠koo ~ ni̠kikoo
kikoyo (A, C)
vi 1. salir
(una area encerrada)
2. aparecer, llegar (suj. pl.)
X: no existe
C: kikoyo$
A: kikoyo,
ki̠ku vt
coser, bordar Va̠ꞌa ní kîku ún. Ki̠ku ún iin soꞌmá xikó ún kiꞌin i̠ ná ke̠e xi̠tá kuxi i̠. Bordes
muy bien. Bórdame una servilleta y me la vendas para echar mis tortillas.
X: ki̠ku, kîku, ndi̠ki̠ku
M: ki̠ku̠, kíku̠, ndi̠ki̠ku̠
C: ki̠ku, kíku, ndi̠ki̠ku
A: ku̠ku, kûku ~ kúku, ni̠ku̠ku
EJ: ki̠ku, kíku, ni̠ki̠ku
kìmì s estrella
Kua̠ꞌá ní nu̠ú kú kìmì, kití ndósó nu̠ú
ndiví; nda̠ iin na̠ kùví kaꞌvi rí. Las estrellas que están en el cielo son de
muchas clases, y nadie las puede contar.
(Nota cultural: en El
Jicaral kimi se refiere a las
estrellas grandes, o sea, los planetas.
Usan tiu̠un para hablar de las
estrellitas.)
M: tiu̠u̠n; A: ki̠mi; P: ki̠mi̠; EJ: kimi, tiu̠un
Ikú Kìmì, Kúkìmì Zitlaltepec
sìꞌví kìmì s
obsidiano
ki̠mi túvi (M, C, EJ)
s
lucero (estrella de la mañana) Véase kìmì kétá xitaan
kìmì kétá xita̠a̠n
s lucero (estrella de la mañana)
M: ki̠mi
kimi xíni (C)
s
estrella del poniente
kínda [variante de: kínta] al lado de, un poco lejos
de
kíndaa [variante de: kínta] al lado de, un poco lejos
de
kindaa vt 1. quitar (de su lugar)
Ná kui̠so̠ nduchí, ta ná kulaꞌmba va̠ꞌa ya̠, saá kandaa ún ya̠. Que
hierva el frijol, que se ponga bien suave, entonces lo quita.
2. quitar (lo que tiene otro) Iin ra̠kuíꞌná kú ra̠ndi̠ke̠ta veꞌe nde̠ si̠kuíꞌná ra̠ ña̠ꞌa, ta ki̠ndàà nde̠ ya̠ ndaꞌá ra̠. Un ladrón
entró a nuestra casa y nos robó; pero le quitamos las cosas.
3. vt cortar (fruta del árbol) Kuándaa ndaꞌá chìkún kindaa ún rí; va̠ꞌa ní rí ndósó kaá. Sube
al árbol de guamúchil y córtanos los que están allá; están muy buenos.
4. vt descontar, rebajar (precio) Kindaa loꞌo ún sa̠tá litro xíꞌín i̠; kŏó náni xùꞌún i̠. Rebájame un
poco por cada litro; no me alcanza el dinero.
5. vi quitarse, calmarse Ñŭu ndìvèꞌé yàxí ní ya̠ ti̠xin i̠, ta vitin xa̠ ka̠ndàà
loꞌo ya̠. Anoche
tuve mucho dolor de estómago, pero ahora ya se calmó un poco. Variante kandaa (Nota dialéctica: en
Metlatónoc no ocupa sentido 5.)
X: kindaa, kíndáa, ki̠ndàà
M: kindiaa, kíndiaa, ki̠ndiaa
C: kindiaa$
A: kindaa, kíndaa, ki̠ndaa
EJ: kindiaa, kíndiaa, ki̠ndiaa
ndundaa vp
desacompletar
kindiaa (M, C, EJ)
vt
quitar (lo
que tiene otro) Véase kindaa
kindiaa nuu$ disuadir Ni
kan kindiaa na nuu ra.
No pudieron disuadirle.
X: no existe
C: kindiaa nuu$
kíndíka (M, C)
s 1. costilla
2. pecho
3. pulmón Véase kándíká, ka̠chí
kindíki$ adj moteado
X: no existe
kindo̠o 1. vt quedar de acuerdo Ra̠Pablo ndàà ra̠ ndaꞌá itún saá chi ki̠ndòò na̠ taxi na̠ xùꞌún ndaꞌá ra̠. Pablo se
subió al árbol porque quedaron de acuerdo en que le iban a dar dinero por
subirse.
2. ve estar, quedar, salir Luvi ní ki̠ndòò veꞌe ndó ndi̠kàꞌí ya̠ vitin. Su
casa quedó muy bonita ahora que está revocado. Variante kindo̠o ini Véase ndo̠o
X: kindo̠o, kíndôo, ki̠ndòò
M: kindoo, kíndoo, ki̠ndoo
A: kindoo, ___, ki̠ndoo
EJ: kindo̠o, kíndo̠o, ki̠ndo̠o
kindoo ini…kuni vt
gustar, querer (a alguien) Kíndoo ini ra xíni ra ña. Él la gusta. Köo kindoo ini na
xíni ra. No le gustan ellos.
X: no existe
C: kindoo ini…kuni
kindoo mani$ vi
reconciliarse Véase kindo̠o…ya̠ma̠ní
kindoo ma̠ni ini vi
ser pacificado
X: no existe
C: kindoo ma̠ni ini
kindo̠o…ya̠ma̠ní vi
reconciliarse Ndeé ní ndi̠xi̠yo kua̠chi xiꞌin i̠ ta vitin xa̠ ki̠ndòò nde̠ ya̠ma̠ní
xíꞌín táꞌán nde̠. Estuvo muy
fuerte muestro problema, pero ahora ya nos reconciliamos. [mod.: kindo̠o]
C: kindoo ma̠ni$
kindóso̠ (M, C)
vi
cortar, trozar (las puntas de las ramas de una
planta para que retoñe más) Véase kandosó
kinduu [variante de: kanduu] desfilar
1kiní vt
fusilar, cazar, tirar Ra̠xàꞌní na̠ kú iin ra̠ñùù nde̠; ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠, ra̠kìní na̠ kú ra̠. Mataron
a uno de nuestro pueblo, lo fusilaron y se murió.
X: kiní, kíní, kìní
M: kiní, kíní, ki̠ní
C: kiní
A: kiní, kíní, ki̠ní
2kiní vt
hacer cadena (de flores) Xa̠ vispra kúa̠ ta xa̠ vitin kiní va nde̠ ita veꞌe martomo. Ya es la
víspera y ahora vamos a hacer cadenas de flores en la casa del mayordomo.
X: kiní, kíní, kìní
M: no existe
kini 1. adj feo, sucio Kŏó kútóo i̠ ya̠tàxì na̠ ndaꞌá i̠; kini ní káá ya̠. No me
gusta lo que me dieron; está muy feo.
2. adj
malo Kini ní ra̠ta̠a ikán chi xa̠ kua̠ꞌá ní ndìì xáꞌní ra̠. Aquel
hombre es muy malo porque ya ha matado a muchos.
3. adv
mucho, bastante Kini ní kùùn sa̠ví kui̠ya̠ vitin. Este año llovió bastante.
M: kini; C: kini; A: kini; EJ: kini
kukini vp
ponerse feo
kukini
ini vp tener
nausea
ku̠su̠n
kini roncar
xakini vt
oponer
ki̠ni̠ s 1. marrano, cochino
Kua̠ꞌá ní kú ki̠ni̠ sa̠na̠ nde̠, ta kua̠ꞌá ni nu̠ní yáxí rí. Tenemos
muchos marranos y comen mucho maíz.
2. puerco Satá i̠ si̠ꞌin ki̠ni̠ ta ndiko i̠ tikôó xíꞌín ya̠. Voy a
comprar una pierna de puerco y voy a hacer tamales.
M: ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠; EJ: kîni̠
ki̠ni̠ ikú s jabalí Va̠ꞌa ní xíxí kùñù ki̠ni̠ ikú, káchi na̠, ta tǎꞌan kuxi i̠ kùñù rí. Dicen que el jabalí es muy sabroso, pero yo no lo he comido.
M: ki̠ni̠ ikú; A: kini̠ yuku̠
kini ini (C)
vi
ser fastidioso
X: no existe
C: kini ini
kini̠ yuku̠ (A) s
jabalí Véase ki̠ni̠ ikú
kínta adv al lado de, un poco lejos
de ¡Án yóꞌó va íín ún?, nda̠ kínta ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ ndúkú i̠ yóꞌo̠. ¡Aa, estás
aquí?, te fui a buscar hasta allá al lado. Variante kínda, kíndaa, kánda
M: kándiaa
kinúú vi
soltarse, zafarse (para abajo) Ki̠núú yoꞌó su̠kún ki̠ni̠ ta ndíkáa̠ rí yáxí ní rí
nií ini corra ña̠á. Se soltó el mecate en el
cuello del marrano, y ahora está allí en el corral comiendo las mazorcas.
Véase nuu (Nota dialéctica: en Metlatónoc
quiere decier tambien derrumbarse)
X: kinúú, kínúú, ki̠núú
M: kunuu, kúnuu, ku̠nuu
kinuu ndaa$ (P)
vi
derrumbarse
X: no existe
kíñú s
tipo de calabaza amarilla (ndikiña; por fuera es verde o blanca)
Kíñú kú ikín ya̠ kama ní xînu. La calabaza ndikiña es la que
se madura muy rápido.
M: ikín ñú; C: ikiñu$
kion$ (A)
adv antier, anteayer
Véase kiuun
kísa (A) [pres. de: kasa hacer]
kisi 1. vt mover, sacudir
Kisi va̠ꞌa ún to̠to̠ tá ndíkátá ún ya̠ ná i̠chi̠
kama ya̠. Sacude bien la ropa cuando la
laves, para que se seque pronto.
2. vt hacer temblar, temblar Vi̠xin ka ví tá ndíkôo i̠ kua̠ꞌa̠n i̠ xachíñú i̠, nda̠kua̠ kísí ya̠ ye̠ꞌe̠ kua̠ꞌa̠n i̠. Cuando me levanto para ir a trabajar siento mucho
frío; voy temblando (lit.: me hace temblar).
3. vi temblar Ta̠tán tàxì na̠ ndaꞌá tìnà sa̠na̠ i̠ ta iin kísí mií rí índúꞌú rí. Le dieron veneno a mi perro, y está temblando mucho.
X: kisi, kíxí, kìsì
M: kisi, kísi, ki̠si
C: kisi, kísi, ki̠si
A: kisin, kísin, ki̠sin
EJ: kisi, kísi, kǐsi
kisi adj flexible
X: no existe
ki̠si s
olla Va̠ꞌa ní síkua̠ꞌa nána chée i̠ ki̠si; luvi ní ya̠síkua̠ꞌa yá. Mi abuela es
muy buena para hacer ollas; ella las hace muy bonitas.
M: kisi̠; C: ki̠si, A: ki̠si; EJ: ki̠si
ki̠si kuáan s
tipo de olla (no se hacen localmente; son boludas y glaseadas adentro y son más
delgados que las que se hacen localmente)
kisi ndaꞌa hacer señal
con la mano
X: no existe
C: kisi ndaꞌa$
ki̠si tiáꞌá tipo de olla
(que es muy boluda abajo; casi no se para) Luvi ka ví ki̠si tiáꞌá kìxì vikó, ta ni kŏó ndísátá i̠ ya̠.
Estaban muy bonitas las ollas que entraron
en la feria, pero no las compré.
kísi̠n (A)
[pres. de: ku̠su̠n dormir]
kisívi̠ vi
chiflar, silbar (muy recio) Koto ndó, ¿unkúa̠ kúú; nda̠chu kísívi̠ ní na̠? Miren, ¿qué está sucediendo;
por qué chiflan mucho?
X: kisívi̠, kísívi̠, ki̠sívi̠
M: sikisíví, síkesíví, si̠kesíví
M: sikisíví, síkisíví, si̠kisíví
A: kusivi
P: sisivi̠
EJ: sikisívi, síkisívi, si̠kisívi
kiso xiko vi
resoplar Kíso
xiko kuáyu.
El caballo está resoplando.
X: no existe
C: kiso xiko$
kita (M, C$, EJ) vi
salir Véase keta
ki̠ta (M, C$, EJ)
vi
entrar Véase ke̠ta
kítáꞌán (M) s compañero de
juego
X: no existe
kitáꞌán 1. vi
convivir, vivir juntos Iin kítáꞌán u̠vi̠ saá násíꞌi ra̠; íyo ná xíꞌín rà. Sus dos
mujeres viven juntas en la misma casa con él. 2. vi estar de
acuerdo Kökítá'án-i xí'in
na̠ vechíñu. No estoy de acuerdo
con los del gobierno. Véase táꞌán
X: kitáꞌán,
kítáꞌán, ki̠táꞌán
M: kutáꞌán ~
kitáꞌán, ítáꞌán, xi̠táꞌán
EJ: kitá'án, kítá'án, ki̠tǎ'án
kitaꞌnu v
ceder Nikitaꞌnu yoꞌo. El mecate está
cedando.
X: no existe
C: kitaꞌnu$
1kití s 1. animal Ko̠ꞌló kúú iin kití kúú mií kùñù va̠ꞌa ní, ta yaꞌvi ní rí ñùù i̠. El
guajolote es uno de los animales de carne muy sabrosa; y es muy caro en mi
pueblo.
2. adj
grosero, salvaje Kití ní ra̠loꞌo ikán; kání ní ra̠ ñani ra̠. Aquel
niño es muy grosero, les pega mucho a sus hermanos.
3. pron Indica tercera persona de singular o plural. Se refiere
básicamente a animales, cosas redondas y demonios. Historicamente animales
también han incluido estrellas, luna y meses. Cosas redondas incluye frutas,
algunas legumbres, jabón, aretes y sonajas. Luvi ní káña̠ li̠ka̠ña̠ ra̠loꞌo se̠ꞌe i̠, kití ndi̠ta̠ꞌví, kútóo ní ka i̠ rí ikán. Me
gustaba mucho como sonaba la sonaja de mi niño, la que se quebró.
M: kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití
2kití (A)
vi
rayar, amanecer
X: no existe
A: kití
kití ikú animal silvestre
A: ti̠yukú; EJ: kití yukú
kití káña̠
(M) s sonaja Véase
li̠ka̠ña̠
kití nǎꞌa s
diablo, Satanás, demonio
Kití nǎꞌa kú rí síndáꞌvi na̠ ìví ya̠ íkán na̠ ndiꞌi ña̠ꞌa vǎꞌá. El diablo
engaña a toda la gente del mundo para que hagan cosas malas.
M: kití ñǎꞌa; C:
kiti naꞌa$, tiñaꞌa$, nañaꞌa$; P: timiaꞌa$;
EJ: kití ñǎꞌa
kití ñŭu s animal
silvestre Kití ñŭu yáxí ní itun i̠ ya̠kán xáꞌa̠n i̠ kíxi̠ i̠ xíꞌín ya̠. Los
animales silvestres se comen mucho los elotitos por eso me voy allá a dormir
para cuidarla.
kití sitúví ñuꞌú s escarabajo
pelotero, escarabajo
bolero ¿Án kití síkútúví ñuꞌú kú un kua? ya̠kán yi̠í ní ún. ¿Eres
escarabajo? Por eso eres muy delicado. Variante kití sikútúví ñuꞌú
kití ve'e (EJ)
s animal doméstico
kití yáxí tener caries Kití yáxí kú
rí nu̠ꞌu yòsó i̠ ta
kúꞌvi̠ ní
ya̠. Tengo caries en mi muela y me duele mucho.
X: kití yáxí
EJ: kití yáxí
kiꞌun (A) s
montaña Véase kiúꞌún
kiuun adv antier, anteayer
Kiuun ki̠xàà na̠veꞌe i̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ xa̠chíñú na̠ Culiacán. Antier llegó mi familia que había ido a trabajar
a Culiacán.
M: kuñuu; C: kuñuu$; A: kiuun, kion; EJ:
kuñuu̠
kiúꞌún s
montaña (habitada) Chí kiúꞌún ra vi̠xin ní, chí ikán kú nu̠ú íyo ní ndeꞌé. Por la
montaña hace mucho frío; y por allá hay muchos duraznos.
M: kúñúꞌú; A: kiꞌun; P: kiúꞌún
Kíꞌvá s
Hierba Santa (población en el municipio de Xalpatlahuac)
ki̠ꞌva (A) s
hermano o hermana Véase ku̠ꞌva
kíví (A)
s
error, torcido
X: no existe
1kivi (A)
v aux poder
Véase 1kuvi
2kivi (A) vi
morir Véase 2kuvi
1ki̠ví s
nombre Luvi ní ki̠ví se̠ꞌe ún; kútóo ní i̠ ya̠. El
nombre de tu hijo está muy bonito; me gusta mucho.
M: ki̠vi̠; C: ki̠vi̠; A: ki̠vi̠; EJ:
ki̠ví
ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví inscribir
2ki̠ví s
día Ndiꞌi ki̠ví xíxí yó, ta saá táku yó. Todos los
días comemos, así sobrevivimos
M: ki̠vi̠, kii$; C: kii$; A: ki̠vi̠; EJ: ki̠ví, ki̠í
xa̠ u̠vi̠
ndaá ki̠ví hace pocos días
Ki̠ví Ndìì s Fiesta de
Todos Santos Xa̠ yati tindaa Ki̠ví Ndìì ya̠kán ndíkáya nde̠ xùꞌún ku̠ꞌu̠n nde̠ satá nde̠ tímá. Ya se
acerca la Fiesta de Todos Santos, por eso estamos juntando el dinero para ir a
comprar las velas.
M: Ki̠ví Ndi̠i̠; EJ: Vikó Ndi̠i̠
kivi̠…so̠ko (A) vi
tener hambre Véase kuvi…sòkò
ki̠ví vǎꞌá s sobrenombre
‑¿Unkúa̠ káꞌa̠n na̠ xíꞌín ra̠Domingo ki̠ví vǎꞌá tú ra̠? ‑Mingo va káꞌa̠n na̠ xíꞌín ra̠. ‑¿Cuál es
el sobrenombre de Domingo? ‑Le dicen Mingo.
ki̠ví yi̠í s día santo
Ta̠a̠n kasa káꞌnú yó, kŭꞌun yó xachíñú yó chi ki̠ví yi̠í kú ya̠. Mañana
vamos a festejar, no vamos a ir a trabajar porque es día santo.
M: ki̠vi̠ yíi̠; EJ: ki̠í i̠í
kíꞌví adj, adv loco, tonto, necio Kíꞌví ní ra̠; va̠ꞌa va ra̠ kàkù ra̠, ta ñùù íví yóꞌó ndu̠kíꞌví ra̠. Él está
loco; nació bien, pero aquí en la tierra se hizo loco.
M: kíꞌvi; A: kíꞌví, ki̠ꞌví; EJ: kíꞌvi
kiꞌvi̠ (A)
vt
dañar Véase 2ku̠ꞌvi̠
ki̠ꞌvi vi
1. entrar, meterse
Loꞌo yéꞌe, köníndíka̠ yéꞌe. Ña̠ ikán köníkuvi ki̠ꞌvi tia̠yu̠ káꞌnu. La puerta es pequeña, no es ancha. Por eso no se pudo entrar el sofá.
2. pegar, azotar Véase
ndi̠ꞌvi
X: ki̠ꞌvi, kîꞌvi, ndi̠ki̠ꞌvi
M: ki̠ꞌvi, kíꞌvi, ndi̠ki̠ꞌvi
C: ki̠ꞌvi
A: ki̠ꞌvi, kíꞌvi ~ kîꞌvi, ni̠ki̠ꞌvi ~ ki̠ꞌvi
EJ: ki̠ꞌvi, kîꞌvi, ni̠ki̠ꞌvi
sikîꞌvi vt
hacer entrar
ki̠ꞌvi̠ (A) s
hermana Véase ku̠ꞌvi̠
kíꞌví ini adj malo, no recto (los que roban en secreto) Vǎꞌá mií ini ra̠táꞌán i̠; kíꞌví ní ini ra̠, si̠kuíꞌná ra̠ ndu̠xán i̠. Mi
pariente no es muy bueno; es muy malo; se robó mis huaraches.
M: kíꞌví ini
kíxá [pres. de: kasa hacer]
kixáá vt, v aux empezar, comenzar
Válí ví nde̠ ki̠xàá nde̠ xáchíñú nde̠ xíꞌín táta nde̠ kua̠ꞌa̠n nde̠ chíꞌí nde̠ xíꞌín ra̠. Desde
chicos empezamos a trabajar con nuestro papá; íbamos a sembrar con él.
Variante xaa (Nota dialécitco: en
Alacatlatzala también quiere decir continuar.)
X: kixáá, kíxáá, ki̠xàá
X: xaa, xáá, xàà
M: xaꞌa, xaꞌa̠, xa̠ꞌa̠
C: kixaꞌa$, xaꞌa$, ___
A: kixáꞌá ~
kixáꞌa, ___, ki̠xáꞌa ~ ki̠xaꞌa ~ ni̠kixaꞌa ~ ni̠kixáꞌa
P: kixaꞌa$,
___
EJ: kixaá, kíxaá, ki̠xaá
kixaa vt
hacer Ndixaꞌvi ún ki̠xàà ún ya̠ma̠ní xíꞌín i̠; chi̠ndeé ún ye̠ꞌe̠ ndi̠kua̠ꞌa veꞌe i̠. Gracias,
porque me hiciste el favor de ayudarme a hacer mi casa. Variante xaa
X: kixaa, kíxáá, ki̠xàà
X: xaa, xáá, xàà
M: no existe
EJ: no existe
kixa̠a̠ vi
llegar Ra̠José ndátún ra̠ iin ra̠xìtò ra̠,
ra̠kee Puebla ta kixa̠a̠ ra̠ yóꞌó. José espera
a uno de sus tíos que viene de Puebla; llegará acá. Véase xa̠a̠
X: kixa̠a̠, kíxáa̠, ki̠xàà (a su base)
M: xaa, xáá, xa̠a
C: xa̠a̠, ___, ndi̠xa̠a̠ (hacia un
lugar que no sea su base + a donde no está el hablante)
C: kixaa, ___, ki̠xa̠a (hacia el
hablante + a su base o a un lugar que no sea su base)
C: ndaxaa, ___, nda̠xaa (hacia su base
+ a donde no está el hablante)
A: xaa̠, xáa̠, ni̠xaa̠ (hacia un lugar
que no sea su base + a donde no está el hablante)
A: kixaa̠, kíxaa̠, ki̠xaa̠ (hacia el hablante)
A: naxaa̠, náxaa̠, na̠xaa̠ (hacia su
base + a donde no está el hablante)
A: ndixaa̠, ndíxaa̠, ndi̠xaa̠ (a su
base + a donde está el hablante)
EJ: kixa̠a̠, kíxa̠a̠, ki̠xǎa̠ (hacia
el hablante + a su base o a un lugar que no sea su base)
EJ: ndaxaa, ndáxaa, nda̠xaa (hacia su
base + a donde no está el hablante)
EJ: xa̠a̠, xáa̠, ni̠xa̠a̠ (hacia un
lugar que no sea su base + a donde no está el hablante)
kixaa chée vt
hacer grande Kama ka ví xáꞌnú na̠válí, ta kíxáá
chée ndiꞌi na̠ mií yó. Los niños crecen muy rápido y nos hacen viejos. [mod.: kixaa] Variante xaa chée
Sinón. xachée
M: no existe
kixaa chíꞌñá vt
humillar Kíxáá
chíꞌñá ní na̠ xíꞌín yá, chi inka va ñaꞌá ku̠tóo na̠ koo xíꞌín se̠ꞌe na̠. Ellos la humillan mucho porque no la quieren; querían
otra mujer para su hijo. [mod.: kixaa] Variante xaa chíꞌñá Sinón. xachíꞌñá
M: no existe
kixaa chíñú trabajar
Kixaa chíñú i̠ sikua̠ꞌa i̠ veꞌe koo nde̠, chi kŏó veꞌe nde̠. Voy a
trabajar; voy a construir una casa para vivir porque no tenemos casa.
[mod.: kixaa] Variante xaa chíñú
Sinón. xachíñú, ndasa chíñú
M: no existe
kixaa chi̠tun vt
despreciar [mod.: kixaa]
Variante xaa chi̠tun
Sinón. xachi̠tun
X: no existe
M: no existe
kixaa ikú portarse mal
Kŏó xíni̠ i̠ ndá xa̠ꞌá kúa̠ kíxáá ikú ni se̠ꞌe i̠ xíꞌín i̠. No sé porque mi hijo se porta muy mal conmigo. [mod.: kixaa]
Variante xaa ikú
Sinón. xa ikú
M: no existe
kixaa i̠ꞌma̠ vt
hacer humoso Ndikata ndó kándíká veꞌe chi ki̠xàà i̠ꞌma̠ ní ndó ya̠. Laven la pared de la casa porque la humearon. [mod.: kixaa] Variante xaa i̠ꞌma̠ Sinón. xa i̠ꞌma̠, ndasa i̠ꞌma̠
M: no existe
kixa̠a̠ ini caer bien
Va̠ꞌa ní káꞌa̠n ún, xáa̠ ní ini i̠ káꞌa̠n ún. Hablas muy bien;
me cae bien lo que dices. [mod.:
kixa̠a̠] Variante xa̠a̠ ini
M: no existe
kixa̠a̠ ini (P) creer
X: no existe
M: no existe
kixaa ítá vt
hacer tierno Kŭmí ndaa ní ún se̠ꞌe ún chi kíxáá ítá ní ún yá, ya̠kán kùví kaka ya̠chi̠ yá. No abrazes mucho a tu hija porque la haces muy tierna,
por eso no puede caminar luego. [mod.: kixaa] Variante xaa ítá
Sinón. xa ítá
M: no existe
kixaa itún vt
hacer rígido, hacer tieso
Kŏó xíni̠ na̠ ndá kue̠ꞌe̠ kúa̠ kìꞌìn ñaꞌá; iin ki̠xàà itún ñaꞌá ya̠. No saben qué enfermedad es lo que tiene; se puso muy
rígido. [mod.:
kixaa] Variante xaa itún
Sinón. xa itún, ndasa itún
M: no existe
kixaa íꞌvi vt
asustarse Kixǎá íꞌvi ún mií ún saá chi kíxáá
kúún va̠ꞌa ya̠ xíꞌín ún. No te
asustes a tí mismo porque más te sucede.
[mod.: kixaa]
Variante xaa íꞌvi Sinón. xa íꞌvi, ndasa íꞌvi
M: no existe
kixaa iyá vt
agriar, hacer agrio Ki̠xàà
iyá ní ún tìkuǐi chi kua̠ꞌá ní limú chi̠kàà ún xíꞌín rá. Hiciste muy agrio el agua porque le echaste mucho limón. [mod.: kixaa] Variante xaa iyá
Sinón. xa iyá
M: no existe
kixaa i̠yo vt
dar miedo, asustar, intimidar
¿Nda̠chu síkúnú ní ndó rí?, tákua xáá i̠yo ndó rí. ¿Por qué lo corretean mucho?,
más lo asustan. [mod.: kixaa] Variante xaa i̠yo
Sinón. xa i̠yo
M: no existe
kixaa kama vt hacer ligero,
hacerse listo Kíxáá kama ní ra̠ mií ra̠ nu̠ú
na̠ chi kúni̠ ra̠ tinda̠ꞌá ra̠ xíꞌín se̠ꞌe na̠.
Él se hace muy ligero delante de ellos porque se quiere casar con su
hija. [mod.:
kixaa] Variante xaa kama
Sinón. xakama, ndasa kama
M: no existe
kixaa kanáa vt
ganar Vikó
viérne u̠ꞌu̠n ta kua̠ꞌá ní na̠ꞌa ndi̠xa̠ꞌa̠n si̠síkí pelota, ta sùví ndiꞌi na̠ ndíkíxáá kanáa. En la fiesta de quinto viernes (de cuaresma) muchos jugadores
fueron a jugar pero no todos ganaron. [mod.:
kixaa; esp.] Variante xaa kanáa
Sinón. xakanáa
M: no existe
kixaa kaní vt 1. hacer liso, alisar
Xa̠ si̠xînu na̠ chi̠kàà na̠ piso, ta vitin xáá kaní na̠ nu̠ú ya̠.
Ya terminaron de poner el
piso; solo están alisándolo ahora.
2. hacer resbaloso
¿Nda̠chu ki̠xàà kaní ní
ún piso?, ya̠kán ndi̠kàá i̠ ta ti̠kue̠ꞌe̠ ndiꞌi ndaꞌá i̠.
¿Por qué hiciste muy resbaloso el piso?,
me resbalé y me lastimé la mano.
3. hacer baboso Vi̠ꞌndá tàán i̠ xíꞌín ndaí, ya̠kán ki̠xàà kaní ya̠ rá. Le eché nopal a mi mole, por eso quedó baboso. [mod.: kixaa] Variante 1xaa kaní Sinón. 1xakaní, 1ndasa
kaní
M: no existe
kixaa káꞌnú 1. alabar, respetar
Naꞌa ndó, ná kata yó nu̠ú Ndióxi̠ xíꞌín nde̠, ná xaa káꞌnú yó ra̠. Véngase,
vamos a cantar a Dios; vamos a alabarle.
2. celebrar, festejar Ndeé ní ndeé ki̠xàà káꞌnú na̠veꞌe i̠ vikó kui̠ya̠ xàá. Mi
familia celebró en grande la fiesta del Año Nuevo. [mod.: kixaa] Variante xaa káꞌnú Sinón. xakáꞌnú, ndasa káꞌnú
M: no existe
kixaa káꞌnú ini perdonar
Ndióxi̠ ki̠xàà káꞌnú ini ra̠ xa̠ꞌá kua̠chi yó, ta xa̠ꞌá ya̠yóꞌó kúa̠ tìꞌví ra̠ se̠ꞌe ra̠, Jesús. Dios
perdona nuestros pecados; por eso mandó a su hijo Jesús. [mod.: kixaa; (xa̠ꞌá)] Variante xaa káꞌnú ini Sinón. xakáꞌnú ini
M: no existe
A: ___; pot/neg.: o̠n kúkaꞌno ini
kixaa kapô vt castrar, hacer capón
¿Nda̠chu ki̠xàà kapô ndó tìnà
sa̠na̠ ndó? ta luvi ní se̠ꞌe rí kákú. ¿Por qué castraron la perra?; siempre ha tenido
perritos muy bonitos. [mod.:
kixaa] Variante xaa kapô
Sinón. xakapô
M: no existe
kixaa káꞌvi vi
hacerse grave, ponerse grave Xa̠ va̠ꞌa loꞌo va kúni yá; ndi̠kòò yá xáchíñú yá, ta ña̠á ki̠xàà káꞌvi ya̠ xíꞌín yá ndi̠ku̠ndúꞌú va̠ꞌa tuku yá. Ya se sentía un poco mejor y se levantó y se puso a
trabajar, entonces se volvió a ponerse muy grave. [mod.: kixaa]
Variante xaa káꞌvi Sinón. xakáꞌvi, ndasa káꞌvi
M: no existe
kixaa kini vt
1. oponer, tratar mal Ki̠xàà
kini ní na̠ xíꞌín nde̠ tá ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ ndùkú nde̠ yáloꞌo se̠ꞌe na̠ tinda̠ꞌá yá xíꞌín se̠ꞌe nde̠. Nos trataron
muy mal cuando fuimos a pedir a su hija para que se casara con nuestro hijo.
2. complicar Kŏó
ndítává ya̠chi̠ nde̠ tùtù nde̠ xinaꞌá ta vitin kíxáá kini ní ya̠ xíꞌín nde̠. Antes no nos registramos luego y ahora se nos complica
todo.
3. ensuciar Ya̠ si̠kán
tìꞌví i̠ ku̠ veꞌe ta iin ki̠xàà kini ndiꞌi tuku ndó. Apenas barrí la casa y ya me la ensuciaron todo otra
vez. [mod.:
kixaa] Variante xaa kini
Sinón. xakini
M: no existe
kixaa kini ini vt
dar nausea Se̠ꞌe yá ñúꞌú ta kíxáá kini ní ya̠ ini yá. Ella está
embarazada y le da mucha nausea. [mod.:
kixaa] Sinón. xakini ini
M: no existe
kixaa kixín vt
hacer pegajoso Ndikata ndaꞌá ra̠ chi ya̠vi̠xi̠ yàxí ra̠ ta kíxáá kixín ní ra̠ to̠to̠ ra̠. Lávale
las manos (del niño) porque comió dulce y está ensuciando (lit.: está
haciendo pegajoso) su ropa.
[mod.: kixaa]
Variante xaa kixín
Sinón. xakixín, ndasa kixín
M: no existe
kixaa kóꞌó vt
ensanchar, hacer ancho
Kixaa kóꞌó loꞌo ún su̠kún to̠to̠ i̠ chi lusu ní su̠kún ya̠, ta kùví
ki̠ꞌvi xi̠ꞌní i̠ ini ya̠. Por favor hágale un poco más ancho el cuello de mi
ropa porque no entra mi cabeza.
[mod.: kixaa]
Variante xaa kóꞌó Sinón. xakóꞌó
M: no existe
kixaa kuáa vt
cegar, dejar ciego Vi̠kó ndi̠kàvà nu̠ú ra̠ ta ki̠xàà
kuáa ñaꞌá ya̠.
Le cayó la nube en los
ojos y lo dejó ciego. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuáa
Sinón. xakuáa
M: no existe
kixaa kuáꞌa vt
enrojecer, hacer rojo
Chǐkín kú rí chi̠kàà i̠ xíꞌín uxán i̠; iin ki̠xàà kuáꞌa ndiꞌi rí ya̠. Le eché tunas a mi masa y la enrojecieron. (Nota cultural: Así hacían antes
para dar color a la masa, pero ahora casi no lo hacen.) [mod.:
kixaa] Variante xaa kuáꞌa Sinón. xakuáꞌa, ndasa kuáꞌa
M: no existe
kixaa kuáan vt
hacer amarillo To̠to̠ kuáan xi̠táꞌán xíꞌꞌín to̠to̠ i̠ ta iin ki̠xàà kuáan ndiꞌi ñaꞌá ya̠. Mi ropa estuvo con la ropa amarilla ya quedó amarilla. [mod.: kixaa] Variante xaa kuáan
Sinón. xakuáan, ndasa kuáan
M: no existe
kixaa kuéꞌe vt
hacer loco (con brujería) Ra̠ki̠xàà kuéꞌe va yá kú yií yá, ya̠kán va̠ꞌa kŏó káꞌa̠n ra̠ xíꞌín yá xíká yá xíꞌín ta̠a. Ella lo dejó loco su esposo, por eso él no se enoja
con ella, porque ella anda con otro hombre. [mod.: kixaa]
Variante xaa kuéꞌe Sinón. xakuéꞌe, ndasa kuéꞌe
M: no existe
1kixaa kue̠ꞌe̠ vt hacer bravo
Kǎtún ndó tìnà sa̠na̠ ndó chi
kíxáá kue̠ꞌe̠ ní ndó rí. No amarren su perro porque lo están haciendo muy
bravo. [mod.:
kixaa] Variante xaa kue̠ꞌe̠ Sinón. xakue̠ꞌe̠
M: no existe
2kixaa…kue̠ꞌe̠ vt hacer
enfermo, hacer daño Kŭxí ka ún koto kixaa ya̠ kue̠ꞌe̠ xíꞌín ún; xa̠ xìxì ní ún ndìvèꞌé. Ya no comas o te vas a enfermar (lit.: te hace enfermo); ya
comiste mucho hace un rato. [mod.:
kixaa] Variante xaa…kue̠ꞌe̠ Sinón. xakue̠ꞌe̠
M: no existe
kixaa kuénta vt
cuidar, ver Naꞌa, xaa kuénta loꞌo ún veꞌe i̠ ná ku̠ꞌu̠n loꞌo i̠ iin chiñu. Ven,
cuida mi casa mientras voy a un mandado. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuénta
Sinón. xakuénta
M: no existe
kixaa kuíí vt
hacer aguado, aguar Xaa kuíí ún tùtà chi naꞌma ní ya̠. Aguada el
atole porque está muy espeso. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuíí
Sinón. xakuíí, ndasa kuíí
M: no existe
kixaa kuíî vt
enverdecer, hacer verde
Iva ndi̠kòyò nu̠ú xìyò i̠ ta
iin ki̠xàà kuíî ndiꞌi ñaꞌá ya̠. Se me regó el quelite en mi vestido y lo dejó todo
verde. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuíî
Sinón. xa kuíî, ndasa kuíî
M: no existe
kixaa kuíꞌí vt
usar frugalmente, hacer frugal (por necesidad) Rá
kíxáá kuíꞌí ní i̠ kú tìkuǐi i̠ chi kŏó mií rá, ta ki̠xàà se̠ꞌe ún si̠síkí ndiꞌi ra̠ rá. Estoy usando el agua muy frugalmente porque no hay,
pero ya vino tu hijo y jugó todo.
[mod.: kixaa]
Variante xaa kuíꞌí Sinón. xakuíꞌí
M: no existe
kixaa kuíín vt 1. hacer pinto, hacer rucio
rodado Iin ki̠xàà kuíín ndiꞌi che válí kándíká na̠ma̠ sa̠tá veꞌe i̠, ya̠kán ndikaꞌi̠ tuku i̠ ya̠. Los chamacos
dejaron bien pintada/manchada la barda de mi casa, por eso la voy a pintar otra
vez.
2. ensuciar ¿Unkúa̠ ìkán ún kúa̠ ki̠xàà
kuíín ní ún to̠to̠ ún? ¿Qué hiciste que dejaste muy
sucia la ropa? [mod.:
kixaa] Variante xaa kuíín
Sinón. xakuíín, ndasa kuíín
M: no existe
kixaa kuíká vt
hacer rico, enriquecer Tixŭꞌú kú rí ki̠xàà kuíká ní ñaꞌá, chi tu̠ꞌva ndi̠xìkó ra̠ rí ta ndu̠kuíká ra̠. Los chivos son los que lo enriquecieron; desde que los
vendió se enriqueció. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuíká
Sinón. xakuíká, ndasa kuíká
M: no existe
kixaa kuiꞌla vt
hacer aguado, aguar Kua̠ꞌá ní tìkuǐi tàán ún xíꞌín uxán i̠ ta mi ki̠xàà kuiꞌla ní ún ya̠. Le echaste mucha agua a mi masa y la dejaste muy
aguada. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuiꞌla Sinón. xakuiꞌla
M: no existe
kixaa kuíꞌná vt
robar Ndi̠ki̠ꞌvi na̠kuíꞌná veꞌe nde̠ ki̠xàà kuíꞌná ndiꞌi na̠ ndaꞌá chíñú i̠. Entraron los ladrones a nuestra casa y se robaron
todas mis herramientas. [mod.:
kixaa] Variante xaa kuíꞌná Sinón. xakuíꞌná, ndasa kuíꞌná
M: no existe
kixaa kuíñu vt
hacer celoso, encelar
Kíxáá kuíñu ní ra̠ yásíꞌi ra̠, ta ni kŏó táxí ra̠ kee yá. Él cela mucho a su esposa y no la deja salir. [mod.: kixaa] Variante xaa kuíñu
Sinón. xakuíñu
M: no existe
kixaa kúkún vt
hacer grueso Kixaa kúkún ún xi̠tá ún chi
yáxín ní ya̠ ta kua̠ꞌá ní ya̠ xíxí i̠. Haz tus tortillas más gruesas porque están muy
delgadas y como muchas. [mod.:
kixaa] Variante xaa kúkún
Sinón. xakúkún
M: no existe
kixaa kúnu vt
hacer hondo Xaan ndó ko̠ꞌyó kuchi yó chi xa̠ ki̠xàà kúnu va̠ꞌa nde̠ mìnì. Se apuran para que nos vayamos a bañarnos porque ya
hicimos más hondo la pila. [mod.: kixaa] Variante xaa kúnu
Sinón. xakúnu, ndasa kúnu
M: no existe
kixaa kútú vt
hacer apretado ¿Nda̠chu ki̠xàà kútú ní ún yéꞌé yóꞌó?, ta kŏó xíín ya̠ ku̠ná ya̠. ¿Por qué dejaste muy apretada la puerta? y no se puede
abrir. [mod.:
kixaa] Variante xaa kútú
Sinón. xakútú, ndasa kútú
M: no existe
kixaa kutú vt
adornar ¿Ndá
vikó koo veꞌe ndó?, ya̠kán ki̠xàà kutú ní ndó veꞌe ndó? ¿Qué fiesta van a tener en su casa?, por eso la
adornaron mucho. [mod.:
kixaa] Variante xaa kutú
Sinón. xakutú, ndasa kutú
M: no existe
kixaa lakuan vt
hacer adelgazar ¿Nda̠chu tàxì ún kua̠ꞌa̠n tìnà sa̠na̠ ún xíꞌín na̠?, iin xàà lakuan ya̠a̠ na̠ rí. ¿Por qué permitiste que se llevaran tu perro?, lo
dejaron bien delgado. [mod.:
kixaa] Variante xaa lakuan
Sinón. xalakuan
M: no existe
kixaa laꞌlá vt
hacer aguado Ki̠xàà laꞌlá ní ún uxán ta ni kùví ndiko i̠ ya̠. Me
aguadaste mucho la masa; ya no puedo moler. [mod.: kixaa] Variante xaa laꞌlá Sinón. xalaꞌlá, ndasa laꞌlá
M: no existe
kixaa laꞌmba vt
hacer suave Ndává ní na̠ nu̠ú xi̠to, ya̠kán
ki̠xàà laꞌmba ndiꞌi na̠ colchón. Siempre brincan en la cama, por eso dejaro muy suave (o aguado)
el colchón. [mod.:
kixaa] Variante xaa laꞌmba Sinón. xalaꞌmba
M: no existe
kixaa la̠ꞌmbí vt
hacer panzón Nduchí xìxì ní se̠ꞌe i̠ tá ndi̠xi̠yo loꞌo ra̠, ya̠kán ki̠xàà la̠ꞌmbí ya̠ ra̠. Comía muchos frijoles cuando estaba más chico, por eso lo dejó muy
panzón (lit.: lo hizo muy panzón). (creencia) [mod.: kixaa]
Variante xaa la̠ꞌmbí Sinón. xala̠ꞌmbí
M: no existe
kixaa latun vt
hacer bonito, hacer guapo
Ki̠xàà latun va̠ꞌa yá mií yá nu̠ú yií yá, ta vavaa ndi̠kìꞌìn ra̠ yá. Ella se puso más bonita (lit.: hizo muy bonita a sí
mismo) delante de/para su esposo, y él la volvió a tomar. [mod.: kixaa]
Variante xaa latun
Sinón. xalatun
M: no existe
kixaa leke vt
hacer huesudo Ndeé ka ví ndòꞌò yá, nda̠kua̠ ki̠xàà leke ndiꞌi ñaꞌá kue̠ꞌe̠.
Estuvo muy grave hasta que la enfermedad
la dejó muy huesuda (lit.: la hizo muy huesuda). [mod.: kixaa]
Variante xaa leke
Sinón. xaleke
M: no existe
kixaa lu̠ndu̠ vt
hacer corto, cortar, amputar
¿Nda̠chu ki̠xàà lu̠ndu̠ ní ún ixí xi̠ꞌní ún? ¿Por qué
cortaste muy corto tu pelo? [mod.:
kixaa] Variante xaa lu̠ndu̠
Sinón. xalu̠ndu̠
M: no existe
kixaa lusu vt 1. hacer
reducido (una abertura)
Ki̠xàà lusu ní ún su̠kún to̠to̠
i̠ vitin; ni kùví ka ki̠ꞌvi xi̠ꞌní i̠ ini ya̠. Ahora hiciste muy reducido el cuello de mi ropa; ya no
entra la cabeza.
2. causar inflamación, causar que hincharse (el ojo) [mod.: kixaa] Variante xaa lusu
Sinón. xalusu
M: no existe
kixaa lutu vt
1. hacer angosto, reducir (un agujero) Ki̠xàà lutu ní ndó ya̠vi̠ yóꞌó; ya̠kán kùví ka ke̠e kua̠ꞌá tìkuǐi xa̠ꞌá nú. Hicieron muy angosto el hoyo (al pie del árbol); por eso ya no se puede
echar mucha agua.
2. causar
inflamación, causar que hincharse Tììn ka ví tǐsun ye̠ꞌe̠ nda̠kua̠ ki̠xàà lutu ndiꞌi rí nu̠ú i̠. Me picaron mucho las avispas hasta que hicieron que me
quedaron hinchados los ojos. [mod.: kixaa] Variante xaa lutu
Sinón. xalutu
M: no existe
kixaa máña engañar
Kŭꞌún ún xíꞌín na̠ chi na̠xáá máña kú na̠ xíꞌín ún; tává na̠ yóꞌo̠. No vayas
con ellos, porque te están engañando (te están sacando con engaño).
[mod.: kixaa; (xíꞌín)] Variante xaa máña
Sinón. xamáña
M: no existe
kixaa máso vt
hacer manso, dominar (animales) Ndá
ki̠ví kúni ún ku̠ꞌu̠n ún xa̠ꞌá titún, ta va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n kuái̠ sa̠na̠ i̠ xíꞌín ún chi xa̠ ki̠xàà máso i̠ rí. Cuando quieras traer leña, puedes llevar el caballo
porque ya lo mansé. [mod.:
kixaa] Variante xaa máso
Sinón. xamáso, ndasa máso
M: no existe
kixaa meꞌme vt
hacer mudo, enmudecer Sùví ra̠ meꞌmé kú ra̠; va̠ꞌa va káꞌa̠n ra̠; ra̠kíxáá meꞌmé mií va kú ra̠. Él no es mudo; sí, habla bien; se hace que está mudo. [mod.: kixaa] Variante xaa meꞌme Sinón. xameꞌme
M: no existe
kixaa naꞌma vt
hacer espeso Tá síkua̠ꞌa ún tùtà, ta kixaa naꞌma ún ya̠ saáchi kuíi ní tùtà ún. Cuando
haces el atole, hazlo más espeso porque está muy aguado. [mod.: kixaa]
Variante xaa naꞌma Sinón. xanaꞌma
M: no existe
kixaa nani 1. llegar a un acuerdo, arreglar
asunto Naꞌa, ná xaa nani yó kua̠chi yóꞌó, unkúa̠ koo ya̠. Ven,
vamos a arreglar este asunto; a ver qué vamos a hacer.
2. juzgar Ki̠ví ná kixaa nani Ndióxi̠ kua̠chi na̠ñùù íví ta i̠yo ní koo.
Cuando Dios juzgue a los del
mundo, va a ser muy espantoso. [mod.:
kixaa] Variante xaa nani
Sinón. xanani
M: no existe
kixaa ndáá vt
enegrecer, hacer negro
¿Míí xi̠ndi̠kàà ní ún xíꞌín to̠to̠ ún?; iin ki̠xàà ndáá ndiꞌi ún ya̠. ¿Dónde estuviste con tu ropa? La dejaste toda
negra. [mod.: kixaa] Variante xaa ndáá
Sinón. xandáá, ndasa ndáá
M: no existe
kixaa nda̠a̠ vt
juzgar Xa tàxì i̠ kua̠chi ndaꞌá na̠chiñu ta tǎꞌan mií ki̠xàà nda̠a̠ na̠ kua̠chi i̠. Ya
puse la queja en las manos de las autoridades pero todavía no lo han juzgado.
[mod.: kixaa] Variante xaa nda̠a̠
Sinón. xanda̠a̠
M: no existe
kixaa ndaꞌá vt
ser tentón ¿Unkú ndóꞌo̠ kíxáá ndaꞌá ní?; vitin ta̠a̠n ndáñúꞌú xùꞌún i̠. ¿Quién de ustedes es el tentón?; todos los días se me
pierde dinero. [mod.:
kixaa] Variante xaa ndaꞌá Sinón. xandaꞌá
M: no existe
kixaa ndáꞌvi vt
hacer pobre, empobrecer
U̠ꞌu̠n kui̠ya̠ ku̠ꞌvi i̠ ta ndi̠xìkó ya̠a̠ i̠ kití sa̠na̠ i̠;
ki̠xàà ndáꞌvi kue̠ꞌe̠ ye̠ꞌe̠. Estuve enfermo cinco años y vendí todos mis animales; me empobreció la
enfermedad. [mod.:
kixaa] Variante xaa ndáꞌvi Sinón. xandáꞌvi, ndasa ndáꞌvi
M: no existe
kixaa ndáxá 1. quejarse continuamente, porfiar
Tá ndi̠ta̠ꞌví ña̠ꞌa xíꞌín nde̠ ìkán táta i̠, ta loꞌo ya̠ ndi̠ni̠ꞌí iin yáku̠ꞌvi̠ i̠, ta xa̠ꞌá ya̠ ikán kúa̠ kíxáá ndáxá ní yá vitin. Cuando
mi papá nos repartió la herencia, a una de mis hermanas le tocó poco, por eso
ella se queja mucho hasta ahora.
2. reclamar, disputar Tá ki̠xàà na̠ káꞌa̠n kua̠chi na̠ xíꞌín ndó, ta kixǎá ndáxá ndó xíꞌín na̠ chi kŏó xíni̠ ndó xa̠ꞌá ya̠. Cuando
lleguen a quejarse con ustedes, no se disputen con ellos porque ustedes no
saben nada del asunto. [mod.:
kixaa] Variante xaa nda̠xa̠
Sinón. xandáxá
M: no existe
kixaa ndeé vi
poner más fuerte, aumentar,
aguantar Tá ndóꞌó ún sàì ta kŭchí ún koto ka kixaa ndeé tuku ya̠ xíꞌín ún. Cuando tienes gripa, no te bañes o se te vuelve a
complicar (lit.: poner más fuerte) la gripa. [mod.: kixaa]
Variante xaa ndeé
Sinón. xandeé
M: no existe
kixaa ndeé ini aguantar
Vani kúꞌvi̠ i̠, ta kíxáá ndeé ini i̠ xíká i̠ xa̠ꞌá ya̠ kŏó na̠ꞌa chindeé ye̠ꞌe̠. Aunque
estoy enferma, me aguanto porque no hay quien me ayude. [mod.: kixaa;
(xíꞌín)] Variante xaa ndeé ini
Sinón. xandeé ini, xaꞌa ndeé ini
M: no existe
C: no existe
kixaa ndi̠ꞌi̠ vt
moler fino, moler (de mano después que está martajado)
Xáꞌa̠n nde̠ xíꞌín xáꞌa nde̠ molino, tá kíxáa̠ nde̠ ta kíxáá ndi̠ꞌi̠ tuku nde̠ ya̠ chi ikin ní ndíkó nú. Llevamos nuestro nixtamal al
molino y de regreso lo remolemos otra vez, porque no la saca muy remolida.
[mod.: kixaa]
Variante xaa ndi̠ꞌi̠ Sinón. xandi̠ꞌi̠, ndasa ndi̠ꞌi̠
M: no existe
kixaa ndíka̠ vt
ensanchar, hacer ancho,
ampliar Kixaa ndíka̠ ndó ichí; táñú
ní ta kùví ya̠ꞌa kití. Hagan el camino más ancho; está muy reducido y los
animales no pueden pasar. [mod.:
kixaa] Variante xaa ndíka̠
Sinón. xandíka̠, ndasa ndíka̠
M: no existe
kixaa ndi̠kùù vt
maltratar Tá
tákú siꞌí yá ta ki̠xàà ndi̠kùù ní yá xíꞌín siꞌí yá, ya̠kán xákú ní yá vitin. Cuando su madre vivía, ella la maltraba mucho, por eso
ahora llora mucho. [mod.: kixaa] Variante xaa ndi̠kùù
Sinón. xandi̠kùù
M: no existe
kixaa ndoo vt
limpiar, chaponar (terreno antes de sembrar) Nde̠ꞌe̠ ku̠ꞌu̠n kixaa ndoo kú nde̠ nu̠ú chiꞌi nde̠. Vamos a ir a limpiar donde vamos a sembrar. [mod.: kixaa]
Variante xaa ndoo
Sinón. xandoo, ndasa ndoo
M: no existe
kixaa nduva̠ꞌa maltratar, castigar
Kixǎá nduva̠ꞌa ní ndó xíꞌín ra̠xìtò i̠, chi kŏó íyo ra̠ kua̠chi xíꞌín ndó. No
maltraten a mi tío porque no tiene pleito con ustedes. [mod.: kixaa; (xíꞌín)] Variante xaa nduva̠ꞌa Sinón. xanduva̠ꞌa
M: no existe
kixaa ndúví 1. arreglar, preparar
Kama ndó ko̠ꞌyó veꞌe ñu̠ꞌu. Kixáá ndúví ndó mií ndó chi xa̠ xikuàá
ní kú ya̠. Apúrense, para que nos vayamos
a la iglesia. Arréglense para ir, porque ya es muy tarde. (lit.: arreglen a
Uds. mismos)
2. obedecer, cumplir ¿Unkúa̠ ìkán ní ún kúa̠, ya̠kán kŏó ndíkíxáá ndúví ún ya̠ndi̠ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ún? ¿Qué tanto
hiciste por eso no cumpliste con lo que te dije? [mod.: kixaa] Variante xaa ndúví
Sinón. xandúví
M: no existe
kixaa ndu̠xa̠ obligar
Kŏó xíín táta i̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xachíñú ra̠ xíꞌín na̠; ki̠xàà ndu̠xa̠ na̠ xíꞌín ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Tákua ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ ndòꞌò ra̠ tindóꞌó. Mi papá no
quería ir a trabajar con ellos, pero lo obligaron ir. No más fue para que le
sucediera lo que le sucedió. [mod.:
kixaa; (xíꞌín)] Variante xaa ndu̠xa̠
Sinón. xandu̠xa̠, ndasa ndu̠xa̠
M: no existe
kixaa nîí vt
hacer delgado ¡Kíxáá nîí ta yá mií yá ta yâꞌa ní nduꞌú yá! ¡Ella se hace delgada y está gordísima! [mod.: kixaa] Variante xaa nîí
Sinón. xanîí
M: no existe
kixaa nu̠ú vt
reponer, volver, pagar de
vuelta Yóꞌó íín xùꞌún ún si̠ndôo ún ndaꞌá i̠; tììn i̠ ya̠ ta xa̠ ki̠xàà nu̠ú i̠ ya̠. Aquí está tu dinero que me dejaste; lo agarré prestado
pero ya lo repuse. [mod.:
kixaa] Variante xaa nu̠ú
Sinón. xanu̠ú, ndasa nu̠ú
M: no existe
kixaa
ñaꞌá vt presumir, jactarse
Ndòꞌò ní ini yá ya̠chi̠ ta vitin mi ñaꞌá kúú va yá xíká yá, kú chi xáá ñaꞌá yá.
Ella sufrió mucho antes, y ahora es la más orgullosa. [mod.:
kixaa] Variante xaa ñaꞌá Sinón.: xañaꞌá
M: no existe
kixaa sáka vt
brujear, hacer brujería Va
na kíxáá sáka kú na̠ xíꞌín i̠ chi kini ní ndíxáni i̠. A lo mejor me
están echando brujería porque sueño muy feo. [mod.: kixaa]
Variante xaa sáka
Sinón. xasáka
M: no existe
kixaa so̠ꞌo vt
desobedecer, no hacer caso
Saá ví káná na̠ ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠, ta xáá so̠ꞌo ra̠ ni kŏó xíín ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠. Hace tiempo que lo llamaban para que se fuera y
no hace caso de ir. [mod.: kixaa] Variante xaa so̠ꞌo Sinón. xaso̠ꞌo
M: no existe
kixaa súví 1. cumplir, obedecer, hacer caso
Kixaa súví ndó ya̠káꞌa̠n cumisario xíꞌín ndó, ya̠kán tá nda̠ ya̠ndóꞌó ndó, ta íyo ra̠ chindeé ra̠ ndóꞌo̠. Hagan caso
de lo que les dice el comisario para cuando les suceda algo, él está listo para
ayudarles.
2. arreglar Kixaa súví kuée ndó veꞌe ná koo vií ya̠, chi kixa̠a̠ na̠ꞌa ta kini ní káá ya̠. Arreglen
la casa para que esté lista porque va a llegar la gente y está muy sucia.
[mod.: kixaa] Variante xaa súví
Sinón. xasúví
M: no existe
kixaa ta̠a vt
hacerse hombre ¿Nda̠chu kíxáá ta̠a ní ún nu̠ú
i̠?, ¿Án ya̠ íyo xùꞌún ún va ún, ya̠kán íkán ún saá? ¿Por que te haces muy hombre/actuas muy macho conmigo? ¿Será porque
tienes dinero? [mod.:
kixaa] Variante xaa ta̠a
Sinón. xata̠a
M: no existe
kixaa táꞌa vt
hacer desarrollar desnutrido, descriar
Ku̠ꞌvi ní yá, ya̠kán kŏó ndíxáꞌnú ka yá, ki̠xàà táꞌa ñaꞌá kue̠ꞌe̠. Ella se la pasaba enferma por eso ya no creció, la descrió la
enfermedad. [mod.:
kixaa] Variante xaa táꞌa Sinón. xatáꞌa
M: no existe
kixaa táí vt
hacerse orgulloso Kíxáá táí ní ra̠ chi íyo ní
xùꞌún ra̠. Se siente muy orgulloso porque tiene mucho dinero. [mod.: kixaa] Sinón. xatáí
M: no existe
kixaa tási vt
embrujar Na̠kíxáá tási kú na̠ xíꞌín i̠ chi kini ní ndíxáni i̠. Me
están embrujando porque sueño muy feo. [mod.:
kixaa] Variante xaa tási
Sinón. xatási
M: no existe
kixaa…tátán 1. curar
Kasa ndáxá ní ku̠ꞌva i̠ xíꞌín i̠ tá ná kunda̠a̠ ini nda̠ kŏó ndíkíxáa̠
i̠ tátán xíꞌín nána i̠, ya̠kán ndi̠xi̠ꞌi̠ yá. Mis
hermanos me van a disputar mucho si llegan a saber que no curé a mi mamá y por eso
murió.
2. fumigar Itún kui̠ꞌi kua̠ꞌa̠n ra̠ kixaa tátán ra̠. Él fue a fumigar los árboles frutales. [mod.: kixaa]
Variante xaa…tátán
Sinón. xatátán
M: no existe
kixaa teꞌe vt
hacer mugroso, ensuciar
Vitin va ndi̠ku̠ndìxì ra̠ to̠to̠ ra̠ ta xa̠ ki̠xàà teꞌe ndiꞌi ra̠ ya̠. Apenas se
cambió y ya anda bien mugroso (lit.: hizo
todo mugroso).
[mod.: kixaa] Variante xaa teꞌe Sinón. xateꞌe
M: no existe
kixaa ti̠i vt
arrugar, hacer arrugado (por ej.: tela, papel) ¿Unkú na̠ ki̠xàà ti̠i ní to̠to̠ i̠?; ta ya̠ si̠kán si̠ndîꞌvi i̠ kàà kú ya̠. ¿Quién
arrugó mi ropa?; apenas la planché. [mod.:
kixaa] Variante xaa ti̠i
Sinón. xati̠i, ndasa ti̠i
M: no existe
kixaa ti̠ko̠ꞌó vt
ahuecar la mano Kixaa ti̠ko̠ꞌo ún ndaꞌá ún, ta ná taxi i̠ loꞌo ñi̠í ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún, chi kŏó ña̠ꞌa ke̠e ya̠. Ahueca la mano para que yo te de la sal, porque no
tengo donde echarla. [mod.:
kixaa] Variante xaa ti̠ko̠ꞌó Sinón. xati̠ko̠ꞌó
M: no existe
kixaa tíndúú vt
hacer bola Xiꞌna kixaa tíndúú ún ndiꞌi uxán, saá taxi ún ya̠ ná katí yáloꞌo se̠ꞌe i̠ saá chi yási̠kán síkuáꞌá ndiko kú yá. Primero haces la masa en bola para que mi hija pueda
hacer las tortillas porque apenas está aprendiendo a moler. [mod.: kixaa] Variante xaa tíndúú
Sinón. xatíndúú
M: no existe
kixaa tŏꞌo honrar, respetar
Tá yâꞌa na̠chée nu̠ú ndó, ta kixaa tŏꞌo ndó na̠; kundatun ndó ná ya̠ꞌa na̠, saá ya̠ꞌa ndó. Cuando pasa
algun anciano delante de ustedes, respetenlo; esperen hasta que pase, entonces
pasan ustedes. [mod.: kixaa] Variante xaa tŏꞌo Sinón. xatŏꞌo
M: no existe
kixaa toso hacer
jorobado Kŏó xíni̠ i̠ ndá kue̠ꞌe̠ kúa̠ kìꞌìn se̠ꞌe i̠; ndeé ní ndòꞌò yá nda̠kua̠ kìxàà toso ñaꞌá kue̠ꞌe. No sé qué enfermedad tuvo mi hija; estuvo muy grave,
hasta quedó jorobada por la enfermedad (lit.: hasta la hizo jorobada la
enfermedad). [mod.:
kixaa] Variante xaa toso
Sinón. xatoso
M: no existe
kixaa tútún vt
hacer esquinado, esquinar
Nu̠ú ki̠xàà tútún ñuꞌú kaá kúa̠ xákini ní ya̠, kŏó kúví ndikitáꞌán va̠ꞌa tútún veꞌe. Donde esquinaron el terreno es donde se está complicando mucho, no puede
quedar bien la casa. [mod.:
kixaa] Variante xaa tútún
Sinón. xatútún
M: no existe
kixaa tuun vt
apretar, hacer firme ¿Unkú ki̠xàà tuun ní llavi
tìkuǐi yóꞌó?; kŏó kúví kuná i̠ ya̠. ¿Quien
apretó mucho esta llave de agua?; no la puedo abrir. [mod.: kixaa]
Variante xaa tuun
Sinón. xatuun, ndasa tuun
M: no existe
kixaa tu̠ún vt
hacer tiznar ¿Nda̠chu ki̠xàà tu̠ún ní ún to̠to̠
ún? ta kŏó ka to̠to̠ yaa kundixi ún. ¿Porqué
tiznaste tu ropa? ya no tengo ropa limpia para que te pongas. [mod.: kixaa] Variante xaa tu̠ún
Sinón. xatu̠ún, ndasa tu̠ún
M: no existe
kixaa u̠ní ini vt
envidiar Na̠kíxáa
u̠ní ini kú na̠ xíꞌín yá, ya̠kán chi̠kàà na̠ kue̠ꞌe̠ yá. Le tienen envidia, por eso le hicieron brujería. [mod.: kixaa]
Variante xaa u̠ní ini
Sinón. xa u̠ní ini
M: no existe
kixaa u̠va̠ vt
amargar, hacer amargo Ya̠ndi̠ka̠ꞌndi̠ kú ka̠va̠ nduxí, ya̠kán ki̠xàà u̠va̠ ndiꞌi ya̠ kùñù. Se reventó la vesícula biliar del pollo, por eso se
amargó toda la carne. [mod.: kixaa] Variante xaa u̠va̠
Sinón. xa u̠va̠
M: no existe
kixaa u̠ꞌva̠ vt hacer salado ¿Nda̠chu ki̠xàà u̠ꞌva̠
ní ún nduchí? ta ni kùví kuxi yó ya̠. ¿Por qué
hiciste muy salado los frijoles?, casi no los podemos comer. [mod.: kixaa] Variante xaa u̠ꞌva̠ Sinón. xa u̠ꞌva̠, ndasa u̠ꞌva̠
M: no existe
kixaa uxá vt
mojar Kixaa uxá kuée ún uxán, saá ndiko i̠.
Mójame la masa, entonces voy a
moler. [mod.: kixaa] Variante xaa uxá
Sinón. xa uxá
M: no existe
kixaa ve̠e vt
soltarse (el cuerpo), hacer pesado Ra̠xi̠ꞌi kú ra̠ ta iin ki̠xàà ve̠e ra̠ mií ra̠, ya̠kán kŏó ndíkúchíñú nde̠
ndaniꞌi nde̠ ra̠. Se enborrachó y se soltó todo el cuerpo por eso no
pudimos levantarlo. [mod.: kixaa] Variante xaa ve̠e
Sinón. xave̠e, ndasa ve̠e
M: no existe
kixaa vií 1. arreglar Tá ndíkôo ndó naꞌa, ta kixaa vií ndó xi̠to ndó. Cuando
se levantan en la mañana, arreglen su cama.
2. preparar Xaa vií ndó ña̠ꞌa kuxi yó chi kua̠ꞌá ní na̠ꞌa kixi kuxi ki̠ví vitin. Preparen
la comida porque va a venir mucha gente hoy. [mod.: kixaa] Variante xaa vií
Sinón. xavií, ndasa vií
M: no existe
kixaa vitâ vt
hacer débil Ye̠ꞌe̠ kúꞌvi̠ kú i̠ ta kíxáá vitâ ní ya̠ ini i̠. Estoy
enferma y me siento muy débil (lit.: me hace muy débil). [mod.: ndasa] Sinón. xavitâ
M: no existe
kixaa vi̠xi̠ vt
endulzar, hacer dulce Tá síkua̠ꞌa ún café ta kixǎá vi̠xi̠ ndiꞌi ún rá, chi ndôo ní rá. Cuando haces el café no endulces todo, porque luego
sobra mucho. [mod.: kixaa] Variante xaa vi̠xi̠
Sinón. xavi̠xi̠, ndasa vi̠xi̠
M: no existe
kixaa vi̠xi̠n vt
recalentar (un
poquito) Xiꞌna kixaa vi̠xi̠n loꞌo ún tìkuǐi saá sikua̠ꞌa ún leche koꞌo ya̠loꞌo, koto ún sindíi ún yuꞌú ya̠.
Primero recalientas el agua, entonces
haces la leche para el niño, no le vayas a quemar. [mod.: kixaa]
Variante xaa vi̠xi̠n
Sinón. xavi̠xi̠n, ndasa vi̠xi̠n
M: no existe
kixaa xǎꞌan vt
hacer grasoso ¿Nda̠chu ki̠xàà xǎꞌan ní ún to̠to̠ ún?, ta ni kuǎꞌa ya̠ ndoo ya̠. ¿Porqué dejaste muy grasosa tu ropa? no se va a poder
limpiar. [mod.:
kixaa] Variante xaa xǎꞌan Sinón. xaxǎꞌan, ndasa xǎꞌan
M: no existe
kixaa xi̠i vt
resistir, hacerse resistente Iin
kíxáá xi̠i ra̠ mií ra̠, ni kŏó xíín ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín na̠cumisión veꞌe kàà. Se hace resistente, no quiere con la comisión a la
cárcel. [mod.: kixaa]
Variante xaa xi̠i
Sinón. xaxi̠i
M: no existe
kixaa xǐní vt
fingir que es inocente, fingir que no
sabe Kíxáá xǐni ra̠ unkú na̠ kànì
ye̠ꞌe̠, ta mií ndaa ra̠ kànì ye̠ꞌe̠. Finge que no sabe quien me pegó, y él mero fue. [mod.: kixaa]
Variante xaa xǐní
Sinón. xaxǐní, ndasa xǐní
M: no existe
kixaa xítu̠n hornear, hacer
barbacoa (del hoyo)
Ta̠a̠n xaa xítu̠n nde̠ yaví; tátu kúni̠ ndó, va̠ꞌa xa̠a̠ ndó ná kana ya̠. Mañana
vamos a hornear el maguey; si quieren llegar, lleguen cuando salga.
[mod.: kixaa] Variante xaa xítu̠n
Sinón. xaxítu̠n
M: no existe
kixaa xúxán vt
hacer flojo Mií va ra̠ ki̠xàà xúxán se̠ꞌe ra̠ chi kŏó ndíkáꞌa̠n ra̠ xíꞌín ra̠ tá ndi̠xi̠yo loꞌo ra̠.
Él hizo flojo a su hijo porque cuando era
chico no lo corrigió. [mod.:
kixaa] Variante xaa xúxán
Sinón. xaxúxán
M: no existe
kixaa xu̠xa̠n vt
abonar, fertilizar (con abono de animales) Xiꞌna xaa xu̠xa̠n ún ñuꞌú, tasaá chiꞌi ún ta va̠ꞌa ní kana nií ún. Primero
abona tu terreno entonces siembras para que dé buena cosecha. [mod.: kixaa] Variante xaa xu̠xa̠n
Sinón. xaxu̠xa̠n
M: no existe
kixaa yakuá vt
torcer, hacer chueco Ya̠tàxì tóó i̠ kú i̠chi̠ i̠
ndi̠xa̠ꞌa̠n ya̠ ta iin ki̠xàà yakuá ndiꞌi na̠ yuꞌú ya̠.
Presté mi machete y me lo dejaron todo
chueco. [mod.:
kixaa] Variante xaa yakuá
Sinón. xayakuá, ndasa yakuá
M: no existe
kixaa ya̠kua̠ vt
ensuciar Iin ki̠xàà ya̠kua̠ ndiꞌi tuku ndó veꞌe ta ye̠ꞌe̠ si̠kán ndi̠kàtà kú i̠ nu̠ú piso. Acabo
de trapiar la casa y ya me volvieron a ensuciar la casa. [mod.: kixaa]
Variante xaa ya̠kua̠
Sinón. xaya̠kua̠, ndasa ya̠kua̠
M: no existe
kixaa...ya̠ma̠ní vt
hacer favor Kixaa ún ya̠ma̠mí xíꞌín i̠; taxi tóó loꞌo ún xùꞌún ndaꞌá i̠. Hazme un favor; préstame dinero. [mod.: kixaa]
Variante xaa ya̠ma̠ní
Sinón. xaya̠ma̠ní
M: no existe
kixaa yatá vt
hacer viejo, envejecer
Ya̠xàá kú tìkàchí i̠ si̠ndôo i̠
xíꞌín na̠ ta iin ki̠xàà yatá ndiꞌi na̠ ya̠. Estaba nueva mi cobija cuando la dejé con ellos y me
la dejaron toda vieja. [mod.:
kixaa] Variante xaa yatá
Sinón. xayatá
M: no existe
kixaa yáxín vt
hacer delgado Kixaa yáxín ún xi̠tá ún chi
kúkún ní ya̠. Haz tus tortilas más
delgadas porque estan muy gruesas. [mod.: kixaa]
Variante xaa yáxín
Sinón. xayáxín
M: no existe
kixaa yi̠í vt 1. consagrar, bendecir Ndi̠xa̠ꞌa̠n su̠tu̠ ki̠xàà yi̠í ra̠ veꞌe nde̠ chi kini ní ndíxáni nde̠. Fue el sacerdote a consagrar la casa porque soñamos
muy feo.
2. guardar reposo (por ej.: una mujer después que nació su bebé o una
persona enferma) Kixaa yií ún, ya̠kán va̠ꞌa kama nduva̠ꞌa ún. Guarda
reposo para que te recuperes pronto. [mod.:
kixaa] Variante xaa yi̠í
Sinón. xayi̠í, ndasa yi̠í
M: no existe
kixaa yóko vt hacer alcanzar, usar frugalmente (por necesidad)
Ndeé ní ndíkáa̠ ta̠má, ya̠kán kíxáá yóko ní nde̠ nu̠ní
nde̠. Está muy fuerte el hambre, por
eso usamos nuestro maíz muy frugalmente. [mod.: kixaa]
Variante xaa yóko
Sinón. xayóko
M: no existe
kixaa yuchí vt
dejar vacío, vaciar Na̠kuíꞌná ndi̠ki̠ꞌvi veꞌe nde̠ ta iin ki̠xàà yuchí ndiꞌi na̠ ini ya̠; iin kua̠ꞌa̠n ya̠a̠ ñaꞌa xíꞌín na̠. Los ladrones entraron a nuestra casa y la dejaron
vacía porque se llevaron todas las cosas. [mod.: kixaa]
Variante xaa yuchí
Sinón. xayuchí
M: no existe
kixaa yuꞌú vt
ser gruñón, rezongar
Ni kŏó xíín ra̠ kaka ra̠ chíñú veꞌe chíñú; nina kíxáá yuꞌú ra̠. Nunca quiere
ocupar un lugar en la comisaría; siempre está rezongando. [mod.: kixaa] Variante xaa yuꞌú Sinón. xayuꞌú
M: no existe
kixaa yu̠yu vt
hacer hueco Kua̠ꞌá ka ví leko xi̠ndòò nu̠ú nde̠, ta iin xa̠ta ndiꞌi rí ti̠xin veꞌe nde̠, iin ki̠xàà yu̠yu ndiꞌi rí ti̠xin ya̠, ya̠kán si̠ndíꞌí xa̠ꞌá nde̠ rí. Tuvimos muchos conejos, rascaron todo debajo de la
casa, la dejaron tada hueca por eso acabamos con ellos. [mod.: kixaa]
Variante xaa yu̠yu
Sinón. xayu̠yu
M: no existe
kixaꞌa$ (C,
A, P) vt
empezar Variante xaꞌa$ Véase kixáá
kixaꞌan (A)
vt
pastar, comer (animales)
X: no existe
A: kixaꞌan,
xíxaꞌan, xi̠xaꞌan
kíxi̠ [pres. de: ku̠su̠n dormir]
kixi vi
venir Kuáꞌan kana táta ún ná kixi ra̠ chi íyo na̠kúni̠
ra̠ iin chiñu loꞌo. Ve a llamar a tu papá que
venga porque hay algunas personas que lo buscan.
X: kixi, kíxí, kìxì, en
proceso: va̠xi, imp.: naꞌa
M: kixi, kíxi̠, ki̠xi, en proceso:
va̠xi̠, imp.: naꞌa
C: kixi, kíxi, ki̠xi, en proceso: va̠xi
A: kixi, kixi̠(?), ki̠xi, en proceso:
va̠xi, imp.: naꞌa, pot/neg.: vása kixi
EJ: kixi, kíxi, kǐxi, en proceso:
va̠xi̠, imp.: naꞌa
kixín adj pegajoso
Ndu̠ú vi̠xi yàxí ra̠nene, ta kixín ní ndaꞌá ra̠. Ndikata ya̠. El niño comió un dulce y sus
manos están muy pegajosas. Lávalas.
M: kixín; EJ: kixín
kukixín vp
ponerse pegajoso
xakixín vt
hacer pegajoso
Kiyaa (M)
s
Coicoyán de las Flores Véase Kiaa
Ki̠yaa (EJ)
s
Coicoyán de las Flores Véase Kiaa
kiyaꞌvi$ (M, C) vi
venderse, estar de venta Véase kia̠ꞌvi
ki̠yóo s
garganta, faringe (la parte adentro)
Ra̠xíꞌi̠ kú ra̠; ki̠yóo ra̠ ndi̠ti̠in leke tiàká. Se está muriendo; se le atoró
un hueso de pescado en la garganta. Sinón. su̠kún
M: ki̠yóo̠; EJ: ki̠yôó
kö (EJ)
adj, adv Es el prefixo que indica el
negativo de los verbos en el futuro y presente, y de los sustantivos y
adjetivos.
kochiñu$ (C)
vt
poder Véase kuchiñu
kokaꞌnu ini$ (M, C, A)
vt
perdonar Véase xakáꞌnú ini
kokiꞌin$ (A) [contracción de: ko̠ꞌo̠n y kiꞌin] agarrar
X: no existe
M: no existe
A: ___, kókiꞌin,
___
kokó vt
tragar Íyo sava ta̠tán ya̠ti̠kui̠ta̠ ta
kùví mií kokó i̠ ya̠. Hay algunas pastillas redondas
que no puedo tragar.
X: kokó, kókó, kòko
M: kokó, kókó, ko̠kó
C: koko, ___, ko̠ko
A: kokó, kókó, ko̠kó
EJ: kokó, kókó, kǒkó
koko vi quemar (cosas) Kaꞌmi ndó ta̠ka̠ ná koko ya̠; kini ní ndàà koo ya̠ ndóó ya̠. Quemen
la basura para que se acabe (lit.: se queme) porque está muy amontonada.
X: koko, xíxi̠, ndi̠xi̠xi̠
M: koko, xíxi̠, ndi̠xi̠xi̠
C: koko, xíxi̠, ndi̠xi̠xi̠
A: koko, xíxi̠, ni̠xi̠xi̠
EJ: no existe
sikóko̠ vt
quemar
koko nduu vt
chambuscar (quemado
por fuera y descocido adentro) Koko
nduu ixí sáta ndiuxí.
Va a chambuscar la gallina.
X: no existe
C: koko nduu$
ko̠ko̠ví (M, C, EJ)
s
chotacabras Véase o̠ko̠ki̠ví
ko̠lá s gusano (término general) Ndǎá ndó ndaꞌá itún ita nùní chi íyo ní ko̠lá ndaꞌá nú. No se
suban al cacalosúchil porque tiene muchos gusanos.
M: kolǎ
kolanki s arco iris
Véase tìlànchí
kóló s sapo Xíxí yó sa̠ꞌva̠, sundí
kŏó xíxí yó kóló. Comemos ranas, pero no comemos sapos.
Sinón.: kóndó
kolo (M, C, EJ)
s
guajolote (macho) Véase ko̠ꞌló
ko̠ꞌló s
guajolote (macho) Chi̠ꞌyó ndàkú kaxí yó, ta chika̠a̠ yó kùñù ko̠ꞌló xíꞌín ya̠. Vamos a
hacer pozole y le vamos a echar carne de guajolote.
M: kolo; C: kolo, tiuun$; A: ti̠ún; P: koꞌlo, chiko̠ꞌlo; EJ: kolo
kombárí (A)
s
compadre Véase kumbári
ko̠mi̠ (A)
adj cuatro
Véase ku̠mí
ko̠mí (EJ)
adj cuatro
Véase ku̠mí
kondiaa (C)
vt
cuidar Véase kundaa
kondiaa (M, C) vi siéntense
Véase kundoo
kondiaa tiási̠ꞌi (M) vt escupir
Véase koꞌni ndaa
kóndó s sapo Tá kíxáá kúún sa̠ví ta káná koo ní
kóndó. Cuando empieza a llover, salen muchos sapos. (Nota dialéctica: En El Jicaral, kóndó
se refiere a ranas. Usan la palabra lékue para decir sapo.)
M: ndikóndó; C: ndíkóndó; EJ: kóndó, lékue
ko̠ndo̠ s
rodilla Chí káꞌnu ko̠ndo̠-un. Dobla
la rodilla. Véase ko̠ꞌndo̠ X: ko̠ꞌndo̠; M: ko̠ndo̠;
C: ko̠ndo̠; A: koꞌndo, tíko̠ꞌndo̠; EJ: ko̠ndo̠
ko̠ndo̠ ndaꞌá s
codo Véase ko̠ꞌndo̠ ndaꞌá
X: ko̠ꞌndo̠ ndaꞌá; M: ko̠ndo̠
ndaꞌá; A: lanchí; EJ:
ko̠ndo̠ ndaꞌá
ko̠ndo̠ xa̠ꞌá s
rodilla Véase ko̠ꞌndo̠ xa̠ꞌá X: ko̠ꞌndo̠ xa̠ꞌá; EJ: ko̠ndo̠ xa̠ꞌá
koꞌndo s 1. bola ¿Unkúa̠ ndóꞌó yá? Xákú ní yá; iin koꞌndo tìkuǐi va̠xi nùù nu̠ú yá. ¿Por
qué está llorando mucho? Por bolas las lágrimas se le caen de los ojos.
2. trozo, pedazo Kaꞌnda iin koꞌndo loꞌo kùñù ná ku̠ꞌu̠n xíꞌín nána chée ún. Corta
un pedacito de carne para tu abuelita.
3. manojo Ku̠ꞌu̠n nde̠ kaꞌnda nde̠ ndióꞌo xikó nde̠ kiꞌin ndó, ta náꞌnú va̠ꞌa ikán nde̠ koꞌndo. Vamos a
cortar zacate y se lo vamos a vender a ustedes; vamos a hacer los manojos muy
grandes.
4. montón Kua̠ꞌá ka ví chìꞌì tu nde̠, ta ni kŏó mií nií nde̠ ndíkáná;
iin koꞌndo loꞌo páꞌa tíín kú ya̠. Parece
que sembramos mucho pero nos salió solamente un montoncito de mazorca.
5. loma, cerrito, picacho Kâní ka ví chíꞌí nde̠, nda̠ sa̠tá koꞌndo kaá chíꞌí nde̠. Sembramos
muy lejos; hasta detrás de ese cerro sembramos. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc no se usa en sentido 1.)
M: koꞌndo;
C: koꞌndo; A: koꞌndo; EJ: koꞌndo
ko̠ꞌndo̠ s
rodilla Ye̠ꞌe̠ ndi̠kàvà kú i̠ ta ti̠kuéꞌe̠ ko̠ꞌndo̠ i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Me caí y me
lastimé en la rodilla; me duele mucho.
M: ko̠ndo̠; C: ko̠ndo̠; A: koꞌndo, tíko̠ꞌndo̠; EJ: ko̠ndo̠
ko̠ꞌndo̠ ndaꞌá s codo Kuénta koo ún koto ka kani yu̠ú ko̠ꞌndo̠ ndaꞌá, ta tixuꞌvi̠ ya̠. Cuídate
mucho; no te vayas a lastimar con las piedras en el codo porque te va a doler
mucho.
M: ko̠ndo̠ ndaꞌá; A:
lanchí; EJ: ko̠ndo̠ ndaꞌá
koꞌndo no̠o̠ ndaꞌa̠ (A) nudillo de la mano Véase ti̠va̠vi̠ ndaꞌá
koꞌndo si̠ko̠n (A) nuez de la
garganta, manzana
Véase koꞌndo su̠kún
koꞌndo su̠kún s
nuez de la garganta, manzana
Sava nda̠ta̠a ta náꞌnú ní koꞌndo su̠kún nda̠, sava nda̠ ta kŏo ña̠ꞌa su̠kún nda̠. Algunos
hombres tienen su nuez de la garganta muy grande y otros no lo tienen.
M: koꞌndo
sukun$; C: koꞌndo sukun$; A: koꞌndo si̠ko̠n;
EJ: lakí xa̠'á kiyôó
ko̠ꞌndo̠ xa̠ꞌá s rodilla Ye̠ꞌe̠ ndùvà kú i̠ ta ti̠kuéꞌe̠ ya̠a̠ ko̠ꞌndo̠ xa̠ꞌá i̠. Me caí y me lastimé toda la rodilla.
EJ: ko̠ndo̠ xa̠ꞌá
kondoo tiꞌvá (A) estar listo Véase kundoo tu̠ꞌva
kondutu (EJ) s tecolote, una especie pequeña Á kúndasí-un tá ndá'yu̠-ri kondutu sa̠tá ve'e-un? Tienes
miedo cuando grita el tecolote cerca de tu casa?
1koni (A)
adv ayer Véase 3kuni
2koni (A)
vt
querer Véase ku̠ni̠
3koni (A)
vt
ver Véase 2kuni
koni so̠ꞌo (A) vi escuchar
Véase kuni so̠ꞌo
köní (EJ) adj, adv Es el prefixo que indica el negativo de los verbos en el pasado.
koꞌní vt 1. exprimir Koꞌní ndó láxa ta sikua̠ꞌa ndó tìkuǐi láxa koꞌo yó. Expriman
las naranjas y hagannos el agua de naranja.
2. ordeñar Ná kaku se̠ꞌe vaca sa̠na̠ yó, ta koꞌní yó léche koꞌo yó. Cuando
nuestra vaca tenga su becerrito, entonces vamos a ordeñar la leche.
X: koꞌní, kóꞌní, kòꞌní
M: kuꞌní, kúꞌní, ku̠ꞌní
C: kuꞌní, kúꞌní, ku̠ꞌní
A: koꞌní, kóꞌní, ko̠ní
EJ: koꞌní,
kóꞌní, kǒꞌní
1koꞌni vi meterse Tutuku na̠ kóꞌní kua̠ꞌa̠n ini tìkuǐi. Uno
tras otro va metiendose al agua.
X: koꞌni, kóꞌní, kòꞌnì
M: koꞌní, kóꞌní, ko̠ꞌní
C: kuꞌní, kúꞌní, ku̠ꞌní
sikóꞌní vt
meter
2koꞌni (A) vi
amarrarse
X: no existe
M: kuꞌni
A: koꞌni, kóꞌni, ko̠ꞌni
koꞌni ndaa vt 1. echar, meter, tirar Koꞌni titún ini veꞌe. Mete la
leña adentro de la casa.
2. escupir ¡Koꞌni ndaa sìì nu̠ú ra̠! ¡Escúpele
en la cara! [mod.: koꞌni] Variante 1koꞌni
M: koꞌni, kóꞌni, ko̠ꞌni
koꞌni ndaa vt salpicar
X: koꞌni ndaa,
kóꞌní ndaa,
kòꞌnì ndaa
koꞌní ndaꞌá frotar los ojos (por la cansancia) Ra̠kúni̠ ku̠su̠n kú ra̠; kóꞌní ndaꞌá ní ra̠ nu̠ú ra̠. Tiene
sueño; está frotando mucho sus ojos. [mod.:
koꞌní]
M: kuꞌni ndaꞌá, íku̠ꞌní ndaꞌá, ndi̠ku̠ꞌní ndaꞌá
koꞌní…su̠kún vt
estrangular Tá xìꞌì táta i̠ ta si̠loꞌo páꞌa kuvi ra̠. Tá ndi̠xa̠a̠ nde̠ nu̠ú índúꞌú ra̠ ta ndinuni loꞌo kóꞌní nda̠ su̠kún táꞌán nda̠. Cuando
emborrachó mi papá, por poco se muere. Cuando llegamos, estaban estrangulando
unos a otros. [mod.: koꞌní]
M: no existe
koniꞌi$ (M, C, EJ) vt
bajar
X: no exitse
M: koniꞌi$
C: koniꞌi$
EJ: koniꞌi
koniñóꞌó (A) vt necesitar
Véase kuniñúꞌú
kónó (A) adj hondo
Véase kúnu
kono (A)
vi
correr Véase 1kunu
kono nduu (A)
vt
rodear Véase ka̠va̠ nduu
ko̠ñu (A)
s carne
Véase kùñù
ko̠ñu ndaꞌa (A) s antebrazo
X:
no existe
ko̠ñu no̠o̠ (A) mejilla
Véase nu̠ú
1koo ve 1. ser, estar Lu̠ndu̠ ní ndùù ixí xi̠ní i̠ vitin; nâní ní ndi̠xi̠yo ya̠ ta xàꞌndà i̠ ya̠. Mi cabello
está muy corto ahora; estaba muy largo y me lo corté.
2. haber Íyo iin vilú loꞌo sa̠na̠ nde̠, ta va̠ꞌa ní xáꞌní rí tìín. Nosotros
tenemos un gatito (lit.: hay un gatito de
nosotros), y
es muy bueno para matar ratones.
3. vivir, existir Kùví koo ún xíꞌín na̠ chi kue̠ꞌe̠ ní na̠. No puedes vivir
con ellos porque son muy bravos.
X: koo, íyo, ndi̠xi̠yo, hab.: xîyo
M: koo, íyó, ni̠xi̠yo
A: koo, yóó yóo, ni̠xi̠yo̠; neg.: koó
EJ: koo, íyo, ni̠xi̠yo; hab.: xîyo; neg.:
köo
2koo [imp. de: kundúꞌú sentarse]
3koo s
montón, manojo Iin koo loꞌo kú nií nde̠; kànà xa̠ꞌá ya̠ kŏó ndíkúún sa̠ví. Por
no haber llovido, nos salió solamente un montoncito de mazorca.
ko̠ó s
culebra, víbora, serpiente
Ná tavá ndiꞌi nde̠ yu̠ú yóꞌó, ta kaꞌní nde̠ ko̠ó chée ní ndíkáa̠ ti̠xin ya̠. Vamos
a sacar todas las piedras y vamos a matar la culebra grande que está debajo de
ellas.
M: ko̠ŏ; C: ko̠o; A: ko̠o̠; EJ: ko̠ó
kŏó adj, adv Indica el negativo de los verbos en el presente y pretérito, y de
los sustantivos y adjetivos. Kuekuee kaka ún; ndeé ní xíká ún;
kŏó kúndeé i̠ kaka i̠ xíꞌín ún. Camina
despacito; andas muy rápido y no puedo caminar contigo.
M: ko̠o̠; A: ko̠ó; EJ: kö, köo
koo ini vi
tener ganas
X: no existe
kŏó ini adj atrevido
Cuenda koo ndó xíꞌín ra̠loꞌo koto ndikava ra̠ chi kŏó mií ini ra̠. Cuiden
al niño, no sea que se caiga porque es muy atrevido.
M: no existe
ko̠ó káa víbora de
cascabel Ko̠ó káa tììn si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠, ya̠kán ndi̠xii̠ꞌi̠ rí. La culebra
cascabel le mordió a mi vaca, por eso se murió.
M: ko̠ŏ káa, ko̠o̠ káa; EJ: ko̠ó káa
kŏó ndáá no hacer caso
Ndìvèꞌé xa̠á i̠ káꞌa̠n ní i̠ xíꞌín na̠ kuxi na̠ ta ni kŏó ndáá na̠ kú i̠. Desde
hace un rato les estoy diciendo que coman, pero no me hacen caso.
koo ndikáꞌnú tener (cosas en común) Íyo ndikáꞌnú ndiꞌi va ña̠ꞌa nde̠ tǎꞌán nditaꞌví ya̠ xíꞌín nde̠. Tenemos
todas las cosas en común, todavía no se nos ha repartido la herencia.
[mod.: koo]
M: káꞌnu
koo ndúví estar listo
Koo ndúví ndó chi kàà u̠vi̠ kixi na̠ ndikuiso na̠ ndóꞌo̠. Estén listos
porque vienen a las dos por ustedes. [mod.:
1koo]
M: koo ndúví
EJ: koo ndúví
kŏó níma̠ adj atrevido, brusco Nda̠chu kŏó níma̠ ún, ni kŏó kíꞌín ún kuénta; siloꞌó kani ún yu̠ú xi̠ꞌní nána ún. Eres muy
atrevido, no te fijas; por poco y le das una pedrada a tu mamá.
M: ko̠o̠ níma̠
kŏó ña̠ꞌa de nada
‑Ndixaꞌvi ní ún xìxì i̠. ‑Kŏó ña̠ꞌa; ndixaꞌvi Ndióxi̠. ‑Gracias
por la comida. ‑De nada; gracias a Dios.
M: ko̠o̠ ñáꞌa; A:
ko̠ó ña̠ꞌa; EJ: köo ña̠ꞌa
koo síín vi
vivir aparte, estar aparte
Tá tinda̠ꞌá ndó ta kŏó ndó xíꞌín ivá siꞌí ndó; koo síín ndó. Cuando se casen, no vivan con sus padres, vivan
apartes. [mod.:
1koo]
koo soꞌon (A, P) ayunar
Véase kuxi suꞌun, koo suꞌun
koo suꞌun ayunar
Koo suꞌun ndiꞌi yó ta̠a̠n chi ki̠ví yi̠í kú ya̠. Todos
vamos a estar en ayuno mañana porque es día sagrado. [mod.: 1koo] Sinón. kuxi suꞌun
M: koo su̠ꞌu̠n
A: koo soꞌon$
P: koo suꞌun
EJ: koo suꞌun
kŏó ta̠tán no hay
solución, no hay remedio
EJ: köo ta̠tán
koo tiꞌva (A) estar listo Véase koo tu̠ꞌva
ko̠ó tu̠ún s
tipo de culebra (negro arriba y rojo abajo. Posiblemente coniophanes imperiales.)
koo tuꞌun$ (M) vt avisar, adelantar
algo
X: no existe
M: koo tuꞌun$
koo tu̠ꞌun estar de
acuerdo Xa̠ íyo tu̠ꞌun na̠ xíꞌín táꞌán na̠ ya̠ tinda̠ꞌá na̠. Ellos ya
están de acuerdo que se van a casar. [mod.:
1koo]
M: no existe
koo tu̠ꞌva estar listo, estar
esperando Xandúví ún, ná koo tu̠ꞌva ña̠ꞌa ya̠kuninúꞌú yó ná xi̠nu veꞌe. Prepara que
todas las cosas que necesitamos (para la fiesta) estén listas cuando terminamos
la casa. [mod: 1koo]
Sinón. kundoo tuꞌva
M: koo tu̠ꞌva
A: koo tiꞌva
koo yuꞌú estar de
acuerdo Iin koo yuꞌú ndiꞌi ndó, iin ka̠ꞌa̠n ndiꞌi ndó, saá kuchíñú yó xaganáa yó. Todos
están de acuerdo, todos digan lo mismo, entonces vamos a poder ganar.
[mod.: 1koo]
M: koo yuꞌú
A: koo yuꞌu̠
EJ: koo yuꞌú
1kóꞌó adj ancho (algo con abetura) Kóꞌó ní tokó xìyò i̠, kŏó kíndôo ya̠ ye̠ꞌe̠; chée ní ya̠. La cintura de mi falda es muy
ancha, no me queda; está muy grande.
M: kóꞌó; EJ:
kó'ó
kukóꞌó vp
ponerse ancho
xakóꞌó hacer ancho
2kóꞌó adj recio (Se usa solamente con ndáꞌi̠ y kana.)
kóꞌo̠ adj 1. impenetrable Kànà ní iñú xa̠ꞌá itun, kú chi kóꞌo̠ xa̠ꞌá ya̠; ni kùví ki̠ꞌvi yó tañu ya̠. Salieron muchas espinas entre
las milpas; es impenetrable; no podemos pasar en medio.
2. frondoso Kuáꞌa̠n ndó xa̠ꞌá itún kóꞌo̠ kaá kundoo ndó va̠ꞌa ní nda̠tí xa̠ꞌá nú. Vayanse,
sientence debajo de ese árbol, está muy frondoso y tiene mucha sombra.
3. denso (por ej.: barba, cabello) Tá tǎꞌán ku̠ꞌvi̠ i̠ ta kóꞌo̠ ní ndi̠xi̠yo ixí xi̠ꞌní i̠. Cuando
todavía no me enfermaba, tenía mucho (lit.: estaba denso) cabello.
M: kóꞌo̠; EJ:
kóꞌo̠
kukóꞌo̠ vp
ponerse denso
koꞌo 1. vt tomar, beber Va̠ꞌa ka ví koꞌo yó ndutá vi̠xi̠, ni ndisaá ki̠ví koꞌo yó rá, ta ni kŏó kúndási yó koꞌo yó rá. Sería muy
bueno tomar refresco; aunque lo tomáramos todos los días no nos enfadaríamos.
2. vt absorber Koꞌo ndiꞌi ñuꞌú tìkuǐi xa̠ꞌá itun nde̠; nda̠ ni xǐko chìꞌì nde̠ ya̠. La tierra
va a absorber toda el agua de nuestra milpa; en vano sembramos.
3. vi emborracharse Kini ní xìꞌì ra̠ ikán; ndá ñúú mií na̠ ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ veꞌe ra̠. Ni kŏó ndíxíní ra̠ ndi̠xa̠a̠ ra̠ veꞌe ra̠. Aquel hombre se emborrachó mucho; lo llevaban arrastrado a su
casa. No se dio cuenta ni de cómo llegó.
X: koꞌo, xíꞌí, xìꞌì
M: koꞌo, xíꞌí, xi̠ꞌi
C: koꞌo, xíꞌi, xi̠ꞌi
A: koꞌo, xíꞌi, xi̠ꞌi
P: ___, xíꞌí, ___
EJ: koꞌo, xíꞌi, xǐꞌi
sikóꞌó vt
dar de beber
xíꞌí ini se antoja
ko̠ꞌó s
plato, trasto, trastes
Ya̠ya̠kua̠ kú ndiꞌi ko̠ꞌó; ndikata ya̠ ná ke̠e nduchí kuxi yó. Todos los trastes están
sucios; lávalos, para servir los frijoles que vamos a comer.
M: ko̠ꞌŏ; C: ko̠ꞌo̠; A: ko̠ꞌo̠; EJ: ko̠ꞌó
ita ko̠ꞌó campánula
ko̠ꞌo̠ [primera persona de plural fut.
de: ku̠ꞌu̠n ir]
ko̠ꞌó [primera persona de plural fut.
de: ku̠ꞌu̠n ir]
ko̠ꞌó ndasun plato de
vidrio Sǎtá ún ko̠ꞌó ndasun chi kama ní táꞌví ya̠. No compres plátos de vidrio porque se quiebra muy rápido.
M: ko̠ꞌo̠
ndasun
ko̠ꞌo̠ ndísín (A) s
molcajete Véase ko̠ꞌó xáꞌá
koꞌo̠ tiaꞌǎ (C,
EJ) s
molcajete Véase ko̠ꞌó xáꞌá
ko̠ꞌó xáꞌá molcajete
Vǎꞌá ví tu xíxí tiàꞌá ndutá kûun ini kàà ya̠ndíkó yaꞌá, ya̠kán va̠ꞌa ka tu xíxí rá kûun ini ko̠ꞌó xáꞌá, tu che. Se dice que la salsa que se hace en una licuadora no es muy
sabrosa, y que la salsa que se hace en el molcajete es mejor.
M: ko̠ꞌo̠
xáá; C: koꞌo xaꞌa$, koꞌo̠ tiaꞌǎ; A: ko̠ꞌo̠ ndísín; EJ: ko̠ꞌó tia̠ꞌa
koꞌo…yuꞌu (C)
vt
besar
X: no existe
C: koꞌo...yuꞌu$
koon (A) vi
producir Véase kuun
koon ini (A) vi
tener diarrea Véase kuun ti̠xin
koon sa̠vi̠ (A) llover
Véase kuun sa̠ví
koꞌon (A) vt contener, estar en
X: no existe
A: koꞌon
ko̠ꞌo̠n (A) vi ir Véase ku̠ꞌu̠n
koꞌon ini (A)
vt recordar Véase kuñuꞌu ini
ko̠ꞌo̠n…ndee̠ (A) v
defender (ante
un juez) Véase ku̠ꞌu̠n…ndeé
koꞌon sa̠ꞌya (A)
vi estar embarazado Véase kuñuꞌu se̠ꞌe
koselíꞌlí (A) s grillo
Véase mbrii
kosó vt
montar, ahorcajarse Kuái̠ xi̠yòsó i̠, ta ndi̠kàvà i̠ sa̠tá rí. Kŏsó ún rí chi
sindikává rí yóꞌo̠. Monté el caballo y me caí. No montes el caballo porque te va a
tumbar.
X: kosó, yósó, xi̠yòsó
M: ko̠so̠; yóso̠; xi̠yo̠so̠
C: kóso, yóso̠, ___
A: koso, yóso, yo̠so
EJ: kuyosó, yósó, xi̠yo̠só
koso (C)
s
foro, cintura de blusa o de pantalón
X: no existe; C: koso
koso vi
subir (pájaros
en los árboles)
X: no existe
C: koso
ko̠so̠ vt
regar Ko̠so̠ ndó itún tinaná chi kua̠ꞌa̠n íchi̠ ní nú. Rieguen los tomates porque ya
se están secando.
X: ko̠so̠, kóso̠, ndi̠ko̠so̠
M: ko̠so̠, kóso̠, ndi̠ko̠so̠
C: koso̠
A: ko̠so̠, kóso̠, ni̠ko̠so̠
EJ: ko̠so̠, kóso̠, ni̠ko̠so̠
sikóso̠ vt
regar
ko̠so̠ kava pasar encima [mod.:
ko̠so̠]
koso nuu$ (C)
ir adelante
Véase kunúú
kosta$ (C) s costal Véase kóxta
kosta íti nda̠a (C)
s
costal de ixtle Véase kóxta nda̠á
koto vt 1. mirar ¡Koto!, xíxi̠ ní xi̠tá i̠; ndikó niꞌi loꞌo ya̠. ¡Mira!, se
está quemando mi tortilla; voltéala, por favor.
2. ver Kŭꞌun ka ún Tijuána xachíñú ún saá chi tá kua̠ꞌa̠n ún ta kŏó kíxí mií ún koto ún nde̠ꞌe̠. Ya no vayas
a trabajar a Tijuana porque cuando te vas, ya no vienes a vernos.
3. atender, ayudar, mantener Va̠ꞌa ní xa̠xi̠n i̠ nu̠ú i̠, xító ní ra̠ ye̠ꞌe̠. Mi sobrino
es muy bueno conmigo; me ayuda mucho.
4. visitar Ko̠ꞌyó xíꞌín nde̠ veꞌe nde̠, ¿nda̠chu kŏó xíín ún ku̠ꞌu̠n ún koto ún nde̠ꞌe̠ ra? Ven con
nosotros a la casa, ¿por qué no quieres ir a visitarnos?
X: koto, xító, xìtò
M: koto, xíto, xi̠to
C: koto, xíto, xi̠to
A: koto, xíto, xi̠to
EJ: koto, xíto, xǐto
kotô s
camisa, blusa Tǎvá ndó xùꞌún ndíkáa̠ ini itin kotô i̠, chi sùví xùꞌún i̠ kú ya̠, koto ka ndañúꞌú ya̠. No saquen el dinero que está en la bolsa de mi camisa porque no es
mío; no sea que se pierda.
M: kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo
koto chíꞌñá ver con
tristeza, ver con deseo
Kŏtó chíꞌñá ún nu̠ú ra̠, va̠ꞌa ta̠a̠n xa̠a̠ tu ndu̠xán mií va ún. No lo mires con tristeza
porque mañana te vamos a comprar tus huaraches también. [mod: koto] (Nota dialéctica: en
Metlatónoc se usa como exageración para dar más énfasis, por ej.: uno que vea a
otro comer y quiere tanto su comida que "se le cae las babas".)
M: kotoꞌni chíꞌñá, íxtóꞌni chíꞌñá,
C: kotoꞌni chíꞌñá
koto ka conj cuidado, no sea que
Va̠ꞌa ná kutaꞌnu ra̠ ndaꞌá itún; tǎxí ndó nuu ra̠ koto ka kaꞌní ra̠ ndóꞌo̠, chi ra̠sáná kú ra̠. Está bien que esté colgado en
el árbol; no lo bajen, no sea que los mate porque está loco. Variante koto
M: koto, to; A: koto; EJ: koto
koto káxín examinar con
mucha atención, mirar
fijamente Ndixa ní sâá ra̠, nda̠kua̠ íyo ini ra̠ kani ra̠ ye̠ꞌe̠, iin xító káxín ra̠ nu̠ú i̠, ya̠kán ndi̠ndíꞌvi ní i̠. Estaba bien
enojado, estaba a punto de pegarme, me miraba fíjamente por eso me asusté
mucho. [mod.: koto]
M: kotoꞌni
káxí, xtóꞌni káxi, xto̠ꞌni káxí
C: kakáxí koto
A: koto kaxin
koto nani$ (C, A)
espiar
Véase 2kunaní
koto ndaa 1. ve estar enfrente Yóꞌó sikua̠ꞌa ndó veꞌe i̠, ta iin káchi ná koto ndaa ya̠ xíꞌín veꞌe ra̠ku̠ꞌva i̠. Aquí constrúyanme la casa que esté enfrente de la casa de mi
hermano.
2. vt copiar Tùtù inka na̠ꞌa xìtò ndaa ra̠, ya̠kán va̠ꞌa ní kànà tùtù ra̠. Estuvo copiando a su
compañero, por eso le salió bien. [mod: koto]
M: ___, íxto ndiaa, ___
koto ndaa (A)
examinar
X: no existe
A: koto ndaa
koto ndaꞌyá (A) mirar Véase koto ndeꞌé
koto ndeꞌé vt mirar, ver (con atención o para entretenerse)
Vitin koo ndó ta ko̠ꞌyó koto ndeꞌé yó nu̠ú xínú tóro. Apúrense
para ir a ver correr los toros. [mod.:
koto]
M: koto ndieꞌe$
C: koto ndieꞌe$
A: koto ndaꞌyá
koto ndia (C)
vt
fijar Xíto ndia vaꞌa ra veꞌe. Él está fijando a la casa.
X: no existe
C: koto ndia$
koto ndieꞌe$ (M, C) ver Véase koto ndeꞌé
koto ndosó vt 1. probar Ná koto ndosó yó radio, á xa̠ va̠ꞌa xítá nú ni. Vamos a probar el radio, a ver
si ya toca.
2. tentar Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xító ndosó i̠ ra̠ án ndixa kŏó xíꞌí ka ra̠, ta ya̠ndixa kúa̠, kŏó xíꞌí ka ra̠. Fui a tentarlo a ver si de veras ya no toma, y sí, es verdad que
ya no toma. [mod.: koto]
M: koto ndoso̠, tá ndoso̠, xi̠to ndoso̠ ~
ta̠ ndoso̠
A: koto ndoso
EJ: koto ndosó, xíto ndosó, xǐto
ndosó
kotoꞌni (C, EJ) vt 1. ver
2. abrir los ojos
X: no existe
C: kotoꞌni$,
toꞌni$, xi̠toꞌni$
EJ: kotoꞌni,
xítoꞌni, xi̠tǒꞌni
kotoꞌni chaꞌan$ (M, C)
ver con
tristeza, ver con deseo
Véase koto chíꞌñá
kotoꞌni táꞌán (M, C) visitar
Véase koto
kotoo$ (C)
vt
gustar Véase kutóo
1koxi̠ (P)
s
arco (para
tirar flechas) Véase ku̠xi̠n
2koxi̠ (C)
s
higo
X: no existe
kóxta s
costal Satá kóxta ke̠e nií chi xa̠ sikéé
yó. Compras costal para la mazorca
porque ya vamos a pizcar. [esp.]
C: kosta$; A: kóstá
kóxta nda̠á s
costal de ixtle
C: kósta íti nda̠a$
koyo vt
vaciar Koyo tìkuǐi ini inka ña̠ꞌa chi xa̠ chùtú ní rá. Vacia el agua en otra cosa
porque ya se llenó. Véase ko̠yo
X: koyo, kóyó, kòyò
M: koyo, kóyo, ko̠yo
A: koyo, kóyo, ko̠yo
koyo (M)
vt
poner (sentados
o acostados; obj. pl.) Sinón. chindee
X: no existe
M: koyo, kóyo, ko̠yo
ko̠yo vi
caer (de
arriba; suj. pl.) Ndǎá ndó sa̠tá veꞌe chi súkun ní, ta i̠yo ní ko̠yó ndó. No se suban al techo de la
casa porque está muy alto y se pueden caer. Véase ndikava
X: ko̠yo, kôyo, ndi̠ko̠yo
M: ko̠yo, kóyo, ndi̠ko̠yo
A: ko̠yo, kôyo, ni̠ko̠yo
EJ: ko̠yo, kôyo, ni̠ko̠yo
sikôyo vt
hacer caer, desgranar
koyo koo (M)
vt
juntar, amontonar (unas pocas cosas) Sinón. chindee koo
X: no existe
M: koyo koo, kóyo koo, ko̠yo koo
ko̠yo ni̠í (EJ) vi
tener la regla, menstruar ¿Ndáa ki̠í ki̠xaá kôyo ni̠í-un? ¿Qué día empezó tu regla?
[mod.: ko̠yo]
kóꞌyó adj fresco
Nda̠tún ní, ni kùví i̠chi̠ nií; kóꞌyó ya̠a̠ ya̠. Está muy nublado, no se puede
secar la mazorca; está muy fresca. Nu̠ú íyo itún náꞌnú ta kŏó iꞌní, ni ñu̠ꞌu ta kŏó kání ndeé ni ya̠,
ya̠kán va̠ꞌa kóꞌyó ñuꞌú ta kuîí ní itún. Donde hay árboles grandes no hace calor, ni el
sol pega fuerte, por eso está fresco y hay mucha vegetación.Véase ndoꞌyo
M: kóꞌyo; C:
koꞌyo$; EJ: koꞌyo
koꞌyo s
tule (se usa
en hacer sillas de rezo)
X: no existe
ko̠ꞌyó [contracción de: ko̠ꞌo̠ yó ir]
Kŏꞌyo s
México (ciudad
o pais) Ná kuchée i̠ ta ku̠ꞌu̠n i̠ xachíñú i̠ Kŏꞌyo, ta saá tavá i̠ xùꞌún kua̠ꞌa veꞌe i̠. Cuando yo sea grande, voy a ir a trabajar a México para ganar
dinero y hacer mi casa.
M: Koꞌyó; C:
ñuu Koꞌyó; A: ñoo Ko̠ꞌyó
1kú v aux puede
Véase kuvi
2kú [forma corta de: kuu estar]
1ku- pref hacerse, ponerse (Se puede añadir a adjetivos para hacer verbos intransitivos; por
ej.: kuíká rico, kukuíká enriquecerse; kútú apretado, kukútú ponerse
apretado. La raíz, o sea el adjetivo no
cambia el tono para indicar los aspectos.)
X: ku-, kú-, ku̠
M: ku-, kú-, ku̠-
EJ: ku-, kú-, ku̠-
2ku- pref Prefijo que indica el tiempo futuro en algunas verbos, por
ejemplo: kundasi esperará, ndásí espera, xi̠ndàsì esperó.
X: ku-, ___, xi̠-
M: ku-, ___
EJ: ku-, ___, xi̠-
kú chi muy Iin ichí, kui̠ya̠ mil i̠i̠n ciento ku̠mí xiko i̠i̠n, ta kini kú
chi kùùn sa̠ví ñùù Ti̠ndàꞌì, ta kua̠ꞌá ka ví na̠ kua̠ꞌa̠n veꞌe xíꞌín rá. Una
vez, en 1989, llovió muy feo en Tlapa, y el agua se llevó muchas casas. Variante kú chu
M: no existe; P: no existe
ku iin vi
estar (en su
propio lugar; suj. sing.) ¿Án ku iin ún veꞌe ún ku̠ꞌu̠n i̠ koto i̠ yóꞌo̠ ta̠a̠n?, ta nditúꞌún i̠ cuento xíꞌín ún. ¿Vas a estar en tu casa mañana?, para ir a visitarte y platicar
contigo. Véase kundoo
X: ku iin, íín, xììn
M: ku iin
EJ: ku iin, íín, ___
ku ikú ini vp
ponerse irrespetuoso ¿Nda̠chu ku̠ ikú ní se̠ꞌe ún?, ta va̠ꞌa ní ndi̠xi̠yo ra̠ ya̠chi̠. ¿Por qué se volvió muy
irrespetuoso tu hijo?, era muy bueno antes. Variante ku ikú Sinón.: ndu ikú ini
X: ku ikú ini, kú ikú ini, ku̠ ikú ini
M: ku ikú ini, kú ikú ini, ku̠ ikú ini
ku i̠ꞌma̠ vp
ahumarse, ponerse humoso Ndikǎꞌmí ndó ñu̠ꞌu̠ yóꞌó chi kú i̠ꞌma̠ ní veꞌe. No ponga la lumbre por acá o se humea mucho la casa.
Sinón.: ndu i̠ꞌma̠
X: ku i̠ꞌma̠,
kú i̠ꞌma̠, ku̠ i̠ꞌma
M: ku íꞌma̠,
kú íꞌma̠, ku̠ íꞌma̠
ku iꞌní vp
ponerse caloroso, ponerse
caliente Kama ún ku̠ꞌu̠n ún chiñu chi kú iꞌní ní. Apúrate para que vayas al mandado porque se está poniendo más
caloroso. Sinón.: ndu iꞌní
X: ku iꞌní, kú iꞌní, ku̠ iꞌní
M: kuvi…iꞌní, xíꞌi…iꞌní, ___
M: ku iꞌní, kú
iꞌní, ku̠ iꞌní
C: ku iꞌní, kú
iꞌní, ku̠ iꞌní
ku ítá vp
ponerse tierno Tá ñúꞌú zapato xa̠ꞌá i̠ ta va̠ꞌa ní kú ítá xa̠ꞌá i̠. Sinón.: ndu ítá Véase ítá
X: ku ítá, kú ítá, ku̠ ítá
C: ndu ítia̠, ndú ítia̠, ndu̠ ítia̠
ku itún vp
ponerse tieso, ponerse
rigido Tá ndi̠xa̠a̠ na̠ nu̠ú índúꞌú ra̠ ta xa̠ ku̠ itún ndiꞌi ra̠; ndá hora kúa̠ ndi̠xi̠ꞌi̠ ví ra̠. Cuando llegaron a donde estaba ya estaba bien tieso; quién sabe a
qué horas se murió. Sinón.: ndu itún Véase itún
X: ku itún, kú itún, ku̠ itún
M: ku utún, kú utún, ku̠ utún
ku íꞌvi vp
asustarse, tener miedo, espantarse
¿Nda̠chu kúa̠ íꞌvi ní ún nu̠ú i̠? Ku ǐꞌvi ún saá chi kŏó ya̠ ikán i̠ xíꞌín ún. ¿Por qué me tienes tanto miedo? No tengas miedo porque yo no te
voy a hacer nada. Sinón.: ndu íꞌvi Véase íꞌvi
X: ku íꞌvi, íꞌvi, ndǐꞌvi
M: yu̠ꞌví, íyu̠ꞌví, ndi̠yu̠ꞌví
C: yu̠ꞌví ~ u̠ꞌví, íyu̠ꞌví, ndi̠yu̠
A: yi̠ꞌví, yíꞌví ~ yîꞌví, ni̠yi̠ꞌví
EJ: yǔ'vi, íyǔ'vi, ni̠yǔ'vi
ku i̠yo vp 1. ponerse peligroso Ni kùví ka kaka yó, kua̠ꞌa̠n kú i̠yo ní ichí chi íyo ní na̠kuíꞌná. Ya no podemos caminar ya se está poniendo muy peligroso el camino
porque hay muchos ladrones.
2. ponerse miedoso, ponerse cauteloso Xíꞌín carro tùví ra̠, ta ku i̠yo ní ra̠; ni kŏó xíín ka ra̠
ndaa ra̠ sa̠tá nú. Se volteó en el carro y se puso muy miedoso; ya no quiere subir al
carro. Sinón.: ndu i̠yo (Nota dialéctica: en
Metlatónoc se usa esta palabra para cosas, pero no para personas.)
X: ku i̠yo, kú i̠yo, ku̠ i̠yo
M: ku i̠yo̠, kú i̠yo̠, ku̠ i̠yo̠
ku u̠va̠ vp
ponerse amargo, amargarse
Kǎꞌndá ya̠chi̠ ún limú, nda̠ ná kuniñúꞌú na̠ rí saá kaꞌnda ún rí, koto ka ku u̠va̠ rí. No cortes luego los limones, hasta que los ocupen
entonces los cortas, o se vayan a poner amargos. Sinón.: ndu u̠va̠
X: ku u̠va̠, kú u̠va̠, ku̠ u̠va̠
M: ku uꞌva̠
ku u̠ꞌva̠ vp
ponerse salado Loꞌo ñi̠í chika̠a̠ ún xíꞌín nduchí koto ka ku u̠ꞌva̠ ya̠. Échale poca sal a los frijoles; no se vaya a poner muy salado. Sinón. ndu u̠ꞌva̠
X: ku u̠ꞌva̠,
kú u̠ꞌva̠, ku̠ u̠ꞌva̠
C: ku uꞌva̠
ku uxá vp
hacerse aguado, aguarse
Kua̠ꞌá ní tìkuǐi chi̠kàà ún xíꞌín uxán i̠; ku̠ uxá ní ya̠. Le echaste mucha agua a mi
masa; se puso muy aguada. Sinón. ndu
uxá Sinón. kulaꞌlá
X: ku uxá, kú uxá, ku̠ uxá
M: kuvixá, kúvixá, ku̠vixá
kúa̠ [contracción de: kú y ya̠.] ello es, es que (cosa) Kŏó xíni̠ nda xa̠ꞌá kúa̠ kôyo ndiꞌi ixí si̠kuá. No sé por qué es que se me
caen todas mis cejas.
M: ké; A: kía; EJ: ke, ké
kuá- pref Este prefijo se usa con unas cuantos verbos en el imperativo y
viene del kuáꞌa̠n el imperativo de ku̠ꞌu̠n ir. Kuákee ndó ini veꞌe chi vi̠xin ní kèꞌè.
Entren adentro porque hace mucho frío afuera.
kua̠- pref Este prefijo se usa con unas cuantos verbos en el presente y viene
del kua̠ꞌa̠n el presente en proceso de ku̠ꞌu̠n ir. Kama koo ndó ku̠ꞌu̠n ndó veꞌe ndó chi na̠ꞌa kua̠kèè ní síkuíꞌná ini veꞌe ndó. Apúrense,
vaya a su casa porque la gente están entrando a robar.
A: kua̠n; EJ: kua̠-
kuǎ (C)
part Indica el negativo de unos verbos.
X: no existe
kuáá Indica
la habla de gente oído de una distancia. Ichí
káa kuáá na.
En el camino se oye que ellos hablan.
X: no existe
kuáa adj ciego
Ya̠chi̠ ní kùví mií koto i̠; ra̠kuáa ndi̠xi̠yo i̠. Ta vitin xa̠ va̠ꞌa xító i̠, ndi̠xu̠na nu̠ú i̠. Antes yo casi no podía ver,
era ciego. Pero ahora puedo ver; ya se abrieron mis ojos.
M: kuáá, kua̠á; C: kua̠a; A: kuáá; EJ: kuáa
kukuáa vp
quedarse ciego
xakuáa cegar
kuaa adj tarde
Véase xikuàá
kua̠a̠ (C)
adj oscuro
Véase naá
kuáꞌá adj derecho
(lado) Ndaꞌá kuáꞌá i̠ kátí i̠ xi̠tá chi kùví katí i̠ ya̠ xíꞌín ndaꞌá ítín. Con la mano
derecha hago las tortillas, porque no las puedo hacer con la mano izquierda.
M: kuáꞌá; A: kuáꞌá; P: kuáꞌá; EJ: kuáꞌá
1kuáꞌa adj rojo, colorado Nina to̠to̠ kuáꞌa kútóo i̠ kundixi i̠ chi tá kúya̠kua̠ ya̠ ta kŏó náꞌa̠ ya̠. Siempre me gusta ponerme ropa roja porque cuando se
ensucia no se ve la mugre.
M: kuáꞌa, kua̠ꞌa; C: kua̠ꞌa; A: kuáꞌá; EJ: kuáꞌa
kukuáꞌa vp
ponerse rojo
xakuáꞌa vt
enrojecer
2kuáꞌa interj Es el saludo. Kuáꞌa ún kumbári, ¿án íyo va̠ꞌa ún? Kŏó ún xíni̠ i̠. Hola, compadre, ¿Cómo has
estado? Ya no te he visto.
M: no existe; A: kuaꞌa
kuaꞌa vi
querer Va̠ꞌa ka̠ꞌa̠n ún xíꞌín ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ún kuaꞌa va ra̠ chi kŏó xáchíñú ra̠. Está
bien que le digas que vaya contigo, a ver si va a querer porque no está trabajando.
Kúni̠ i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ kana i̠ táta i̠ kixi ra̠ yóꞌó, sundí kuǎꞌa ra̠ chi ra̠káchíñú kú ra̠ tikáꞌán. Quiero ir a llamar a mi papá para que venga aquí, pero no va a
querer venir porque ahorita está trabajando. (Nota dialéctica: en El
Jicaral solamente se usa en el negativo y es mas fuerte que kökûni̠.) [no se usa el negativo en primera persona;
se usa el negativo de kuni] Véase ku̠ni̠
X: kuaꞌa, kuáꞌá, kuàꞌà, pres. neg.: xìín ~ kŏó xíín; pret. neg.:
kŏó ndíxíín
M: neg.: kui̠ín
A: neg.: xi̠in, xi̠in, ni̠xi̠in; o̠n xiin
EJ: neg.: xïin
kua̠ꞌá adj, adv mucho
Iꞌní ní kiâꞌmí chi tá yáxí kua̠ꞌá yó ya̠, ta síkáná ñuꞌú ní ya̠ ini yó. La
tamalayota es muy caliente porque cuando uno come mucho, empieza a tener muchas
agruras.
M: kuaꞌǎ; C: kua̠ꞌa, A: kua̠ꞌa̠; EJ: kua̠ꞌá
ndukua̠ꞌá vp
multiplicarse
kua̠ꞌa vp
hacerse Kundatun ún ná kua̠ꞌa sìín xîní ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún. Espera
que yo termine de hacer un sombrero más (lit.: que se hará no más un
sombrero) para que te lo lleves.
X: kua̠ꞌa, kuâꞌa, ndi̠kua̠ꞌa
M: kuvaꞌa̠, kúváꞌa, ku̠vaꞌa
A: kuva̠ꞌa
EJ: kua̠ꞌa,
kuâꞌa, ___
sikuáꞌá vt
hacer
kuáꞌa chǐkín adj rosado (como las tunas) -¿Unkúa̠ tàán ún xíꞌín uxán ún kúa̠?, ya̠kán kuáꞌa chǐkin ní ya̠. –Chǐkín va tàán i̠ xíꞌín ya̠. --¿Qué le echaste a tu masa por eso está rosado? --Le
eché tunas. (Nota cultural: Así hacían antes, pero ahora casi no lo hacen.)
kuáꞌa kuáan adj anaranjado Ya̠kuáꞌa kuáan koo to̠to̠ ndiꞌi nde̠ káchi maestro ta kùví ni̠ꞌí nde̠ ta̠ku̠. Dicen los maestros que vamos a llevar uniformes
anaranjados, pero no los podemos encontrar ese color.
M: kuaꞌa
kuaan$
kuáꞌa ni̠í adj rojo fuerte Nda̠kua̠ kuáꞌa ni̠í to̠to̠ i̠ sàtá na̠ ta kŏó kútóo i̠ ya̠. El
vestido que me compraron es rojo fuerte y no me gusta. (Nota
dialéctica: en Metlatónoc quiere decir: rojo
oscuro.)
M: kuaꞌa nii
kuáꞌa ñu̠ꞌu̠ adj rojo
vivo Xa̠ kuáꞌa ñu̠ꞌu̠ ndiꞌi ti̠kǎva; luvi ka ví chîchi rí. Todas
las ciruelas están rojas vivas, se están madurando muy bonitas.
kuáꞌa tu̠ún adj rojo
oscuro Luvi ka ví ta̠ku̠ veꞌe nde̠; ya̠ kuáꞌa tu̠ún ndi̠kàꞌí nde̠ ya̠. El color de nuestra casa está muy bonito, es rojo
oscuro (la pintamos rojo oscuro).
kuáan adj 1. amarillo ¿Ndá ita kú ya̠kuáan íyo veꞌe ndó? Luvi ní ya̠. ¿Qué
clase de flor es la amarilla que hay en su casa? Son muy bonitas.
2. pálido Mi kuáan ví ndaꞌá ún, ni kŏó mií ni̠í íyo yóꞌo̠, ¿án kúꞌvi̠ va ún? Está muy pálida tu mano, casi no tienes sange, ¿estás enfermo?
M: kuáán; C: kua̠án; A: kuáán; EJ: kuáan
Tàkuáàn s
Alcozauca
kukuáan vp
ponerse amarillo
xakuáan vt
hacer amarillo
kuâán adj soltero
‑¿Míí íín yásíꞌi ún? ‑Kŏó yásíꞌi i̠; ye̠ꞌe̠ kuâá n va kú i̠; tǎꞌan vi ti̠nda̠ꞌá i̠. ‑¿Dónde está tu esposa? ‑Yo no tengo esposa; soy soltero, todavía
no me he casado.
M: kuáǎn; A: kuáa̠n, kuáán; EJ: kuâán
kuáan ita adj amarillo
fuerte, amarillo
claro Luvi ní kolor xìyò ún, ndakua kuáan ita ya̠. Está muy bonito el color de tu vestido; es amarillo fuerte.
M: kuaan ita$
kua̠ꞌa̠n [pres. en proceso de:
ku̠ꞌu̠n ir]
kua̠ꞌa̠n chí hacia, por Kua̠ꞌa̠n chí kiúꞌún ta vi̠xin ní yo̠ó néro nda̠kua̠ kôyo ví
kaxin. Por las montañas hace mucho
frío en el mes de enero, y hasta cae nieve.
M: kua̠ꞌa̠n
chí; EJ: kua̠ꞌa̠n chí
kua̠ꞌa̠n ini 1. sin saber, sin pensar, sin esperar
Kua̠ꞌa̠n ini na̠ xa̠a̠ ra̠. Él llegó pero ellos no lo estaban esperando.
2. con mucha atención Nda̠kua̠ kua̠ꞌa̠n ini na̠ xító na̠ nu̠ú ra̠. Lo están mirando con mucha
atención.
M: kua̠ꞌa̠n
ini; EJ: kua̠ꞌa̠n ini
1kuáchí s Solo se usa con ñani o ku̠ꞌva
para indicar primo.
EJ: kuáchi
2kuáchí (A) adj chicos
Véase válí
kuáchi (EJ)
adj chicos
(en
hablar de jóvenes. Se refiere a jovenes
adolescentes. Se usa válí para hablar de niños.) Véase válí
kuachi vi
hacerse pedazos, despedazarse
Ndi̠kàvà ko̠ꞌó ta ndi̠ta̠ꞌví ya̠a̠ ya̠; iin chàchì yuchi ndiꞌi ya̠. Se cayó el plato y se quebró; se hizo pedazos.
X: kuachi, cháchí, chàchì
M: kuachi, cháchi, cha̠chi
A: kuachi
EJ: kuachi, cháchi, chǎchi
sikuáchí vt
hacer pedazos
1kua̠chi s 1. pelea, guerra
Ki̠ví ndi̠xìkà na̠ kua̠chi xinaꞌá ta kua̠ꞌá ní na̠ꞌa ndi̠xi̠ꞌi̠, káchi na̠. Se dice que cuando hubo guerra
antes, muchos murieron.
2. pecado, delito Ndeé ní ndeé káá kua̠chi ra̠, chi xàꞌní ra̠ ndìì. Su delito es muy grave porque
mató a otra persona.
3. problema Íyo na̠ñùù ikán kua̠chi xíꞌín i̠, ta ni kùví ndiꞌi ya̠ xíꞌín nde̠. La gente de aquel pueblo tiene problemas conmigo y no se puede
acabar.
M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi; EJ: kua̠chi
ka̠ꞌa̠n kua̠chi quejarse
2kua̠chi (C)
1. adj chicos (plural)
2. adv
poco Kuachi ní xáꞌnu ra. Él crece muy poco. Véase válí, loꞌo
kua̠chi̠ vi
tardar Nŭꞌu ya̠chi̠ i̠ ñùù; kua̠chi̠ i̠ u̠vi̠ ndaa ki̠ví,
saá ví nu̠ꞌu̠ i̠. No
voy a regresar pronto al pueblo; voy a tardar unos días, entonces me regreso.
X: kua̠chi̠, kuáchi̠, ndi̠kua̠chi̠ ~ kuǎchi̠
M: kuachi̠, kuáchi̠, kua̠chi̠
A: kuachi̠, kuáchi̠, ni̠kuachi̠
sikuáchi̠ vt
hacer esperar
kua̠chi ikí s
dolor de hueso (muy fuerte, hasta que se siente que está despedesándose)
X: no existe
kua̠chi ini adj problemático,
que causa
problemas Sava na̠ kua̠chi ní ini na̠, ta ye̠ꞌe̠ kŏó kútóo i̠ ki̠ꞌvi i̠ kua̠chi xíꞌín na̠. Algunas
personas son muy problemáticas; a mi no me gusta meterme en problemas con
ellas.
M: kua̠chi̠ ini
kua̠chi síkí s
calumnia Chíkáa̠ na̠ kua̠chi síkí ye̠ꞌe̠; si̠kuíꞌná i̠ nduxí sa̠na̠ na̠ ta sùví ya̠nda̠a̠
kúa̠. Me calumnian que yo robé su
gallina, pero no es verdad.
C: kua̠chi síki
kuáchí yuꞌú adj latoso (por el ruido o un trabajo que no le gusta) Kutáxín yuꞌú ún; kúachí ní yuꞌú ún. Cállate; eres muy latoso. Variante kuáchí
M: kuáchí ní yuꞌú
kuái̠ s
caballo Katún kuái̠ sa̠na̠ ún ná kuxi rí chi
íyo ní ku̠ꞌvi̠ yóꞌó. Amarra tu caballo para que coma, porque hay mucho pasto aquí.
[esp.]
M: kuáyu̠, kuáyú; C: kuáyu̠; A: kuáyí, kua̠yí; EJ: kuáyu̠
kuàí s Es el lugar donde ninguna de las milpas de una mata brotó o
solamente una brota, por eso tienen que resembrar. Ke̠ꞌé ní ki̠ni̠ itun nde̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n rí tavá ndiꞌi rí nuní. Ya̠kán ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ tàán i̠ kuàí ya̠. Los marranos fueron a escarbar
el terreno y sacaron todo el maíz. Por eso fui a resembrar en esos lugares.
M: ndakua̠yú; A: kua̠yí; EJ: ndakuǎyu
kuakaxan$ (C)
vi
sonó
C: kuakaxan$
kuaku vi llorar
Yáxákú kú yá chi na̠kànì kú na̠ yá. Ella
está llorando porque le pegaron.
X: kuaku, xákú, xàkù
M: kuaku, xáku, xa̠ku
C: vaku, xáku, xa̠ku
A: kuaku, xáku, xa̠ku
EJ: kuaku, xáku, xǎku
sikuákú vt
hacer llorar
kua̠ku̠ vi reírse
Ra̠ndi̠kàvà kú ra̠loꞌo se̠ꞌe i̠; kuǎku ndó chi kuaku ra̠. Mi
hijo se cayó; no se rían, o él va a llorar.
X: kua̠ku̠, xáku̠, ndi̠xa̠ku̠
M: kua̠ku̠, xáku̠, ndi̠xa̠ku̠
C: va̠ku̠, xáku̠, ndi̠xa̠ku̠
A: kua̠ku̠, xáku̠, ni̠xa̠ku̠
EJ: kua̠ku̠, xáku̠, ni̠xa̠ku̠
sikuáku̠ vt
hacer reír
kua̠ku̠ ndaa vt
reír, burlar Kusǐkí ún chi kua̠ku̠ ndaa na̠ yóꞌo̠; xa̠ chée ní ún. No
juegues, se van a reír de ti; ya estás muy grande. [mod.: kua̠ku̠]
M: kua̠ku̠ ndiaa, xáku̠ ndiaa, ndi̠xa̠ku̠
ndiaa
A: kuaku̠ ndaa, xáku̠ ndaa, xa̠ku̠ ndaa
kuaku ndáꞌvi rogar Kuaku ndáꞌvi ndó nu̠ú ra̠ ná kixi ra̠ xííꞌin ndó xatátán ra̠ se̠ꞌe i̠. Ruégenle que se venga con ustedes para que cure a mi hijo.
[mod.: kuaku]
M: kuaku ndáꞌví,
xáku ndáꞌví, xáku ndáꞌví
C: vaku ndaꞌvi$
A: kuaku ndáꞌvi,
xáku ndáꞌví, ___
EJ: kuaku ndá'vi, xáku ndá'vi, xǎku
ndá'vi
kua̠ꞌla̠ Solamente se usa con el verbo kui̠so̠ hervir.
kua̠lí (C, A)
s
chicos Véase válí
kua̠n (A)
part Este prefijo se usa con unas cuantos verbos en el presente y viene
del kua̠ꞌa̠n, el presente en proceso de ku̠ꞌu̠n. Véase kua‑
kuaꞌná vt
ahorcar (con
una reata o con las manos) Ra̠ xàꞌná na̠ kú ra̠xìtò i̠ ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Ahorcaron a mi tío y se murió.
X: kuaꞌná, xáꞌná, xàꞌná
M: kua̠ꞌñá, íkua̠ꞌñá, ndi̠kua̠ꞌñá
kuandayeꞌe$ (C)
vi
relampagueó Véase ndi̠ye̠ꞌe̠
kuankaa kuiño (A)
vi
hincharse Véase ndaa kuiñu
kuaꞌnkú (A)
s arco iris Véase tìlànchí
kuaꞌno (A) vi
crecer Véase kuaꞌnu
kuánoꞌo (A) [pres. de: ?] regresa Véase nu̠ꞌu̠
kuaꞌnu vi
crecer Kama ní kua̠ꞌa̠n xáꞌnú se̠ꞌe ún; vitin va kàkù ra̠ ta xa̠ chée ní ra̠. Tu hijo está creciendo muy
rápido; hace poco que nació, y ya está muy grande.
X: kuaꞌnu, xáꞌnú, xàꞌnù
M: kuaꞌnu, xáꞌnu, xa̠ꞌnu
C: kuaꞌnu, xáꞌnu, xa̠ꞌnu
A: kuaꞌno, xáꞌno, xa̠ꞌno
EJ: kuaꞌnu, xáꞌnu, xǎꞌnu
sikuáꞌnú vt
criar
kua̠nuꞌú [en proceso de: kunuꞌú o nu̠ꞌu̠ regresar a casa]
kuáñú 1. adj descuidado Kuáñú ní ya̠; táꞌví ní yá ko̠ꞌó. Ella es muy descuidosa; quiebra muchos platos.
2. adv
descuidosamente Kuáñú ní xàà ra̠ chiñu chi si̠túví ra̠ carro. Hizo
su trabajo muy descuidadosamente porque volteó el carro.
C: kuáñu
kua̠ñu̠ vt
pisar Cuenda koo ún koto ka kua̠ñu̠ ún
yuchí botella ta kaꞌnda ya̠ xa̠ꞌá ún. Ten cuidado, no sea que pises pedazos de botellas y te corte los
pies.
X: kua̠ñu̠, xáñu̠, ndi̠xa̠ñu̠
M: kuañu̠, xáñu̠, xa̠ñu̠ ~ ndi̠xañu̠
EJ: kua̠ñu̠, xáñu̠, ni̠xa̠ñu̠
kua̠ñu̠ ndiaa vt
patear Sa̠sǐkí-yu pelota xíꞌin na̠ válí. Ni̠xa̠ñu̠ ndiaa-yu-ri, ikán nda̠kǎva-yu. Jugué pelota con los
niños. Pateé la pelota y me caí. [mod.: kua̠ñu̠]
X: no existe
M: kua̠ñu ndiaa, xáñu̠ ndiaa, ndi̠xa̠ñu̠ ndiaa
EJ: kua̠ñu̠ ndiaa, xáñu̠ ndiaa, ni̠xa̠ñu̠ ndiaa
kua̠ñu̠ ndosó vt
pisar (de
propósito) Kua̠ñu̠ ndosó ndó sa̠tá ndìchì ná ta̠ꞌví ya̠. Pisen los ejotes para que se abran. [mod.: kua̠ñu̠]
kuárta s cuarta
(la
medida del dedo pulgar al dedo en medio) Kúmâní ka iin kuárta ka ví
tokó to̠to̠ i̠; kŏó kíndôo ya̠ ye̠ꞌe̠. Le falta una cuarta a mi ropa; no me queda.
kuásia adj necio, loco Ndi̠ya̠ꞌá mií tu i̠ kua̠ꞌa̠n i̠ yéꞌé ya̠kuásia i̠ ta kìꞌìn ya̠ yu̠ú si̠káná ya̠ sa̠tá i̠. Iba caminando cerca de la casa
de la loca y sin hacerle nada me tiró una piedra.
M: no existe
kuasoo$ (C)
s
chotacabras Véase o̠ko̠ki̠ví
kuata̠ꞌa [variante de: kuta̠ꞌa] hacerse a un
lado
kuátí s
gemelo Ndóꞌó ka ví ini i̠; kùví mií xachíñú i̠ chi
kuátí kú se̠ꞌe i̠ kàkù. Sufro
mucho; no puedo trabajar porque me nacieron gemelos.
M: kuátí; A: kuátí; EJ: kuáti
kuatiaꞌa (M) vi hacerse a un
lado Véase kuta̠ꞌa
kuatiaꞌa$ (C) vi largarse
kuato̠ (C)
s
peldaño, grada Íyó uni kuato yeꞌe. Son tres pasos a la
puerta. Véase
ndiyo
1kua̠to̠ adj disnivelado,
irregular
¿Maa xavií ndó ini veꞌe?, chi kua̠to̠ ní nu̠ú ñuꞌú ta ni kùví kundita ta̠i̠ koo yó. ¿Cuándo
van a arreglar la casa?, pues está muy desnivelado el suelo y casi no podemos
parar las sillas.
2kua̠to̠ s
escalera hecho en los árboles Kâní ka ví xa̠ꞌá itún mango, ni kùví ndaa i̠ ndaꞌá nú nda̠kua̠ si̠kuàꞌà i̠ kua̠to̠ xa̠ꞌá nú; ta saá va̠ꞌá ndáá i̠ ndaꞌá nú. Estaba muy largo el tronco del mango y no
podía subirlo hasta que hice la escalera; entonces puedo subir.
EJ: kua̠to̠
kuaxin$ (C)
vt
apretar
kua̠xin vt 1. sobar Ndeé ní ndeé ndóꞌó nána i̠; naꞌa loꞌo ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín i̠ kua̠xin ún yándáꞌvi i̠. Mi mamá está muy grave; por favor ven conmigo para que le sobes.
2. aplastar Kua̠xin sa̠tá rí ná kuvi rí. Aplástalo (el animalito) para
que se muera.
3. estrangular Tá xáꞌní nde̠ nduxí, ta xâxin nde̠ su̠kún rí xíꞌi̠ rí. Cuando matamos las
gallinas, las estrangulamos.
X: kua̠xin, xâxin, ndi̠xa̠xin
M: kuaxi̠n, xáxi̠n, ndi̠xaxi̠n
EJ: kua̠xin, xâxin, ni̠xa̠xin
kua̠xi̠n su̠kŭn (M)
vt
estrangular Véase koꞌní…su̠kún
kuáyí (A) s
caballo [esp.] Véase kuái̠
kua̠yí (A) s Es el lugar donde ninguna de las milpas de una mata brotó o
solamente una brota, por eso tienen que resembrar. Véase kuàí
kuayo s
tipo de zacate rasposo
X: no existe
kuayu (EJ)
s
basura
kuáyú (M, C)
s
caballo [esp.] Variante kuáyu̠ Véase kuái̠
kuáyu̠ (EJ)
s
caballo [esp.] Véase kuái̠
kucháꞌá vi
columpiar Chitaꞌnu ndó yoꞌó ndaꞌá itún kucháꞌá ndó. Cuelguen un mecate en el árbol para que se columpien.
Véase sikotiaꞌa
X: kucháꞌá,
chícháꞌá, chi̠cháꞌá
M: no existe
A: kuiko, xíko, xi̠ko
EJ: vikó, xíkó, xǐkó
kuchaꞌan ini$ (M) vi 1. enfadarse, cansarse
2. estar triste
X: no existe
M: kuchaꞌan ini$
kuchée vp
envejecer, crecer
Kua̠ꞌá ní kú se̠ꞌe ún; ná kuchée na̠ ta iin iin na̠ ti̠nda̠ꞌá ta ndo̠o mií ndó. Tienes muchos hijos; cuando
crezcan, cada uno se casará y ustedes se quedarán solos. Véase chée
X: kuchée, kúchée, ku̠chée
M: kuchéé, kúchéé, ku̠chee
C: kuchée̠, kúchée̠, ku̠chée̠
kuchi vi 1. bañarse Niꞌní ní; kuchi ná nduva̠ꞌa ini ún. Hace mucho calor; báñate para que te sientas bien.
2. bautizarse ‑¿Án xa̠ íyo ki̠ví ra̠loꞌo se̠ꞌe ún? ‑Kŏó ki̠ví ví ra̠ chi tǎꞌan kuchi ví ra̠. ‑¿Ya tiene nombre tu niño? ‑No,
no tiene nombre porque no se ha bautizado todavía.
3. estar embarrado, estar cubierto Chìchì ndiꞌi nda̠ꞌi̠ sa̠tá ndu̠xán ra̠. Se embarró todo el suelo de su
huarache con lodo.
X: kuchi, chíchí, chìchì
M: kuchi, chíchi, chi̠chi
C: kuchi, chíchi, chi̠chi
A: kuchu, chíchi, chi̠chi
EJ: kuchi, chíchi, chǐchi
sikúchí vt
bañar
ku̠chi vi
madurar Xa̠ chîchi va ti̠kǎva.
Ya se están madurando las ciruelas.
X: ku̠chi, chîchi, ndi̠chi̠chi
M: kuchi̠, chíchi̠, ndi̠chi̠chi̠
A: ku̠chu, chîchi, ni̠chi̠chi
EJ: ku̠chi, chîchi, ni̠chi̠chi
kuchi tuun$ (M)
vi
tiznarse Véase kutu̠ún
kuchíꞌña (C, EJ) vt
rogar, pedir limosna
X: no existe
C: ___, kúchíꞌña, ___ EJ:
kuchí'ña, kúchí'ña, ku̠chí'ña
kuchiꞌña vp ser defectuoso
Ya̠ ku̠chìꞌñà kú se̠ꞌe na̠ kŏó ndiꞌi ndùkù ndaꞌá ya̠, ku̠mí va kú ndùkù ndaꞌá ya̠. Nació defectuoso su hijo, no tiene todos los dedos,
solo tiene cuatro dedos.
X: kuchiꞌña,
kúchíꞌñá, ku̠chìꞌñà
kuchíꞌñá ini 1. estar triste, ponerse
triste Kŏó kâan mií i̠ koo i̠ inka ñùù; kuchíꞌñá ní ini i̠. No me hallo viviendo en otro
lugar; me pongo muy triste.
2. sufrir, sentir angustia Kúchíꞌñá ní ra̠; ni kŏó se̠ꞌe ra̠ ndíkákú ya̠ koto na̠ ra̠. El
sufre mucho; no tuvo hijos para ayudarlo.
3. sentir abandonado, sentir solitario
Kúchíꞌñá ní yá chi síín ndaa mií yá ndi̠ndo̠o; kua̠ꞌa̠n ya̠a̠ se̠ꞌe yá.
Ella se siente muy abandonada porque se
quedó sola; se fueron todos sus hijos.
Variante kuchíꞌñá Sinón. nduchíꞌñá ini
Véase chíꞌñá
X: kuchíꞌñá
ini, kúchíꞌñá ini, ku̠chíꞌñá ini
M: kuchíꞌñá ini, kúchíꞌñá ini, ku̠chíꞌñá ini
EJ: kuchí'ña ini, kúchí'ña ini,
ku̠chí'ña ini
kuchiꞌña ini$ (M)
tener mal
presentameinto del por venir
X: no existe
M: kuchiꞌña
ini$
kuchiño (A) vi
poderse Véase kuchiñu
kuchíñú vi 1. poder Ni loꞌo kuchǐñú itu ra̠. Su milpa no daba ni un poco (lit.: ni un poco puede su milpa).
2. vi (xiꞌin)
vencer Sundí kŏó ndíkúchíñú na̠ xíꞌín ra̠ chi ndeé ní ra̠. No
pudieron vencerlo porque es muy fuerte.
3. vaux
poder Tá tùví táta chée i̠ xíꞌín carro, ta ndi̠ka̠ꞌndi̠ ka̠va̠ ra̠ ya̠kán kŏó ndíkúchíñú ka ra̠
kutaku ra̠. Cuando mi abuelo se accidentó se le reventó la vesícula biliar,
por eso ya no pudo sobrevivir. Véase chiñu
X: kuchíñú, kúchíñú, ku̠chíñú
M: kuchiñu, kúchiñu, ku̠chiñu
C: kuchuun$
A: kuchiño, kúchiño, ku̠chiño ~ ni̠kuchiño;
cmp/neg.: ni̠kúchiño
kuchi̠tu̠n vt
despreciar, ponerse chocante Kúchi̠tu̠n ra̠ ña̠ꞌa síkua̠ꞌa i̠; ni kŏó xíín ra̠ kuxi ra̠. No quiere comer lo que hago; desprecia mi comida.
Véase chi̠tun
X: kuchi̠tu̠n, kúchi̠tu̠n, ku̠chi̠tu̠n EJ: kuchi̠tu̠n,
kúchi̠tu̠n, ku̠chi̠tu̠n
kuchu (A) vi
bañarse Véase kuchi
ku̠chu (A) vi
madurarse Véase ku̠chi
kuchuchú ini (A)
vi
estar triste Véase kusuchí ini
kuchuun$ (C)
vt
poder Véase kuchíñú
kuée 1. adj despacio Kuee ka̠ꞌa̠n ún; kŏó kúndáa̠ ini i̠. Habla despacio; no entiendo.
2. adv Indica que se hace de antemano. Kandita kuee ndó ko̠ꞌó nu̠ú mésa, saá kixa̠a̠ na̠. Pongan los platos en la mesa
para que estén listos cuando llegue la gente.
M: kuée; C: kuéé; A: kuéé; EJ: kuêe
1kuéꞌe adj 1. loco Kuéꞌe ní ra̠; ye̠ꞌe̠ yâꞌa mií kua̠ꞌa̠n kú i̠ ta xàkìn ra̠ yu̠ú sa̠tá i̠. Él es muy loco; yo iba pasando y me tiró una
piedra.
2. necio ¿Án se̠ꞌe na̠kuéꞌe kú ún kúa̠?, ya̠kán kini ní xíꞌí ún. ¿Eres hijo de un necio o qué?, porque tomas mucho. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc también quiere decir grosero o bravo; es muy ofensiva.)
M: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠
kunúú
kuéꞌe tiene mala
fama
xakuéꞌe vt
hacer necio; hacer loco
2kuéꞌe adj delgado, flaco Kŏó xíxí mií se̠ꞌe i̠, ya̠kán kuéꞌe ní kúni ra̠. Mi hijo casi no come, por eso
se ve muy flaco.
M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe; A: kuéꞌé; EJ: kué'e
kukuéꞌe vp
adelgazarse
1kue̠ꞌe̠ adj 1. bravo Tá kua̠ꞌa̠n ndó veꞌe i̠, ta kuenda ní koo ndó chi
kue̠ꞌe̠ ní tìnà sa̠na̠ i̠.
Cuando vayan a mi casa, tengan
mucho cuidado porque mis perros son muy bravos.
2. estricto, duro Tá ndi̠xi̠yo loꞌo i̠ ta kue̠ꞌe̠ ní ndi̠xi̠yo táta i̠ xíꞌín nde̠. Kŏó ndítáxí ra̠ kusíkí nde̠, nino
xa̠chíñú nde̠ xíꞌín ra̠. Cuando yo fui chico mi papá fue muy duro con nosotros. No nos
permitió jugar; pasabamos el tiempo trabajando con él.
3. rasposo, áspero Tá kua̠ꞌa̠n ún i̠ta ta kaya ún yu̠ú kue̠ꞌe̠ nu̠ú ná ndiyákun yó xa̠ꞌá yó. Cuando vayas al río traes unas piedras rasposas para lavar los
pies.
M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠ insultar
1kuke̠ꞌe̠ vp
ponerse bravo
nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠ insultar
xakue̠ꞌe̠ hacer bravo
2kue̠ꞌe̠ s
enfermedad Kìꞌìn kue̠ꞌe̠ ndiꞌi nduxí sa̠na̠ nde̠, ta ndi̠xi̠ꞌi̠ u̠vi̠ cheꞌle sa̠na̠ nde̠. La enfermedad agarró a todos
nuestros pollos, y se nos murieron dos gallos.
M: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
ti̠kue̠ꞌe̠ vi
lastimarse
sitíkuéꞌe̠ vt
herir
kue̠ꞌe̠ ni̠i̠ (A) disentería
Véase ni̠í
kue̠ꞌe̠ ni̠i (EJ) disentería
Véase ni̠í
kue̠ꞌe̠ xi̠ꞌní adj iracundo
Kue̠ꞌe̠ ní xi̠ꞌní ra̠, ni sùví ya̠ndee loꞌo ta xa̠ sâá ra̠. El es muy iracundo se enoja
por cualquier cosa.
kuenda$ (C) vt cuidar
Véase kuenta koo
kuénta koo vi
ten cuidado (se presenta con xíꞌín.) Kiꞌin ra̠loꞌo se̠ꞌe i̠ kunumi ndaa ún, ta kuenta koo ún xíꞌín ra̠, koto ka sindikává ún ra̠. Toma mi hijo para que lo
cuides, y cuídalo mucho, no lo dejes caer.
M: kuéndá koo
kuési s
juez
X: no existe
kuetiaꞌa$ (C) vi quitarse
Véase kuta̠ꞌa
kuíi adj 1. claro, limpio (líquidos) Kŏó nda̠ꞌi̠ ka i̠ta vitin; xa̠ kuíi va rá. Ahora el río no está sucio; ya
está limpio.
2. aguado (por ej.: atole, frijoles, caldo) Kuíi ikán ún nduchí ná kukuíꞌí ya̠. Haz los frijoles aguados para que aumenten.
M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí; EJ: kuíí
kukuíi vp
aclararse
ndasa
kuíi vt hacer aguado
tìkuíi s
agua
kuîí adj verde
Íyo ñùù nu̠ú íyo ní itún kuîí, ta íyo ñùù nu̠ú kŏó mií nú. Hay lugares donde hay muchos árboles verdes, y otros lugares donde
no hay. (Nota dialéctica: en El Jicaral, Cochoapa y Metlatoncoc
también quiere decir: azul.)
M: kuíǐ; C: kuíi̠; A: kuíi̠; EJ: kuîí
kukuîí vp
enverdecer, ponerse verde
xakuîí vt
hacer verde
kuíi lai muy aguado Ni kŏó va̠ꞌa mií ndíkáná tùtà i̠; mí kuíi lai mií ya̠. No salió bien mi atole; es muy aguado.
M: no existe
kuii ndiꞌi$ (C) adj morado
Véase ndíꞌí
kuîí ndiví adj azul cielo
C: kuii yaa
kuîí tu̠ún adj verde
oscuro Luvi ní itun nde̠, va̠ꞌa ka ví kua̠ꞌa̠n ya̠, nda̠kua̠ kuîí tu̠ún ya̠. Nuestra
milpa está muy bonita, está creciendo muy bien, está verde oscuro.
M: no existe
kuîí xa̠ꞌa̠ adj verde
opaco Ra̠nda̠ñùꞌú kú ra̠loꞌo se̠ꞌe i̠, to̠to̠ kuîí xa̠ꞌa̠ kúa̠ ndíxí ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Se perdió mi hijo; llevaba puesto un color verde
opaco.
M: no existe
kuii yaa (C)
azul cielo
Véase kuîí ndiví
kuîí yayu adj verde oscuro
M: no existe
kuíꞌí adv económicamente,
frugalmente
(por necesidad) Naꞌá ní va íyo titún xíꞌín nde̠ chi kuíꞌí ní xáꞌmí nde̠ nú. Nos dura
mucho la leña porque la quemamos frugalmente. (Nota dialéctica: en El
Jicaral esta palabra no es muy común.)
M: kuíꞌí; EJ:
kuíꞌí, kui'í
xakuíꞌí vt
hacer estar frugal
kui̠ꞌi s
fruta Kànà ní kui̠ꞌi corra nde̠, ta kŏó ndíkúchíñú xikó ndiꞌi nde̠ rí; kua̠ꞌá ní rí ndi̠ta̠ꞌi̠. Tuvimos
mucha fruta en la huerta y no pudimos vender toda; mucha se pudrió.
M: kui̠ꞌi; A: kui̠ꞌi; EJ: kití vi̠xi̠
itún kui̠ꞌi árbol frutal
kuîín (EJ) adj delgado Kuíin itún. El palo es delgado.
X: no existe; EJ: kuîín
kuíin adj 1. rucio rodado (animales), pinto
Luvi ka ví si̠ndi̠kí loꞌo sa̠na̠ i̠ kàkù, kití kuíin kú rí. Me
nació una vaquita muy bonita, es de color rucio rodado.
2. chimeco, sucio ¿Án kŏó chíchí se̠ꞌe ún? ¿Nda̠chu kuíin ní nu̠ú na̠? ¿No
se bañan tus hijos? ¿Están muy chimecos? Variante kui̠i̠n
M: kuíín; A: kuíín; EJ: kuíín
kukui̠i̠n vp
hacerse pinto
xakui̠i̠n vt
hacer pinto
ñakuiin (C) s
marca de nacimiento
kui̠i̠n (C, EJ)
s
tigre Xǎxí-ri kui̠i̠n iin ko̠ó ta ko̠kǎa kúú-ri ikán,
ta ña̠ ikán ni̠xi̠ꞌi̠-ri
kui̠i̠n xíꞌin
ndutiá xa̠tu̠ yuꞌú
ko̠kǎa. Un tigre comió una
culebra pero era culebra cascabel y por eso se murió el tigre por el veneno de
la culebra. Véase ndikaꞌa
kuíi̠n adj rajado Kuíin
yoo. El cántaro
está rajado.
X: no existe; C: kuíi̠n
kuiin vt
desear, querer ¿Kuiin ra satátu ra xuꞌun? ¿Deseará
prestar el dinero?
X: no existe
C: kuiin, xíin, xi̠in
kuiin vt
llenar Ná
kuiin yoo i.
Voy a llenar mi cántaro. Xíin ña yoo e. Ella está llenando su cántaro.
X: no existe
C: kuiin
kuiin (EJ)
vt
comprar Kútóo-i
ndi̠xán xǐín-ñá. Ndáyéꞌe̠ iín-ña ra íyo tiꞌin. Me gustan los zapatos que
ella compró. Son brillantes y tienen
buen agarre.
Véase satá
EJ: kuiin, xíín, xǐín
kui̠ín (C)
vt
no querer Véase
kuǎꞌa
kui̠ín prep entre
Tavá ndó ki̠ni̠; tǎxí ndó kundoo rí kui̠í veꞌe chi xákini ní rí; xáta ní rí. Saquen los marranos; no los
dejan estar entre las casas porque hacen muy feo; escarban mucho.
kuíká adj rico Kuíká ní ra̠táta Miguel; íyo ní ña̠ꞌa ra̠. Don Miguel es muy rico; tiene muchas cosas.
M: kuíka; C: vika$; A: kuíká; P: kuiká; EJ: kuíka
kukuíká vp
hacerse rico
xakuíká vt
hacer rico
kuiká s
riqueza Sava na̠ ndúkú ní na̠ ya̠kuiká ta
kùví nditaꞌan ñaꞌá na̠. Algunos
buscan la riqueza y no la pueden encontrar.
M: kui̠ká
kui̠ka̠ s
peine Chŭꞌún kui̠ka̠ xi̠ní se̠ꞌe ún tá loꞌo ya̠ chi ná kana nu̠ꞌu ya̠ ta xíká ní kundita ya̠. No uses el peine para peinar a
tu bebé porque cuando le salgan los dientes van a estar muy separados.
M: vi̠ka̠; A: kuika̠; EJ: vi̠ka̠
kuikó vt
acarrear, traer, transportar
Kuikó ndó titún ku̠ꞌu̠n xíꞌín ndó kuniñúꞌú nána ndo. Acarrean
leña para que la use tu mamá.
X: kuikó, xíkó, xìkó
M: vikó, xíkó, xi̠kó
C: viko$, xíkó, xi̠ko
A: kuikó, xíkó, xǐkó
EJ: vikó, xíkó, xǐkó
kuiko (P$, A)
vi
columpiar Véase kucháꞌá
kuíkon (A) adj grueso
Véase kúkún
kui̠ko̠n (A)
vi contagiar
Véase kui̠ku̠n
kui̠ku̠n vi
contagiarse Sàì ndi̠xi̠ku̠n ndiꞌi nde̠ ta ndeé ní ndóꞌó nde̠. Todos
nos contagiamos de la gripa y estamos muy mal. Véase xíkun
X: kui̠ku̠n, xíku̠n, ndi̠xi̠ku̠n
M: vi̠ku̠n, xíku̠n, ndi̠xi̠ku̠n
A: kui̠ko̠n, xíko̠n, ni̠xi̠ko̠n
EJ: vi̠ku̠n, xíku̠n, ni̠xi̠ku̠n
kuiꞌla adj aguado Tíkúꞌvi̠ ku cerra sa̠na̠ i̠; mí kuiꞌla mií tátá rí. Mi becerra está enferma; obra
muy aguado.
M: no existe
kukuiꞌla vp
hacerse aguado
xakuiꞌla vt
hacer aguado
kui̠na̠ vi
multiplicar Ná kui̠na̠ se̠ꞌe ndó, ta nǎní ka mií ña̠ꞌa kuxi ndó. Cuando se multipliquen sus hijos, no va a alcanzar la comida.
X: kui̠na̠, xína̠, ndi̠xi̠na̠
M: kui̠ña̠ ~ ku̠ña̠, xíña̠, ndi̠xi̠ña̠
C: kuina̠ ~ kuna$
A: kui̠na̠, xína̠, ni̠xi̠na̠
EJ: kui̠na̠, xína̠, ni̠xi̠na̠
sikuína̠ vt
multiplicar
kuíꞌná s
ladrón (Se
usa casi siempre con un pronombre; p. ej.: ra̠kuíꞌná ladrón o na̠kuíꞌná ladrones.) Ñŭu ndìvèꞌé ndi̠ki̠ꞌvi na̠kuíꞌná veꞌe nde̠; kua̠ꞌá ní na̠ꞌa kua̠ꞌa̠n xíꞌín na̠. Anoche, los ladrones entraron en nuestra casa y se llevaron muchas
cosas. Variante kui̠ꞌná
M: kuíꞌná; A:
kuíꞌná, kui̠ꞌná; EJ: kuíꞌná
kukuíꞌná vp
hacerse ladrón
sikuíꞌná vt
robar
kuíní (C)
adj celoso
Véase kuíñu
kuini (A)
adj enemigo
X: no existe
kuini̠ (C) vp tener
envidia Véase ku̠ní ini
kuiꞌnu vt
poner ropa
X: no existe
C: kuiꞌnu$
ndakuiꞌnu vt
poner
niꞌnu vi
tener puesto
kuiñá (M)
vt
abrir Variante kuñá Véase kuná
kui̠ña̠ (M)
vi
multiplicarse Véase kui̠na̠
kuíñó (A) adj celoso
Véase kuíñu
kuiño (A)
adj hinchado
Véase kuiñu
kui̠ño̠ (A) s
cigarro Véase xánu
kuíñu adj celoso
Kuíñu ní ra̠táta ikán; kŏó táxí ra̠ kee mií yásíꞌi ra̠. Aquel señor es muy celoso; no deja a su esposa salir sola.
M: kuíñú; C: kuíñú; A: kuíñó; EJ: kuíñu
kukuíñu vp
ponerse celoso
xakuíñu vt
hacer celoso
kuiñu s
hinchazón, inflamación
Ra̠ku̠ꞌvi̠ kú ra̠ ta iin ndàà ndiꞌi kuiñu nu̠ú ra̠. Él estuvo enfermo y se le
hinchó toda su cara.
C: kuiñu; A: kuiño; EJ: kuiñu
kuisia$ (C)
s
oficio, juicio
X: no existe
kuiso vt
1. llevar, cargar (en la espalda) Kuiso titún nuꞌu xíꞌín yó, chi kŏó ka nú veꞌe. Lleva leña para nosotros porque ya no hay en la casa.
2. llevar (figurativamente) Koto
kuiso i̠ kua̠chi xíꞌín ún.
No vaya a ser que me culpan contigo (lit.: no sea que llevo delito
contigo). Sinón. kundiso
X: kuiso, ndísó, xi̠ndìsò
M: kuiso, ndíso, xi̠ndiso
C: viso, ndíso, ndi̠so
A: kuiso, ndíso, xindiso
EJ: kuiso, ndíso, xi̠ndiso
kui̠so vi
espinar Kŭꞌun ún chí chóꞌó chi íyo ní iñú koto kui̠so ya̠ xa̠ꞌá ún. No te vayas por acá porque hay muchas espinas y te vas a espinar.
X: kui̠so, sîso, ndi̠si̠so
M: kui̠so̠, xíso̠, ndi̠xi̠so̠
EJ: kui̠so, sîso, ni̠si̠so
kui̠so̠ vi 1. hervir Ná kui̠so̠ tìkuǐi koꞌo ndó chi íyo ní kue̠ꞌe̠ rá. Hiervan el agua (lit.: que el agua hierva) para tomar
porque tiene muchos microbios.
2. hacer ruido (de pájaros, de mucha gente, de muchas perros, etc.) Tá ndóó ndiꞌi se̠ꞌe ún xíꞌín ún ta iin ndá síso̠ kúú. Cuando
todos tus hijos están contigo, hay mucho ruido (lit.: se hace mucho ruido).
X: kui̠so̠, síso̠, ndi̠si̠so̠
M: kui̠so̠, síso̠, ndi̠si̠so̠ ~ ndi̠xi̠so̠
A: kui̠so̠, síso̠, ni̠si̠so̠ (para tiempo
corto)
EJ: kui̠so̠, síso̠, ni̠si̠so̠
kui̠so̠ i̠xtǐn (M)
vi
roncar Véase kui̠so̠ xi̠tín
kui̠so̠ kai vi
hervir (haciendo
el ruido que hace el agua al hervir) Xa̠ síso̠ kai tìkuǐi; xa̠ va̠ꞌa ndaꞌva ún ñu̠ꞌu̠ kaꞌá ki̠si. Ya está hirviendo bien el agua; ya puedes apagar la olla. [mod.:
kui̠so̠]
kui̠so̠ kua̠ꞌla̠ vi
hervir (haciendo
el ruido que hace la calabaza o el pozole al hervir) [mod.: kui̠so̠]
kui̠so̠ xi̠tín vi roncar Kini ní síso̠ xi̠tín ra̠ kíxi̠ ra̠,
ta ni kŏó táxí ra̠ ku̠su̠n yásíꞌi ra̠.
Él ronca mucho cuando duerme y no deja
dormir a su mujer. [mod.: kui̠so̠]
M: kui̠so̠ i̠xtǐn
kuita (A, C$) vi
pararse (suj.
pl.) Véase kundita
X: no existe
M: kuita
C: kuita$
A: kuita
kui̠ta̠ vi 1. tirarse (líquido, cosa) Tǎxí ndó kui̠ta̠ ta̠ka̠ yéꞌé. No permitan que se tire basura en el patio.
2. derramarse Sikŭtú ní ún cubeta ún chi xíta̠ ní tìkuǐi ta ndáxín ní to̠to̠ ún.
No llenes mucho la cubeta
porque siempre derrame el agua y se moja tu ropa. Véase 1kata
X: kui̠ta̠, xíta̠, ndi̠xi̠ta̠
M: kui̠tia̠, xítia̠, ndi̠xi̠tia̠
A: kui̠ta̠, xíta̠, ni̠xi̠ta̠
EJ: kui̠tia̠, xítia̠, ni̠xi̠tia̠
kuita ndee vi agacharse Naꞌa, ná ndikata i̠ xi̠ꞌní ún; kui̠ta̠ ndee chi ke̠e tìkuǐi so̠ꞌo ún. Ven, te
voy a lavar el cabello; agáchate para que no te entre el agua en el oído.
X: kuita ndee, kuítá ndee, kuìtà
ndee
kui̠ta̠ yává dispersarse, esparcir
Kuenta koo un xíꞌín tixŭꞌú; tǎxí ún kui̠ta̠ yává rí. Ten cuidado con los chivos; no
permitas que se dispersen. [mod.:
kui̠ta̠] Variante kui̠ta̠
Véase kata yává
M: kui̠tia̠ yává, xítia̠ yává, ndi̠xi̠tia̠
yává
kuíti adj corto
Kuíti ní xa̠ꞌá itún ti̠kǎva; nda̠ na̠valí kua̠ndàà ndaꞌá nú. El tronco del ciruelo es muy corto; hasta los niños pueden subirse
en él.
M: kuítí; C: kuítí; A: kuítí, kuiti; EJ: kuíti
kuití adv no más
Loꞌo kuití kú na̠válí ndóó xíꞌín na̠ ta ya̠kua̠ ní veꞌe na̠. No más unos niños tienen y su casa está muy sucia.
M: kuiti; EJ: kuití
kuiti$ (C)
?
acabar
X: no existe
C: kuiti$
kuiti$ (C)
adv hasta
allí
kui̠tia̠ (M, EJ)
vi
tirar Véase kui̠ta̠
kui̠tia̠ yává (M)
vi
dispersarse Véase kui̠ta̠ yává
kui̠yá vp 1. agriarse, acedarse, ponerse agrio
Kua̠ꞌá ní nduchí si̠chîꞌyó yá, ta iin ndi̠xi̠yá ya̠a̠ ya̠. Ella coció muchos frijoles, y
se acedaron todos.
2. destemplar (dientes) Láxa yàxì i̠ ta iyá ní rí; ndi̠xi̠yá ní nu̠ꞌu i̠. Comí naranjas y estaban muy agrias; se me destemplaron los
dientes. [Es una
contracción de ku‑ más i̠yá] Sinón. ndu i̠yá Véase i̠yá
X: kui̠yá, kú i̠yá, ndi̠xi̠yá (irreg.)
M: xi̠ya̠, ___, ndi̠xi̠ya̠
C: ndu iyá, ndú iyá, ndu̠ iyá
A: kuiya, xíya, ni̠xiya
EJ: kui̠yá, xîyá, ni̠xi̠yá
kui̠ya̠ s
año Xi̠nu kui̠ya̠ ta kuun ní láxa nde̠,
saáchi íyo ní ita nú. Dentro de un año va a haber
mucha naranja porque los árboles tienen muchas flores.
M: kui̠ya̠; A: kui̠ya̠; EJ: kui̠ya̠
xi̠ꞌní kui̠ya̠ fin del año
xa̠ꞌá kui̠ya̠ principio del año
kuíyó s
correcaminos Íyo ní kuíyó nu̠ú ñuꞌú i̠ ta ni kŏó loꞌo kùñù rí ya̠kuxi yó rí. Hay
muchos correcaminos allá en mi terreno pero no tiene nada de carne para
comerlos.
P: kuiyó; EJ: ndikuíyó
kukaꞌán vi
crees, piensas (se usa para regañar) ¿Unkúa̠ kukaꞌán ún tììn ndiꞌi ún ya̠?, ta sùví xùꞌún ún kú ya̠. ¿Qué estabas pensando en
gastar todo?, y no es tu dinero. [no tiene futuro ni pretérito]
M: káꞌán; EJ:
káꞌán
kukaꞌan nu̠ú dar pena, tener
vergüenza, avergonzarse
Ku̠kàꞌàn ka ví nu̠ú i̠ ìkán ún kuni chi nu̠ú ndiꞌi na̠ ndi̠nda̠ꞌi̠ ún xíꞌín i̠. Me avergonzaste mucho ayer porque me regañaste delante de toda la
gente.
X: kukaꞌan nu̠ú,
kúkáꞌán nu̠ú, ku̠kàꞌàn nu̠ú
M: kukaꞌan nu̠u̠, kúkaꞌan nu̠u̠,
ku̠kaꞌan nu̠u̠
A: kukaꞌan no̠o̠
EJ: kukaꞌan nu̠ú,
kúkaꞌan nu̠ú,
ku̠kaꞌan nu̠ú
sikáꞌán nu̠ú avergonzar
kukama vp 1. ponerse rápido, ponerse listo
Xu̠xán ka ví ra̠, sundí tá xíni̠ ra̠ xáa̠ yáloꞌo kútóo ra̠, tasaá kúkama ní ra̠ nu̠ú yá. Él
es muy flojo, pero cuando llega la muchacha que le gusta, entonces se pone muy
listo delante de ella.
2. ponerse ligero (de peso) Tavá ndó tìkuǐi ini ya̠, saá kukama
ya̠ chi chútú ní ya̠, ya̠kán ve̠e ní ya̠. Sáquenle agua entonces se va a poner más ligero porque está muy
llena y por eso pesa mucho. Sinón. ndukama
Véase kama (Nota dialéctica: En Metlatónoc también quiere decir adelantarse.)
X: kukama, kúkama, ku̠kama
M: no existe
C: kukama, kúkama, ku̠kama
kukaní vp 1. ponerse liso Tá si̠kán ndi̠ke̠ta piso veꞌe i̠, ta ndaí ní ya̠, ta vitin xa̠ ku̠kaní ní ya̠. Cuando
apenas se puso el piso en mi casa, estaba muy rasposo, pero ahora ya se puso
muy liso.
2. ponerse resbaloso Tá ndáxín nu̠ú piso ta kúkaní ní ya̠. Cuando se moja el piso, se pone muy resbaloso.
3. ponerse baboso Iin ku̠kaní ndiꞌi ndichí; xa̠ ndi̠xi̠yá va ya̠. Se pusieron muy babosos los frijoles ya se asedaron. Sinón. ndukaní
Véase kaní
X: kukaní, kúkaní, ku̠kaní
M: kukaní, kúkaní, ku̠kaní
EJ: kukaní, kúkaní, ku̠kaní (sentidos
2 y 3)
kukáꞌnú vi
crecer, envejecerse Ná
kukáꞌnú nú ta taxi ní nú nda̠tí yéꞌé. Cuando crezca el árbol, va a dar mucha sombra en el patio.
X: kukáꞌnú,
kúkáꞌnú, ku̠káꞌnú
M: kukáꞌnú, ___,
ku̠káꞌnú
kukáꞌnu ini (EJ) perdonar Kukáꞌnu ini-un xíꞌin-i chi sa̠kutia-i rá vi̠xi̠ xí'i-un su
süvi kua̠chi-yu ke. Perdóname que derramé tu refresco pero fue por accidente. Variante xakáꞌnu ini
EJ: kukáꞌnu
ini, kúkáꞌnu ini, ku̠káꞌnu ini
kukapô vp
estar capón, quedar capón
Tavá ndó ndi̠ví kití ki̠ni̠ tiátán ná ndukapô rí chi xa̠ yatá ní
rí. Hagan la operación a la
marrana para que se quede capona porque ya está vieja. Sinón. ndukapô Véase kapô
X: kukapô, kúkapô, ku̠kapô
M: kukápó, kúkápó, ku̠kápó
kukiꞌin$ (C) [contracción de: kuꞌun y kiꞌin] agarrar
X: no existe
C: kukiꞌin$
kukini vp
mancharse, ponerse
sucio, ponerse feo
¿Nda̠chu ku̠kini ní to̠to̠ ún? ¿Por qué se ensuciaste mucho
tu ropa? Sinón. ndukini Véase kini (Nota dialéctica: en Metlatónoc se refiere especialmente
al ensuciarse con grasa, lodo o si los niños se ensucian cuando van al baño.)
X: kukini, kúkini, ku̠kini
M: kukini, kúkini, ku̠kini
C: kukini, kúkini, ku̠kini
kukini ini vi tener nausea, tener
asco Se̠ꞌe yá ñúꞌú ta kúkini ní ini yá; ni kŏó xíxí yá. Ella está embarazada y tiene mucha nausea; casi no come. [mod.
kukini] Sinón. ndukini ini
Véase kini (Nota dialéctica: en
Metlatónoc también quiere decir enfadarse)
M: kukini ini$
EJ: kukini ini
kukíꞌví vp
volverse loco, ser embrujado
Kua̠ꞌa̠n ndúkíꞌví ra̠ xìtò i̠; xa̠loko na̠ xíꞌín ra̠. Síín ní káꞌa̠n ra̠ vitin. Mi tío está volviendo loco; lo
embrujaron. Ahora habla muy raro. Sinón.
ndukíꞌví Véase kíꞌví (Nota dialéctica: en
Metlatónoc no quiere decir ser embrujado.)
X: kukíꞌví,
kúkíꞌví, ku̠kíꞌví
M: kukíꞌví, kúkíꞌví, ku̠kíꞌví
kukiꞌvi ini (A) tener compasión Véase kundáꞌvi ini
kukixín vp
ponerse pegajoso Ndu̠ú vi̠xi̠ yàxí ra̠ ta iin ku̠kixín ya̠a̠ ndaꞌá ra̠. Él estaba comiendo dulces y se puso muy pegagosa la mano.
Sinón. ndukixín Véase kixín
X: kukixín, kúkixín, ku̠kixín
M: kukixín, kúkixín, ku̠kixín
kukomi (A)
vt
tener Véase kuu mií
kukóꞌó vp
ponerse ancho, ensancharse
¿Nda̠chu ndíxítá ní ún su̠kún
to̠to̠ ún?; kúkóꞌó ní ya̠. ¿Por qué andas jalando mucho el cuello de tu ropa?; se
ancha mucho. Sinón. ndukóꞌó Véase kóꞌó
X: kukóꞌó,
kúkóꞌó, ku̠kóꞌó
M: kukóꞌó, kúkóꞌó, ku̠kóꞌó
kukóꞌo̠ vp 1. ponerse
denso (por ej.: barba o cabello) Loꞌo ní va ixí íyo yuꞌú ra̠kuâán ra̠ vitin; án sana kukóꞌo̠ yuꞌú ra̠ ná kuchée ra̠. Ahora que está joven tiene muy poca barba a lo mejo
cuando sea más grande va a tener más.
2. ponerse tupido, ponerse impenetrable Iin
ku̠kóꞌo̠ ndiꞌi ikú; ya̠ kŏó na̠chíꞌí, ya̠kán ndu̠kóꞌo̠ ní. Se puso muy denso el monte en el cerro de que ya nadie
siembra. Sinón. ndukóꞌo̠ Véase kóꞌo̠
X: kukóꞌo̠,
kúkóꞌo̠, ku̠kóꞌo̠
M: kukóꞌo̠, kúkóꞌo̠, ku̠kóꞌo̠
ku̠ku (A) vt
coser Véase ki̠ku
kukuáa vp
quedarse ciego Itún kànì nu̠ú ra̠ ta ku̠kuáa ra̠. Se pegó con una varra y quedó ciego. Sinón. ndukuáa Véase kuáa
X: kukuáa kúkuáa, ku̠kuáa
M: kukuáa, ___, ku̠kua̠a
kukuáꞌa vp
ponerse rojo, enrojecerse
¿Án yóꞌo̠ xàkù kú ún, ya̠kán ku̠kuáꞌa ní nu̠ú ún? ¿Estabas llorando, y por eso
quedaron muy rojos tus ojos? Sinón. ndukuáꞌa Véase kuáꞌa
X: kukuáꞌa,
kúkuáꞌa, ku̠kuáꞌa
M: kukuáꞌa, kúkuáꞌa, ku̠kuáꞌa
C: kukuáꞌa, kúkuáꞌa, ku̠kua̠ꞌa
kukua̠ꞌá vp
multiplicarse, abundarse, aumentarse
Xa̠ ku̠kua̠ꞌá ní na̠ñùù ta kŏó náni ka ñuꞌú koo na̠. Ya se multiplicaron muchos en el pueblo, por eso ya no alcanza el
terreno para ellos. Sinón. ndukua̠ꞌá Véase kua̠ꞌá
X: kukua̠ꞌá,
kúkua̠ꞌá, ku̠kua̠ꞌá
M: kukuáꞌa, kúkuáꞌa, ku̠kuáꞌa
EJ: kukua̠ꞌá,
kúkua̠ꞌá, ku̠kua̠ꞌá
kukuáan vp 1. ponerse amarillo Xa̠ va̠ꞌa ta̠ꞌnda̠ va chi̠ta̠ chi xa̠ kua̠ꞌa̠n kúkuáan rí. Ya se puede cortar el plátano porque ya se está
poniendo amarillo.
2. ponerse pálido ¿Ndá kue̠ꞌe̠ kúa̠ kìꞌìn ra̠?, ya̠kán kua̠ꞌa̠n kúkuáan ra̠. ¿Qué enfermedad tiene que se está poniendo muy pálido?
Véase kuáan
X: kukuáan, kúkuáan, ku̠kuáan
M: kukuáǎn, kúkuáǎn, ku̠kuáǎn
M: kukuáán, kúkuáán, ku̠kuáán
C: kukua̠án, kúkua̠án, ku̠kua̠án
1kukuéꞌe vp
ponerse necio, ser embrujado
Va̠ꞌa ní ndi̠xi̠yo ra̠ ya̠chi̠, ta vitin ndàsà kuéꞌe̠ na̠ ra̠; ndu̠kuéꞌe̠ ra̠. Era muy bueno antes, pero ahora lo embrujaron; está necio.
Sinón. ndukuéꞌe Véase kuéꞌe (Nota dialectico: en Metlatónoc no existe con
ku-)
X: kukuéꞌe,
kúkuéꞌe, ku̠kuéꞌe
M: no existe
EJ: no existe
2kukuéꞌe vp
ponerse delgado, adelgazar (por una enfermedad) Ye̠ꞌe̠ ku̠vꞌi̠ kú i̠; ya̠kán ku̠kuéꞌe ní i̠. Estuve enferma; por eso me adelgacé mucho. Sinón. ndukuéꞌe Véase 2kuéꞌe
X: kukuéꞌe,
kúkuéꞌe, ku̠kuéꞌe
M: kukuéꞌe, kúkuéꞌe, ku̠kuéꞌe
C: kukuéꞌe, kúkuéꞌe, ku̠kuéꞌe
EJ: kukué'e
3kukuéꞌe vp coquetear
Xa̠ íyo téꞌé ña̠ꞌa yá ta xíká
ka yá kúkuéꞌe yá xíꞌín inka ta̠a. Ella ya tiene novio y todavía anda coqueteando con
otro hombre. Sinón. ndukuéꞌe Véase 2kuéꞌe
X: kukuéꞌe,
kúkuéꞌe, ku̠kuéꞌe
M: no existe
C: kukuéꞌe, kúkuéꞌe, ku̠kuéꞌe
kukueꞌe$ (C) vi lastimarse
Véase ti̠kue̠ꞌe̠
kukue̠ꞌe̠ vp
ponerse bravo Tìkú chi̠kàà nde̠ so̠ꞌo ko̠ꞌló ta ku̠kue̠ꞌe̠ ní rí. Pusimos un
piojo en el oído del guajolote y se puso muy bravo. Sinón. ndukue̠ꞌe̠ Véase kue̠ꞌe̠
X: kukue̠ꞌe̠,
kúkue̠ꞌe̠, ku̠kue̠ꞌe
M: kukue̠ꞌe̠, kúkue̠ꞌe̠, ku̠kue̠ꞌe̠
C: ndukueꞌe,
ndúkueꞌe, ndu̠kuéꞌe̠
kukuíi vp
quedarse limpio, aclararse (líquidos) Tá
kúún sa̠ví ta ya̠kua̠ ní tìkuǐi tasaá táán nde̠ kàkà xíꞌín rá ta kúkuíi rá, tasaá xíꞌí nde rá. Cuando llueve
se pone muy sucia el agua y le echamos la cal y se pone clara entonces
nos tomamos el agua limpia. Sinón. ndukuíi Véase kuíi
X: kukuíi, kúkuíí, ku̠kuii
M: kukuíi, kúkuíí, ku̠kuii
kukuîí vp
enverdecerse, ponerse verde Xa̠ kùùn sa̠ví, ya̠kán kua̠ꞌa̠n kúkuîí ní ikú. Ya llovió, por eso se está poniendo muy verde el cerro.
Sinón. ndukuîí Véase kuîí
X: kukuîí, kúkuîí, ku̠kuîí
M: kukuíǐ, kúkuíǐ, ku̠kuíǐ
kukuíꞌí vp
alcanzar, abundarse, extenderse (como una comida) Taán ka tìkuǐi xíꞌín ndaí ná kukuíꞌí rá chi kua̠ꞌá ní na̠ꞌa kuxi.
Échale más agua al caldo para que abunde
porque son muchos los que van a comer. Sinón. ndukuíꞌí Véase kuíꞌí
X: kukuíꞌí,
kúkuíꞌí, ku̠kuíꞌí
M: no existe
kukui̠i̠n (M, A, EJ)
vi
parar, cesar (momentariamente) Véase xikui̠i̠n
kukui̠i̠n vp 1. ponerse pinto Ra̠ku̠ꞌvi kú ra̠ ta iin ku̠kuíín yaa iín ra̠.
Él se enfermó y quedó pinto todo su
cuerpo.
2. ponerse sucio ¿Míí xi̠ndi̠kàà ún?, ya̠kán ku̠kui̠i̠n ní nu̠ú ún. ¿Dónde andabas?, por eso se puso muy chimeca la cara.
Sinón. ndukui̠i̠n Véase kui̠i̠n
X: kukui̠i̠n, kúkui̠i̠n, ku̠kui̠i̠n
M: kukui̠i̠n, kúkuiin, ku̠kui̠ín
kukuíká vp
hacerse rico ¿Unkú ya̠ ìkán ra̠ nu̠ú ku̠kuíká ka ra̠?, ta ndáꞌvi ní ndi̠xi̠yo. ¿Qué hizo para hacerse muy rico?
Era muy pobre. Sinón. ndukuíká Véase kuíká
X: kukuíká, kúkuíká, ku̠kuíká
M: kukuíka, kúkuíka, ku̠kui̠ká
kukuiꞌla vp
ponerse aguado Kua̠ꞌá ka ví tìkuǐi chi̠kàà na̠ xíꞌín uxán i̠; iin ku̠kuiꞌla ya̠a̠ ya̠. Le echaron mucha agua a mi masa; se puso muy aguada. Sinón. ndukuiꞌla Véase kuiꞌla
X: kukuiꞌla,
kúkuiꞌla, ku̠kuiꞌla
M: no existe
kukuíꞌná vp
hacerse ladrón, volverse ladrón Ni vǎꞌá mií tiempo ndóó yó; ku̠kuíꞌná ní na̠, nina sási na̠ carro. Está muy mal el tiempo en que vivimos; se volvieron
muy ladrones, siempre andan parando los carros. Sinón. ndukuíꞌná Véase kuíꞌná (Nota
dialéctica: en Metlatónoc se refiere sólo a animales; no se usa con personas.)
X: kukuíꞌná,
kúkuíꞌná, ku̠kuíꞌná
M: kukuiꞌna, ___,
ku̠kui̠ꞌna
kukuíni (M) tener envidia
Véase ku̠ní ini
kukúkún vp
ponerse grueso (algo plano como tortillas, libros, etc.)
Ku̠kúkún ní xi̠tá i̠ vitin, xa̠ꞌá ya̠ kŏó ndíkó ka i̠, ya̠kán ndóꞌó i̠ saá. Se pusieron muy gruesas mis tortillas de que ya no estoy acostumbrada
hacerlas, por eso. Sinón. ndukúkún Véase kúkún
X: kukúkún,
kúkúkún, ku̠kúkún
M: kukúkun, ___, ku̠kúkun
C: ndukúkun, ndúkúkun, ndu̠ku̠kun
kúkún adj grueso (algo plano como tortilla, papel, etc.)
Kúkún ní ti̠kásu̠n ún; ya̠kán téꞌé ní ya̠ tá nu̠ú ndísâá ya̠. Tus totopos están muy gruesos;
por eso cuando se recalientan, se ponen muy duros.
M: kúkún; C: kúkun; A: kuíkon; EJ: kúkun
ndukúkún vp
hacerse grueso
xakúkún vt
hacer grueso
kukúnu vp
ponerse hondo Kundatun ndó ná kukúnu mìnì,
tasaá kuchi ndó. Espérense que se
ponga más honda la pila, entonces se bañan. Sinón. ndukúnu
Véase kúnu
X: kukúnu, kúkúnu, ku̠kúnu
M: kukúnu, ___, ku̠kúnu
kukútú vp
ponerse apretado, apretarse Itún ndàxìn kú nú itún yéꞌé, ya̠kán ndi̠nàñù ta ku̠kútú ní nú. Se mojó la puerta y se hinchó,
por eso se apretó mucho. Sinón. ndukútú Véase kútú
X: kukútú, kúkútú, ku̠kútú
M: kukútu
kukuu (A)
ve
ser Véase kuu
kukûvi s segundas
hierbas (las últimas plantas que limpian antes de
la cosecha) Kukûvi xíká nde̠ xútú nde̠. Andamos limpiando por segunda vez.
A: kuꞌu̠ kivi
kulakuan vp
adelgazar, ponerse
delgado (por una enfermedad) Ra̠kúꞌvi̠ kú se̠ꞌe i̠; kŏó xíxí mií ra̠, ya̠kán ku̠lakuan
ní ra̠. Mi hijo está enfermo; no come nada, por eso se puso muy delgado.
Sinón. ndulakuan Véase lakuan
X: kulakuan, kúlakuan, ku̠lakuan
M: ____, ____, ku̠lakuan
kuláꞌla vp
romperse, ponerse andrajoso ¿Unkúa̠ ndòꞌò ún kúa̠, ya̠kán ku̠láꞌla ní to̠to̠ ún? ¿Qué te pasó por eso se rompió toda tu ropa? Sinón. nduláꞌla Véase láꞌla
X: kuláꞌla, kúláꞌla, ku̠láꞌla
M: ___, ___, ku̠la̠ꞌla̠
kulaꞌlá vp
ponerse aguado, aguarse
Kua̠ꞌá ní tìkuǐi chi̠kàà i̠ xíꞌín uxán i̠, ta kulaꞌlá ní ña. Le eché mucha agua a mi masa, y se puso muy aguada. Sinón. ndulaꞌlá, ku uxá Véase laꞌlá (Nota dialéctica: en
Metlatónoc es palabra antigua y chistosa.)
X: kulaꞌlá,
kúlaꞌlá, ku̠laꞌlá
M: kulaꞌlá, ___, ku̠laꞌlá
kulamba (M)
Hacer algo como una olla pero
de una forma un poco deformado para que "la panza" se extiende más de
lo normal.
X: no existe
M: kulamba
kuláꞌmbá vp
1. ponerse ancho Xinaꞌá kŏó ndu̠xán na̠ ndíxíyo, ya̠kán ku̠láꞌmbá ní xa̠ꞌá na̠.
Hace años la gente no tuvo huaraches, por
eso se ensancharon los pies.
2. aplastarse Kua̠ꞌá ní ña̠ꞌa tìsó ndó sa̠tá ko̠ꞌó i̠ ta iin ku̠láꞌmbá ndiꞌi ya̠. Pusieron muchas cosas encima de mis platos y se
aplastaron todos. Sinón. nduláꞌmbá
Véase láꞌmbá
X: kuláꞌmbá,
kúláꞌmbá, ku̠láꞌmbá
M: kulaꞌmba̠, ___, ku̠laꞌmba̠
kulaꞌmba vp
ponerse suave ¿Unkúa̠ chi̠kàà ún xíꞌín kùñù?, ya̠kán va̠ꞌa ku̠laꞌmba ní ya̠. ¿Qué le echaste a la carne? por eso se puso muy suave.
Sinón. ndulaꞌmba
Véase laꞌmba
X: kulaꞌmba,
kúlaꞌmba, ku̠laꞌmba
M: kulaꞌmba̠, ___, ku̠laꞌmba̠
kula̠ꞌmbí vp ponerse panzón Tǎxí ní ún nduchí kuxi ra̠ chi kula̠ꞌmbí ra̠. No le des muchos frijoles o se va a poner panzón. (creencia)
Sinón. ndula̠ꞌmbí
Véase la̠ꞌmbí (Nota dialéctica: en
Metlatónoc es termino ofensivo, pero también los padres se usa con sus niños
como termino de cariño.)
X: kula̠ꞌmbí,
kúla̠ꞌmbí, ku̠la̠ꞌmbí
M: kulaꞌmbi̠
ku̠la̠ndo̠ (M) vp
1. presumir
2. fingir Véase la̠ndo̠
X: no existe
M: ___, ___, ku̠la̠ndo̠
kulatún vp
ponerse bonito Ku̠latún ní veꞌe ndó vitin; kua̠ꞌá ní xùꞌún sǐkí ndó xíꞌín ya̠; luvi ní ndùù ya̠.
Se puso muy
bonita su casa; invirtieron mucho en ella; quedó muy bonita.
Sinón. ndulatún Véase latún
X: kulatún, kúlatún, ku̠latún
M: no existe
kuleke vp
ponerse huesudo Ni kŏó xíxí mií ra̠, ya̠kán ku̠leke ndiꞌi ra̠. Él casi no come, por eso quedo muy huesudo. Sinón. nduleke Véase leke
X: kuleke, kúleke, ku̠leke
M: kuleke, ___, ku̠leke
C: kuleke, kúleke, ku̠leke
kuloꞌo vp
ponerse chico Ya̠ndi̠kàtà i̠ kú to̠to̠ i̠
ta iin ku̠loꞌo ndiꞌi ya̠. Lavé mi ropa y se puso muy chica, se encogió. Sinón. nduloꞌo Véase loꞌo
X: kuloꞌo,
kúloꞌo, ku̠loꞌo
M: kuloꞌo, kúloꞌo, ku̠loꞌo
C: kuloꞌo,
kúloꞌo, ku̠loꞌo
kulu adv Se usa solamente con la frase iin
ndaá solo uno. Se traduce la frase
completa: único. Iin ndaá kulu kú i̠ nu̠ú táta i̠, ta kua̠ꞌá ní kú náku̠ꞌva ndáꞌvi i̠. Soy el
único hijo de mi papá, pero tengo muchas medias hermanas.
M: no existe
kulu̠nda̠ vi
hacerse presumido Kúlu̠nda̠ ní ra̠ xíꞌín veꞌe ra̠. Se hace muy presumido con su casa. Sinón. ndulu̠nda̠
Véase lu̠nda̠
X: kulu̠nda̠, kúlu̠nda̠, ku̠lu̠nda̠
M: no existe
kulu̠ndu̠ vp
ponerse corto, ser amputado Koto ún, kulu̠ndu̠ ndiꞌi xi̠ꞌní ún chi ya tótóó xáꞌnda ún ya̠. Cuidado, no sea que se haga
muy corto tu cabello; a cada rato te los anda cortando. (Nota
cultural: Es una creencia que si uno corta el cabello
frequentamente, no va a crecer más.) Sinón. ndulu̠ndu̠ Véase lu̠ndu̠
X: kulu̠ndu̠, kúlu̠ndu̠, ku̠lu̠ndu̠
M: kulundu̠, ___, ku̠lundu̠
kulusu vp
reducirse (los
ojos; causado por la hinchazón) Tǐsun tììn nu̠ú i̠ ta ndu̠lusu ní ya̠ xíꞌín kuiñu. Una avispa me picó en la cara, y se me hicieron muy chiquitos los
ojos por la hinchazón. Sinón. ndulusu Véase lusu
X: kulusu, kúlusu, ku̠lusu
M: no existe
kulutu vp
ponerse angosto Tǐsun tììn nu̠ú i̠ ya̠kán ku̠lutu
ní ya̠. Me picó una avispa por eso se
me hinchó (lit.: se puso muy angosto)
el ojo. Sinón. ndulutu
Véase lutu
X: kulutu, kúlutu, ku̠lutu
M: kulutu, kúlutu, ku̠lutu
kuluvi vp
ponerse bonito Kua̠ꞌa̠n kúchée yáloꞌo se̠ꞌe na̠ ta kua̠ꞌa̠n kúluvi ní yá. Mientras está creciendo su hija de ellos se está
poniendo más bonita. Sinón. nduluvi Véase luvi
X: kuluvi, kúluvi, ku̠luvi
M: kunduvi, kúnduvi, ku̠nduvi
kuꞌma$ (M, C) vi
llenarse de humo Véase ku i̠ꞌma̠
ku̠ma̠ní vi
faltar Iin ndóó ndiꞌi na̠ xíxí na̠ nu̠ú mesa; nda̠ iin na̠ kŏó
ndíkúmâní. Todos están comiendo en la mesa; ni uno falta.
X: ku̠ma̠ní, kúmâní, ku̠màní
M: kumáni, kúmáni, ku̠mani
A: kuma̠ni̠, kúmáni, ___
EJ: kuma̠ní, kúma̠ní, ku̠ma̠ní
kumáña vp
ponerse mañoso, ponerse
engañoso Kuénta ní koo ún kŏꞌó ún xíꞌín ra̠ chi ra̠kúmáña kú ra̠ xíꞌín ún. Ten mucho cuidado que no tomes con él,
porque te está tratando con engaño. [esp.] Sinón. ndumáña Véase máña
X: kumáña, kúmáña, ku̠máña
M: kumáñá, kúmáñá, ku̠máñá
kumbári s
compadre [esp.] Se̠ꞌe na̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín chìchì ya̠, yakan ndàsà kumbari táꞌán nde̠. Acompañé a su niño en el bautizo, por eso nos hicimos de compadres.
Variante mbáa
M: kumbári̠, mbaa; C: mbaa$; A: kombári; EJ: mbáa
kumeꞌmé vp
enmudecerse Kǎtí ndaꞌá ún yuꞌú se̠ꞌe ún koto ka kumeꞌmé ra. No le pegues a la boca de tu hijo, no sea que se enmudezca.
Sinón. ndumeꞌmé Véase meꞌmé
X: kumeꞌmé,
kúmeꞌmé, ku̠meꞌmé
M: kumiꞌmi̠,
kúmiꞌmi̠, ku̠miꞌmi̠
ku̠mí adj cuatro
M: ku̠mi̠; C: ku̠mi; A: ko̠mi̠; EJ: ko̠mí
ku̠mí kuarta s Es la medida del ancho de cuatro dedos Ndíka̠ ní tokó xìyò i̠; va̠ꞌa tiin loꞌo ún ku̠mí kuarta tokó ya̠; saá kindoo ya̠
ye̠ꞌe̠. Está muy ancho la cintura de mi ropa; puedes
agarrrarla de cuatro dedos para que me quede.
kumi ndaa [variante de: kunumi ndaa] llevar (en los brazos)
kumi ndaꞌá [variante de: kunumi ndaꞌá] cruzar las
manos (para saludar)
kumi sánto s
panteón
Káñúꞌú ní yá na̠níma̠; ndiꞌi saá ki̠ví kua̠ꞌa̠n yá kumi sánto xáꞌmí yá tímá. Ella cree mucho en los muertos; todos los días va al
panteon a prender sus velas.
M: ku̠mi̠ sántó; EJ: kamisándo
kumií [variante de: kuu mií] tener
kun$ (M, C)
pron, adj Indica segunda persona singular. (forma corta)
Véase ún
kuná vt 1. abrir Ná kundasi yéꞌé; kŭná ndó ya̠, chi ki̠ꞌvi kití ini veꞌe. Dejen la puerta cerrada; no la abran porque los animales van a
meterse en la casa.
2. destapar Kuná yuꞌú ndutá vi̠xi̠. Destapa el
refresco.
3. descubrir Kuná nu̠ú ún, ndikǎsí ún ya̠, ná kuni yá nu̠ú ti̠kuéꞌe̠ ìkán se̠ꞌe yá. Descubre tu cara, no lo tapes para que vea ella donde te pegó su
hijo. Variante xuná
X: kuná, xúná, xùná
M: kuñá ~ kuiñá, xíñá, xi̠ñá
A: kuná, xúná, xu̠ná ~ ni̠xu̠ná
EJ: kuná, xíná, xǐná
ku̠ná vi
abrirse
ku̠ná vi 1. abrirse Ya̠chi̠ ni kùví mi koto i̠; ra̠kuáa ndi̠xi̠yo i̠. Ta vitin xa̠ va̠ꞌa xító i̠, ndi̠xu̠na nu̠ú i̠. Antes yo casi no podía ver,
era ciego. Pero ahora puedo ver, ya se abrieron mis ojos.
2. aclararse (cielo) Xa̠ ndi̠xu̠ná nu̠ú ndiví; kŏó ka vi̠kó íyo. Ya se aclaró el cielo; ya no hay nubes. Véase kuná
X: ku̠ná, xûná, ndi̠xu̠ná
M: kunuñá, núñá, xi̠nu̠ñá
EJ: kunu̠ná, nûná, ni̠nu̠ná
kunaá vi 1. oscurecerse Ku̠naá; ni kùví ka ku̠ꞌu̠n i̠. Ya se oscureció; ya no puedo ir.
2. cansarse Xa̠chíñú ní i̠ tá ndi̠xi̠yo loꞌo, ta vitin ku̠naá ní i̠. Cuando fui jovén trabajé
mucho, por eso ahora estoy muy cansado. Sinón.
ndunaá Véase naá
X: kunaá, kúnaá, ku̠naá
M: kuñaǎ, kúñaǎ, ku̠ñaǎ
C: kunaa̠, kúnaa̠, ku̠naa̠
A: kunaa, kúnaa, ku̠náa
EJ: kunaá, kúnaá, ku̠naá
kunaꞌá vp tener tiempo Kŏó kúnaꞌá nde̠ ku̠ꞌu̠n nde̠ xíꞌín ún chi nde̠ꞌe̠ xáchíñú kú nde̠. No tenemos tiempo de ir
contigo, porque estamos trabajando.
X: kunáꞌa, kúnáꞌa, ___
M: kuñaꞌa̠, kúñáꞌa̠, ku̠ñaꞌa̠
A: ___, kúnaꞌa, ___
EJ: kunaꞌá, kúnaꞌá, ku̠naꞌá
ku̠nàꞌá vi tardó ¿Nda̠ míí kua̠ꞌa̠n ra̠ satá ra̠ ndutá vi̠xi̠? ta xa̠ ku̠nàꞌá ní kua̠ꞌa̠n ra̠.
¿Hasta dónde fue a comprar refresco? Ya se
tardó mucho. [no existe futuro ni el pretérito] Véase naꞌá
ku̠na̠ꞌa̠ ve
verse, parecer ¿Nda̠chu kání táꞌán yó? Vǎꞌá náꞌa̠ ya̠; yóveꞌe kú yó. ¿Por qué
estamos peleando? No se ve bien; somos de la familia. Véase na̠ꞌa̠
X: ku̠na̠ꞌa̠, náꞌa̠, xi̠náꞌa̠, en proceso: ku̠naꞌa̠
M: kuñáꞌa, ñáꞌa̠, (no hay pretérito)
A: kunáꞌa̠, náꞌa̠, xi̠náꞌa̠
EJ: kunáꞌa̠, náꞌa̠, xi̠náꞌa̠
na̠ꞌa̠ vt
mostrar
ndikuna̠ꞌa̠ ve
verse
sináꞌa̠ vt
mostrar
kunakaa̠ (A) vi
estar adentro Véase ku̠ndi̠ka̠a̠
kunaꞌma vp
hacerse espeso, espesarse
Kuíi ní tùtà i̠ tá si̠núú i̠ ki̠si, ta vitin ku̠naꞌma ní ya̠. Estaba muy aguado mi atole cuando bajé la olla, pero ahora se puso
muy espeso. Sinón. ndunaꞌma Véase naꞌma
X: kunaꞌma,
kúnaꞌma, kúnaꞌma
M: kunaꞌma (no hay presente ni pretérito)
1kunaní vi
llamarse ¿Unkúa̠ naní se̠ꞌe ún? ¿Án xa̠ íyo ki̠ví ya̠? ¿Cómo se llama tu hijo? ¿Ya
tiene nombre?
X: kunaní, naní, xi̠naní
M: kunaní (no hay presente ni pretérito)
A: kunaní ~ kunani, nání, xi̠naní ~ na̠ní
EJ: kunaní, naní, xi̠naní
2kunaní vt
espiar Kuáꞌan ndó kunaní ndó ichí tiu̠ún míí xákin
rí. Vayan a espiar la guajolota, a
ver donde pone.
X: kunaní, xínaní, xi̠nàní
M: no existe
C: koto nani$
A: koto nani$
kunani vp
arreglarse (problema
o cuenta) Ítáꞌnú ya̠a̠ va kua̠chi xíꞌín na̠; tǎꞌan kunani ví ya̠. Todavía está pendiente el
problema de ellos; no se ha arreglado. Sinón. ndunani
Véase nani
X: kunáꞌnú,
kúnáꞌnú, ku̠náꞌnú
M: kunani, kúnani, ku̠nani
kunani̠ (A)
vi
caber Véase 1nani
kunáꞌnú vp
crecer, envejecerse (suj. pl.) Xa̠ ku̠náꞌnú ndiꞌi se̠ꞌe i̠, ya̠kán ndu̠táxín veꞌe i̠, chi kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠ scuela. Ya todos mis hijos crecieron,
por eso quedó muy calmada la casa, pues todos se fueron a la escuela.
Sinón. ndunáꞌnú Véase káꞌnú
X: kunáꞌnú,
kúnáꞌnú, ku̠náꞌnú
M: kunáꞌnu̠, kúnáꞌnu̠, ku̠náꞌnu̠
kundáá vp
ponerse negro ¿Án nu̠ú ñu̠ꞌu xa̠chíñú ún? ¿Nda̠chu ku̠ndáá ní ún? ¿Trabajaste
en el sol? ¿Por qué te quedaste muy negro? Sinón. ndundáá Véase ndáá
X: kundáá, kúndáá, ku̠ndáá
M: kundiáá, kúndiaa, ku̠ndia̠a̠
C: kundiaá, kúndiaá, ku̠ndiaá
kundaa vt
cuidar Ye̠ꞌe̠ tá kŏó ivá siꞌí i̠ ndóó veꞌe ta kŏó kéé i̠ calle saá chi ndôo i̠ ndáa
i̠ veꞌe. Cuando mis padres no están en
la casa, no salgo a la calle porque me quedo a cuidarla.
X: kundaa, kúndáá, ku̠ndàà, en proceso:
ndáa, hab.: xíndáá
M: kundiaa, ndiáá, xi̠ndiaa
C: kundiaa, ndiáá, xi̠ndiaa
A: kundaa, ndáa, ___; pres./neg.:
vása kúndaa
EJ: kundiaa, ndiáa, xi̠ndiaa
kundaa ni̠í (EJ) vi
subir la presión arterial Tá xi̠ñuꞌu se̠ꞌe-ñá kua̠ndaa ni̠í-ñá na̠ ikán ni̠xa̠ꞌa̠n-ñá veta̠tán ra ndǎtá-na-ñá ná kǎku se̠ꞌe-ñá. Cuando estaba embarazada le
subió la presión arterial y por eso tuvo que ir al hospital que le hicieran
una cesárea.
kundaa (A) vt frotar
X: no existe
A: kundaa, xíndaa, xi̠ndaa
kunda̠a̠ vp
ponerse plano Nditaán ndó ñuꞌú ná kunda̠a̠ yéꞌé, chi kini ní káá. Echen
la tierra para que quede plano el patio porque está muy feo. Sinón. ndunda̠a̠ Véase nda̠a̠
X: kunda̠a̠, kúnda̠a̠, ku̠nda̠a̠
M: kundaa̠, kúndaa̠, ku̠ndaa̠
kundaa ini depender Kŏó mií xùꞌún i̠, ni kŏó mií na̠ ndáa ini i̠ chindeé
ye̠ꞌe̠. No tengo nada de dinero, y no
tengo de quien depender, para que me ayude. [mod.: kundaa] Véase ndaa
M: ___, ndiáá, ___ (no hay futuro ni
pretérito)
kunda̠a̠ ini 1. entender Ndi̠túꞌún xíꞌín na̠ ná kunda̠a̠ va̠ꞌa ini na̠ xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠. Cuéntales
para que entiendan bien acerca de su hijo.
2. saber, enterar Ku̠ndàà ini i̠ tindóꞌó ndòꞌò ún xíꞌín se̠ꞌe ún. Supe del sufrimiento que pasaste con tu hijo. [xa̠ꞌá] Véase nda̠a̠
X: kunda̠a̠ ini, kúndáa̠ ini, ku̠ndàà ini
M: kundáa ini, kúndáa ini, ku̠ndaa̠ ini
A: kundaa ini, kúndaa ini ~ kúndaa̠ ini, ___
EJ: kunda̠a̠ ini, kúnda̠a̠ ini, ku̠ndǎa̠
ini
kundaa ya̠ꞌvi vi
costar Yaꞌvi ní va kundaa ya̠ꞌvi si̠ndi̠kí sa̠na̠ ún tá ná xikó ún rí
chi luvi ní rí. Tu ganado va a costar muy caro si llegas a venderlo porque está
muy bonito. [mod.: kundaa]
kunda̠ꞌi̠ vp ponerse lodoso Kǎtá ní ún tìkuǐi yéꞌé chi kúnda̠ꞌi̠ ní. No tires mucha agua en el patio
porque se pone muy lodoso. Sinón. ndunda̠ꞌi̠ Véase nda̠ꞌi̠
X: kunda̠ꞌi̠,
kúnda̠ꞌi̠, ku̠nda̠ꞌi̠
kundaka vt
llevar, transportar (consigo; persona, animal) Kití nduxí tá kákú se̠ꞌe válí rí ta ndáká rí na̠ xíká na̠ xíꞌín rí nda̠ mií nu kua̠ꞌa̠n rí saá chi íꞌvi rí ndañúꞌú na̠. Las gallinas cuando tienen crías, las llevan consigo dondequiera
que van, porque tienen miedo que se pierdan.
X: kundaka, ndáká, xi̠ndàkà
M: kundiaka, ndiáka, xi̠ndiaka
C: kundiaka, ndiáka, xi̠ndia̠ka
EJ: kundiaka, ndiáka, xi̠ndiaka
kundaka chíꞌña (A) vt rogar
X: no existe
A: kundaka chíꞌña
kundǎku vp
enderezarse, ponerse derecho
Tá nu̠ú ndiakuá ní tio̠ó, ta kátun nde̠ yu̠ú xa̠ꞌá nú ta kátáꞌnú nde̠ nú ndaꞌá iin itún súkun ta ndúndǎku nú. Cuando los carrizos están
chuecos, amarramos una piedra en la punta de cada uno y los colgamos en un
árbol y se enderecen. Sinón. ndundǎku
Véase ndǎku
X: kundǎku, kúndǎku, ku̠ndǎku
M: nunda̠kú, núnda̠kú, nu̠nda̠kú
kundani$ vt 1. saber
2. entender Véase kunda̠a̠ ini
X: no existe
kundasí vi 1. enfadarse, cansarse
Va̠ꞌa ka ví koꞌo yó ndutá vi̠xi̠, ni ndisaá ki̠ví ná koꞌo yó rá, ta ni kŏó kúndásí yó koꞌo yó rá. Sería muy bueno tomar refresco, aunque lo tomaramos todos los días
no nos enfadaríamos.
2. temer, tener miedo Tá ndi̠xi̠yo loꞌo i̠, ta ku̠ndàsí ní i̠ tá xítá tí o̠ko̠ki̠ví. Cuando
era niña tenía mucho miedo cuando cantaban los chotacabras. Véase ndasí
X: kundasí, kúndásí, ku̠ndàsí
M: kundasí, kúndásí, ku̠ndasí
EJ: kundasí, kúndasí, ku̠ndasí
1kundasi vt
cubrir Ndiꞌi yó ndíxí yó to̠to̠ yó ya̠ kundasi ya̠
mií yó. Todos nosotros nos vestimos
con nuestra ropa para que nos cubra.
X: kundasi, ndási, ndàsì
M: ndasi, ndásí, nda̠sí
EJ: ndasi, ndási, ndǎsi
2kundasi ve
estar cerrado Kùví ki̠ꞌvi i̠ ini veꞌe, tuun ní ndási ya̠. No puedo entrar en la casa
porque está muy bien cerrada. Sinón. ndasi
X: kundasi, ndási, xi̠ndàsi
M: kundasi, ndási, xi̠ndasi
A: ___, ndási, ___
EJ: kundasi, ndási, xi̠ndasi
kundasi ndaa vi
encerrar Sava na̠ kua̠ꞌa̠n veꞌe kàà ta ndisaá ki̠ví ndási ndaa. A algunos los meten en la
cárcel y todos los días están encerrrados. [mod.:
2kundasi] Variante kundasi
M: kundasi ndiaa
C: ndasi ndiáá ~ kundasi ndiáá, ndásí
ndiáá, xi̠ndasi ndiáá
kundasí nu̠ú…kuni vt
odiar, aborrecer Ra̠xáꞌní ndìì kú ra̠; ya̠kán kúndásí ní nu̠ú na̠ñùù ra̠ xíni̠
ñaꞌá na̠. Él es asesino; por eso la
gente de su pueblo lo odian. [mod.:
kundasí]
M: kundasí núu…kuni, kúndasí núu… kuni, ku̠ndasí
núu…kuni
EJ: kundasí nu̠ú…kuni
kundati (A)
vt
esperar Véase kundatu
kunda̠ti̠ (A) s
sombra Véase nda̠tí
kundatu vt
esperar Ndìvèꞌé ví ki̠xàà nde̠ ndóó nde̠ ndátún nde̠
kuná na̠ tienda. Hace un rato llegamos y
estamos esperando que abran la tienda. Variante kundatun
X: kundatu, ndátú, xi̠ndàtù
M: kundiatu, ndiátu, xi̠ndiatu
C: kundiatu$
A: kundati, ndáti, xi̠ndati
EJ: kundatu, ndátu, xi̠ndǎtu
1kundáꞌvi vp
hacerse pobre Ndi̠xi̠ꞌi̠ ndiꞌi kití sa̠na̠ i̠; iin ku̠ndáꞌvi chálá i̠. Se murieron todos mis animales; quedé completamente pobre.
Sinón. ndundáꞌvi Véase ndáꞌvi
X: kundáꞌvi,
kúndáꞌvi, ku̠ndáꞌvi
M: kundáꞌví, kúndáꞌví, ku̠ndáꞌví
C: kunda̠ꞌví,
kúnda̠ꞌví, ku̠nda̠ꞌví
2kundáꞌvi vp 1. hacerse viudo, hacerse viuda
Ku̠ndáꞌvi va ra̠ chi ndi̠xi̠ꞌi̠ yásíꞌi ra̠. Quedó viudo porque se murió su esposa.
2. hacerse huérfano Ku̠ndáꞌvi va ra̠ chi ndi̠xi̠ꞌi̠ va ivá ra̠. Él
quedó huérfano porque se murió su papá. Sinón. ndundáꞌvi Véase ndaꞌví
X: kundáꞌvi,
kúndáꞌvi, ku̠ndáꞌvi
M: kundáꞌví, ___, ku̠ndáꞌví (no
hay presente)
EJ: kundaꞌví, ___,
xi̠ndaꞌví
kundáꞌvi chálá quedar completamente
pobre Kuíká ní ndi̠xi̠yo yá tá
xi̠tàkù ií yá, ta vitin iin ku̠ndáꞌvi chálá yá. Ella era muy rica cuando vivía su
esposo, pero ahora quedó completamente pobre. [mod.: 1kundáꞌvi]
kundáꞌvi ini (A) vi humillarse
X: no existe
A: kundáꞌvi
ini, kúndáꞌvi ini, ___
kundáꞌvi ini…kuni tener
lástima, tener
compasión Ndáꞌvi ka ví káá ra̠ ki̠xàà ra̠, kúni̠ kuxi ka ví ra̠. Ta
ku̠ndáꞌvi ini i̠ xìnì i̠ ra̠; tàxì i̠ xìxì ra̠. Él me dio mucha lástima cuando
llegó; tenía mucha hambre y le di de comer. [mod.: 1kundáꞌvi] Sinón. ndundáꞌvi ini...kuni Véase ndáꞌvi
M: kundáꞌvi ini...kuni, kúndáꞌvi
ini...kuni, ku̠ndáꞌvi ini...kuni
A: kukiꞌvi ini
kundaꞌvi ndaa pertenecer
¿Án Tàkuáàn ndáꞌví ndaa ñùù ún? Tu pueblo pertenece a
Alcozauca?
X: kundaꞌvi
ndaa, ndáꞌví ndaa, xi̠ndàꞌvì
ndaa
M: kundiáꞌvi ndiaa, ndiáꞌvi
ndiaa, xi̠ndiáꞌvi ndiaa
A: ___, ndaꞌvi
ndaa, ___
kundeé vi 1. aguantar, poder Tá kua̠ꞌa̠n ún xa̠ꞌá titún ta kua̠ꞌá nú tisó ún sa̠tá tíbúrru; ndakú ní va
rí, kundeé va rí kuiso kua̠ꞌá rí nú. Cuando vayas a traer leña, pon bastante en el burro; él es muy
fuerte; aguanta cargar mucho.
2. vencer, ganar Ku̠ndeé va nde̠, ndi̠xi̠nu tá ndi̠xi̠nu va yuꞌú nde̠. Sí pudimos vencer, hasta que se cumplió nuestro deseo.
3. aumentar, ponerse más
fuerte (en autoridad o fisicamente)
Xa̠ va̠ꞌa loꞌo kúni yá, ta ña̠á kànì táꞌán na̠veꞌe yá xíꞌín yá, saá ki̠xàá ku̠ndeé tuku ya̠ xíꞌín yá. Ella ya se sentía un poco mejor y su familia
discutieron con ella, y entonces aumentó la enfermedad. Variante
kundeé ini Sinón. ndundeé Véase ndeé
X: kundeé, kúndeé, ku̠ndeé
M: kundie̠e, kúndieé, ku̠ndie̠e
A: kundee ~ kunde̠e, kúndeé, ___
EJ: kundieé, kúndieé, ku̠ndieé
kundee vt
poner (en la
cabeza; por ej.: sombrero) Kundee xîní ún ko̠ꞌyó chi iꞌní ní. Vámonos, ponte el sombrero porque hace mucho calor.
X: kundee, ndéé, xi̠ndèè
M: tal vez no existe
kundee (C, A, EJ)
vi
estar sentados (suj. pl.) Véase kundoo
kundee ndiéé (M) vi estar
acostados boca arriba Véase kundoo ndee
kundee nduva (M) vi estar
acostados boca abajo Véase kundoo nduva
kundee tuꞌva (M) vi estar
listo Véase kundoo
tu̠ꞌva
kundiáá (M, C, EJ)
vi
ponerse negro, enegrecerse
Véase kundáá
kundiaa (C, EJ)
vt
cuidar ¿Á kundiaa-un ra̠ loꞌo se̠ꞌe-i ná ku̠ꞌu̠n-i tienda? ¿Podrías cuidar
mi hijo para que pueda ir a la tienda? Véase kundaa
kundiaka (M, C, EJ) vt llevar Celia kúú-ñá ku̠ꞌu̠n kundiaka-yu. Celia es la
que me va a llevar. Véase kundaka
kundiakua (M) vp torcerse Véase kuyakuá
kundiatu (M, C) vt esperar
Véase kundatu
kundia̠yú (M, C) vt despedir Véase ndaí
X: no existe
M: kundia̠yú
C: kundia̠yú
kundíchi vp ponerse
inteligente Xa kuaꞌan kúndíchi ní na íví ndôo vitin. La gente de
este tiempo sa ha vuelto muy inteligente.
Sinón. ndundíchi Véase ndíchi
X: kundíchi, kúndíchi, kundíchi
kundichi ve 1. estar
parado, estar de pie
(suj. sing.) Maa ku̠ꞌu̠n ví tu i̠ veꞌe na̠; sa̠tá veꞌe va kundichi i̠. No voy a entrar a su casa; voy
a estar (parado) afuera.
2. abogar, ser abogado Ra̠yóꞌó ku̠ꞌu̠n ún nu̠ú ná kundichi ra̠ xíꞌín ún chi ra̠yóꞌó xi̠ndìchì xíꞌín i̠ tá ndòꞌò i̠ tindóꞌó. Ve con este hombre para que él sea tu abogado porque él fue mi abogado
cuando tuve problemas.
X: kundichi, ndíchi, xìndìchì
M: kundichi, ndíchi, xi̠ndichi
C: kundichi$, indichi$, ___
A: kundichi̠, ñíndichi̠, xi̠ndichi̠
P: kundichi, ndíchí
EJ: kundichi, ndíchi, xi̠ndichi
kandichi poner parado
ndikundichi vi
pararse
ra̠ndíchi s
abogado; sabio
kundichi ndaa ve
estar recargado (suj. sing.) Kundǐchí ndaa ún kándíká na̠ma̠ ña̠á koto ka ndikava ya̠ chi ya̠ si̠kán
ndi̠kua̠ꞌa kú ya̠. No te recargues en esa pared, no sea que se caiga porque está
fresca. [mod.: kundichi]
M: no existe con este sentido
C: ___, ndichi$, ___
kundiee$ (M, C, EJ)
vi
aguantar Véase kundeé
kundíi ini sentirse
triste, estar triste (se refiere a una tristeza muy profunda producida por la muerte de un
ser querido u otro desgracia) Nda̠ iin na̠ꞌa kŏó xíꞌín i̠, ndíi ní káá, kúndíi ní ini i̠. No hay nadie conmigo, este
lugar está muy solito; me siento muy triste. Sinón. ndundíi ini
Véase ndíi
X: kundíi ini, kúndíi ini, ku̠ndíi ini
M: kundi̠i ini, kúndi̠i ini, kúndi̠i ini
kundíꞌí vp
ponerse morado, ponerse azul
(de un golpe) Rayáxí nu̠ꞌu kú ra̠; ndaꞌá i̠ ta iin ku̠ndíꞌí ya̠a̠ ya̠. Él me mordió la mano y se me
puso muy morado. Sinón. ndundíꞌí Véase ndíꞌí
X: kundíꞌí, kúndíꞌí, ku̠ndíꞌí
M: nundíꞌí, núndíꞌí, nu̠ndíꞌí
C: kundíꞌi,
ndúndíꞌi, ndu̠ndíꞌi
kundiꞌi vt
aplastar (de
gente y animales) Íꞌvi ní i̠ kundiꞌi i̠ se̠ꞌe i̠ chi loꞌo ní ya̠. Tengo miedo
de aplastar a mi bebé porque está muy chiquito.
X: kundiꞌi, ndíꞌí, xi̠ndìꞌì
M: kundiꞌi, ndíꞌi, xi̠ndiꞌi
ku̠ndi̠ꞌi̠ vp
molerse fino, estar molido
fino, molerse (de mano después que está martajado)
Ná ku̠ndi̠ꞌi̠ uxán i̠, saá tisó i̠ xi̠tá ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún ikú. Que esté molido fino mi masa, entonces pongo las tortillas para
que lleves al campo. Sinón. ndu̠ndi̠ꞌi̠ Véase ndi̠ꞌi̠
X: ku̠ndi̠ꞌi̠,
kúndíꞌi̠, ku̠ndíꞌi̠
M: kundiꞌi̠, kúndíꞌi̠, ku̠ndiꞌi̠
A: kundiꞌi̠, kúndiꞌi̠, ku̠ndiꞌi̠
kundi̠ꞌi ini vi 1. preocuparse, estar ansioso Tíꞌví i̠ tùtù yóꞌó xa̠a̠ nu̠ú ndó, kundǐꞌi ini ndó xa̠ꞌá i̠ chi íyo va̠ꞌa va i̠. Les
mando esta carta, para que no se preocupen por mí porque me encuentro bien. 2. tomar en serio
Ndí'i ini-ñá sákuá'a-ñá. Ella
toma en serio sus estudios. 3. estar de prisa
Á ndí'i ini-un kunu̠'ú-un? Está
de prisa para regresar a tu casa? 4.
estar sorprendido Ndí'i ini-ra tá tiǎa so̠'o-ra ká'a̠n-un tu̠'un ndá'vi. Él
estaba sorprendido cuando te escuchó hablar mixteco. (Nota
dialéctica: los sentidos 2, 3, y 4 son de El Jicaral. Tal vez no existen en Xochapa, Metlatónoc, o
Alacatlatzala)
X: kundi̠ꞌi, ndíꞌi, ndi̠ndi̠ꞌi
M: kundiꞌi ini, ndíꞌi ini, ndi̠ndi̠ꞌi̠ ini
C: kundiꞌni
A: kundiꞌi̠
ini, ndíꞌi̠, xi̠ndíꞌi̠
EJ: kundi'i ini, ndí'i ini, ni̠ndi'i ini
1ku̠ndi̠ka̠a̠ vt
poner (zapatos,
huaraches) Chée ní ndu̠xán yóꞌó, kùví kundika̠a̠ ya̠ xa̠ꞌá i̠. Estos huaraches son muy grandes; no puedo ponérmelos.
X: ku̠ndi̠ka̠a̠, ndíkáa̠, xi̠ndi̠kàà
C: kundikaa$
2ku̠ndi̠ka̠a̠ ve
estar adentro (suj. sing.) Chika̠a̠ ndó ra̠ ná ku̠ndi̠ka̠a̠ ra̠ veꞌe kàà chi xàꞌní ra̠ yásíꞌi ra̠. Métanlo a la cárcel y que esté allí (adentro) porque mató a su mujer. Sinón. ndikaa̠ Véase chika̠a̠, kuñuꞌu
X: ku̠ndi̠ka̠a̠, ndíkáa̠, xi̠ndi̠kàà
M: kundikaa̠, ndíkaa̠, xi̠ndikaa̠
A: kunakaa̠, nákaa̠, xi̠nakaa̠
EJ: kundikaa̠, ndíkaa̠, xi̠ndikaa̠
kundíko̠n (A)
vt
seguir Véase ku̠ndi̠ku̠n
ku̠ndi̠ku̠n vt
seguir Tá kètà ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ ikú ta iin ndi̠ku̠ndíku̠n ndiꞌi tìnà sa̠na̠ ra̠ kua̠ꞌa̠n rí xíꞌín ra̠. Cuando él salió para el cerro, le echaron a seguir sus perros.
X: ku̠ndi̠ku̠n, ndíkún, xi̠ndíku̠n ~ ndi̠ku̠ndíku̠n
M: kundiku̠n, ndíku̠n, xi̠ndíku̠n
C: tandikun$
A: kundíko̠n, ndíko̠n, xi̠ndíko̠n
EJ: ku̠ndi̠ku̠n, ndíku̠n, ni̠ndi̠ku̠n
ku̠ndi̠ku̠n ndaa pertenecer
¿Ndá ñùù ndixa ndíku̠n ndaa ñùù ndó ra? ¿Cuál es el municipio que pertenece el pueblo de ustedes?
[mod.: ku̠ndi̠ku̠n]
M: kundíku̠n ndiaa, ndíku̠n ndiaa, xi̠ndíku̠n
ndiaa
ku̠ndi̠ku̠n tuun estar pegado,
ser fiel (a otro) Ni kŏó xíín rí ndoo rí; iin ndíku̠n
tuun rí xíká rí sa̠tá i̠. Mi perro nunca quiere quedar;
siempre anda pegado a mi. [mod.:
ku̠ndi̠ku̠n]
M: kundíku̠n tuun, ndíku̠n tuun, xi̠ndi̠ku̠n
tuun
kundiꞌni$ (C) vi preocuparse
Véase kundi̠ꞌi ini
kundiso vt
cargar, llevar (en el hombro o la espalda) Nda̠ Ti̠ndàꞌì kèè i̠ xíká xáꞌá i̠ va̠xi i̠; ve̠e ka ví láxa ndísó i̠ va̠xi
xíꞌín i̠. Desde Tlapa me vine caminando;
vine cargando naranjas que estaban muy pesadas.
X: kundiso, ndísó, xi̠ndìsò
M: kundiso, ndíso, xi̠ndiso
EJ: kundiso, ndíso, xi̠ndiso
kundita ve
estar parado, estar de pie
(suj. pl.) Kundita ndó, ko̠ꞌyó; xa naꞌá ní xi̠ndòò ndó ndi̠ku̠ndèé ndó. Párense, vámonos; ya
estuvieron descansando mucho. Véase kundichi
X: kundita, ndítá, xi̠ndìtà
M: kundita, ndíta, xi̠ndita
A: kui̠ta, yíta, xi̠yita ~ ni̠xita
EJ: kundita, ndíta, xi̠ndita
kandita vt
poner parados
kunditaꞌan$ (C) vi juntarse
Véase ndikitáꞌán
kundito ve
estar despierto Kundito ún, kŭsun chi kŭní ún xa̠a̠ táta ún. Éstate despierto, no te duermes o no vas a ver cuando llegue tu
papá.
X: kundito, ndító, xi̠ndìtò
M: kundito, ndíto, xi̠ndito
kundixi 1. vt vestir, poner (ropa) Kundixi to̠to̠ xàá ún, ¿án kíndôo ya̠
yóꞌo̠? Ponte tu ropa nueva para ver
si te queda.
2. vi vestirse, ponerse (ropa) ¡Ndáꞌvi ñí i̠!, kútóo ní i̠ xìyò yóꞌó ta kŏó xùꞌún i̠ kiꞌin i̠ ya̠ kundixi i̠. ¡Pobre de mí!, me gusta mucho
este vestido, pero no tengo dinero para comprarlo y vestirme.
X: kundixi, ndíxí, xi̠ndìxì
M: kundixi, ndíxi, xi̠ndixi
C: kundixi, ndíxi, xi̠ndixi
A: kundixin, ndíxin, xi̠ndixin
EJ: kundixi, ndíxi, xi̠ndixi
sikundíxí vt
vestir
kundoꞌni ve
estar (en un
lugar más o menos cerrado; suj. pl.) Taán ndó na̠ veꞌe kàà ná kundoꞌni na̠, ¿ndá xa̠ꞌá kúa̠ xíká na̠ síkuíꞌná na̠? Métanlos a la cárcel que estén allí, ¿Por qué andan robando?
Sinón. kuñuꞌu
X: kundoꞌni,
ndóꞌní, xi̠ndòꞌnì
M: kundoꞌni, ndóꞌni, xi̠ndoꞌni
kundoo ve
estar (sentados
o acostados en su propio lugar; suj. pl.) Nda̠ iin na̠ kŏó ndóó veꞌe; na̠xáꞌan xútú kú ndiꞌi na̠. Nadie está
en la casa; todos se van a limpiar las milpas. Véase ku iin,
2ndoo
X: kundoo, ndóó, xi̠ndòò, hab.:
xíndóó
M: kundee, ndéé, xi̠ndee
C: kundee, ndéé, xi̠ndee
A: kundoo, ndóo, xi̠ndoo (estar/sentado)
EJ: kundee, ndéé, xi̠ndee
chindoo vt
poner
kundoo ndee estar
acostados boca abajo (suj. pl.) ¡Kundoo ndee ndiꞌi ndó nu̠ú ñuꞌú! koto ka kani kàà ndóꞌo̠. ¡Acuéstanse
todos boca abajo! no sea que los balacean. [mod.:
1kundoo]
M: kundee ndiéé, ndéé ndiéé, xi̠ndee ndiéé
kundoo nduva estar
acostados boca arriba (suj. pl.) Kundŏó nduva
ndó koto ka ke̠e yǎká nu̠ú ndó. No
se acuesten boca arriba; no sea que se le vayan a caer basura en los ojos. [mod.: 1kundoo]
M: kundee nduva, ndéé nduva, xi̠ndee nduva
kundoo tu̠ꞌva estar listo, estar
esperando Kundoo tu̠ꞌva ndó kundatun ndó ye̠ꞌe̠. Éstense
listos para esperarme. [mod.:
1kundoo] Sinón. koo tu̠ꞌva
M: kundee tuꞌva,
ndéé tuꞌva, xi̠ndee tuꞌva
A: kondoo tiꞌvá
kundoꞌo [variante de: ndoꞌo] sufrir
kundosó ve
estar encima (suj. pl.) Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xa̠ꞌá titún, ta xi̠ndosó nú nu̠ú so̠ko̠ i̠, ta
kúꞌvi̠ kú
chi ya̠. Fui a traer leña, y la cargué
al hombro (lit.: estuvieron encima de mi
hombro) y
me duele mucho. Véase ndosó,
kunúú, tisó
X: kundosó, ndósó, xi̠ndòsó
M: kundosŏ, ndósŏ, xi̠ndosŏ
A: ku̠ndóso ~ ku̠ndoso, nándoso, xi̠ndóso
~ xi̠ndoso
ndikundosó vt
ponerse sentado
kundu$ (C)
vi
estar
kundukú (C)
vt
buscar Véase ndukú
kundúu̠ (C)
vi
endurecerse Véase ndu̠u
X: no existe
C: kundúu̠
kundúꞌú 1. ve estar (sentado o acostado; suj. sing.) Nu̠ú xi̠to índúꞌú se̠ꞌe i̠ kíxi̠ ra̠, ta kètà ra̠ ndi̠kàvà ra̠. Mi bebé estaba acostado en la
cama y se cayó.
2. vi existir, vivir ¿Án kándúꞌú ka táta ún?, kŏó ka ra̠ xíni̠ i̠, xa̠ ku̠naꞌá ní kúꞌvi̠ ra̠. ¿Todavía está vivo tu papá?, ya no lo he visto; ya tardó mucho que
ha estado enfermo.
X: kundúꞌú,
índúꞌú ~ kándúꞌú, xi̠ndúꞌú, imp.:
koo
M: kundúꞌŭ, ndúꞌŭ, xi̠ndúꞌŭ, imp.:
koo
C: kundúꞌu, ndúꞌu, xi̠ndúꞌu (sentarse)
C: kandúꞌu, ____, xi̠ka̠ndúꞌu (acostarse)
A: kandúꞌu, kánduꞌu, xi̠ndúꞌu (acostarse)
EJ: kunduꞌú, índuꞌú, xi̠ndǔꞌú, imp.: koo (sentarse)
EJ: kandú'u, kándú'u, ka̠ndǔ'u (acostarse)
chindúꞌú vt
poner
kunduꞌú vp 1. ponerse
grueso Ya̠chi̠ va̠ꞌa ní ndáá i̠ ndaꞌá itún mángo, ta vitin ku̠nduꞌú ní xa̠ꞌá nú ta kùví ka ndaa i̠. Antes
me subía muy fácilmente al mango, pero ahora no puedo porque se engruesó mucho
el tronco.
2. ponerse gordo, engordarse ¿Unkúa̠ xíxí ní ún?, ku̠nduꞌú ní ún. ¿Qué comes?, estás muy gorda? Sinón.: ndunduꞌú Véase nduꞌú
X:
kunduꞌú, kúnduꞌú, ku̠nduꞌú
kundúꞌú koo sentarse en
cuclillas Kundúꞌú koo ún chi súkun ní ún. Sientate
en cuclilas porque estás muy alto. [mod.: kundúꞌú]
C: kunduꞌu koo$
kundúꞌú ndee acostarse
boca abajo, estar boca
abajo (suj. sing.) Kundúꞌú ndee ún chi
téꞌé kaꞌá ún kani na̠
tíku. Acuéstate boca abajo
porque te van a poner la inyección en la nalga. [mod.: kundúꞌú]
M: kandúꞌu̠ ndiee,
kándúꞌu̠ ndiee, xi̠kandúꞌu̠ ndiee
A: kanduꞌu̠ ndee,
kánduꞌu̠ ndee, xi̠nduꞌu̠ ndee (acostado)
EJ: kandú'u ndiee
kunduꞌú ndi̠xin (EJ) acostarse,
estar acostado
EJ: kundu'ú ndi̠xin, índu'ú ndi̠xin,
xi̠ndǔ'ú ndi̠xin
kundúꞌú nduva acostarse
boca arriba, estar boca
arriba (suj. sing.)
Kundúꞌú nduva ún ná
kua̠xin i̠ ti̠xin ún. Acuéstate boca arriba para
que yo te sobe la barriga. [mod.:
kundúꞌú]
M: kandúꞌu̠ nduva,
kándúꞌu̠ nduva, xi̠kandúꞌu̠ nduva
A: kanduꞌu̠ ndiva,
kánduꞌu̠ ndiva, xi̠nduꞌu ndiva (acostado)
EJ: kandú'u nduva
kunduváꞌa (C) vi 1. estar bien, tener buena salud
2. estar seguro (sin riesgo o peligro)
X: no existe
M: tal vez no existe
C: kunduváꞌa
kunduva̠ꞌa vi
maltratar Kuáꞌan ndikiꞌin ún táta ún, kúndúva̠ꞌa ní na̠ xíꞌín ra̠, kání ní ñaꞌá na̠. Ve a recoger a tu papá, lo están maltratando mucho, le pegan mucho.
[xíꞌín] Véase va̠ꞌa
X: kunduva̠ꞌa,
kúndúva̠ꞌa, ku̠ndu̠va̠ꞌa
M: kundiváꞌa̠, kúndíváꞌa̠, ku̠ndiváꞌá
1kuni ve 1. sentir Se̠ꞌe va ra̠xìtò i̠ ndi̠xi̠ꞌi̠, ya̠kán ndáꞌvi ní kúni ra̠. Se murió el hijo de mi tío;
por eso se siente muy triste.
2. verse ¿Án ra̠kúꞌvi̠ kú ra̠xìtò ndó?, vitâ ní kúni ra̠. ¿Está enfermo su tío?, se ve
muy débil.
X: kuni, kúni, kùnì
M: kuni, kúni, ku̠ni̠
2kuni vt 1. ver Sa̠tá veꞌe ra̠Juan ndi̠ya̠ꞌa i̠, ta kŏó ndíxíní i̠ ndósó itún xa̠tún
nuñú, ta tììn ní rí ye̠ꞌe̠. Pasé detrás de la casa de Juan y no vi la colmena; las abejas me
picaron mucho.
2. saber, conocer Ko̠ꞌyó xíꞌín i̠ ñùù i̠, kuni ún na̠veꞌe i̠. Ve conmigo a mi pueblo para que conozcas a mi familia.
X: kuni, xíni̠, xìnì
M: kuni, xíní, xi̠ni
C: kuni, ___, xi̠ni
A: koni, xíni, xi̠ni preterito negativo: ni̠-xíni
EJ: kuni̠, xíni̠, xǐni̠
EJ: kuni, xíni, xǐni
3kuni adv ayer Kuni xa̠a̠ nde̠ ñùù ndó; iin káchi ítáꞌán nde̠ xa̠a̠ nde̠ xíꞌín comisario. Ayer llegamos a su pueblo;
llegamos junto con el comisario.
M: kuni; A: koni; EJ: kuni
ku̠ni̠ 1. vt querer Kŏó kúni̠ i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín ndó, ni ná kaꞌní ndó ye̠ꞌe̠ ta kŭꞌun i̠ xíꞌín ndó. No
quiero ir con ustedes; aunque me maten, no voy a ir.
2. v aux
estar a
punto de Va̠xi ndiváꞌi, kúni̠ rí tiin rí tixŭꞌú. Chuꞌun tìnà sa̠tá rí ná ku̠ꞌu̠n rí. Viene el coyote y está a punto de agarrar al chivo. Manda a los
perros para que lo corran.
X: ku̠ni̠, kúni̠, ndi̠ku̠ni̠
M: kuni̠, kúni̠, ku̠ni̠
A: koni, kóni̠, ni̠koni
EJ: ___, kûni̠, kǔni̠
kuni…ini… conocer bien,
conocer su
carácter ¡Ni kŏó xíni̠ ún ini ra̠ ta xa̠ kua̠ꞌa̠n ún xíꞌí ún xíꞌín ra̠! ¡Todavía no lo conoces bien y ya te vas a tomar con él!
[mod.: 2kuni]
ku̠ní ini ponerse
envidioso Na̠kúní ini kúú na̠ xíni̠ na̠ ra̠; ya̠
ikán kúa̠ xàꞌní na̠ ra̠. Le tenían mucha envidia; por eso lo mataron. Na̠kûní kú na̠ xíꞌín ra̠, ya̠kán ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ si̠kuíꞌná na̠
si̠ndi̠kí sa̠na̠ ra̠. Le tienen envidia, por eso fueron a
robar su vaca. [Es una contracción de ku‑ más u̠ní.] Véase u̠ní
X: ku̠ní ini, kûní ini, ndi̠ku̠ní ini
M: kukuíni, kuíni, ku̠kuíni
C: kuini$
EJ: ñu̠ní ini
ku̠ni̠…kuni amar, querer Kúni ní ra̠
xíni̠ ra̠ yá, ya̠kán tinda̠ꞌá ra̠ xíꞌín yá. Él la ama mucho, por eso se va a casar con ella. [mod.: 2ku̠ni̠…kuni]
kuni so̠ꞌo 1. oír, escuchar
Káná i̠ ra̠ kixi ra̠ ta ni kŏó ndíxíní so̠ꞌo ra̠ káꞌa̠n i̠. Lo estaba llamando, pero no me oyó.
2. hacer caso, obedecer Tátu kŏó xíín ún kuni so̠ꞌo ún ya̠káꞌa̠n i̠ xíꞌín ún, ta kani i̠ yóꞌo̠. Si no obedeces lo que te digo, te voy a pegar.
3. entender Ta ni tu̠ꞌun sáꞌán kŏó xíní so̠ꞌo yó, kàꞌán i̠. No entiendo ni español, pensaba yo. (Nota dialéctica: en Metlatónoc cuando usan
sentido 3 con idiomas, implica que uno puede hablarla también.)
X: kuni so̠ꞌo,
xíní so̠ꞌo, xìnì so̠ꞌo
M: kuni soꞌo̠, xíni soꞌo̠, xi̠ni soꞌo̠
C: kuni soꞌo,
xíni soꞌo, xi̠ni soꞌo
A: koni so̠ꞌo,
xíni so̠ꞌo, xi̠ni so̠ꞌo ~ ni̠xini so̠ꞌo; pres./neg.:
vása xíni so̠ꞌo
EJ: kuni so̠ꞌo,
xíni so̠ꞌo, xǐni so̠ꞌo
kuꞌní (M, C) vt
exprimir Véase koꞌní
kuꞌni (M, C) vi
amarrar Sinón. ka̠tún
X: no existe
M: kuꞌni, kúꞌni, ku̠ꞌni
C: kuꞌni, ___,
ku̠ꞌni
A: koꞌni, kóꞌni, ko̠ꞌni
kuꞌni ndaꞌá (M)
vt
sobar, frotar
X: no existe
M: kuꞌni ndaꞌá
kunîí vp
ponerse delgado, adelgazarse (a propósito o por una enfermedad)
¿Unkúa̠ ndòꞌò yá? Ndu̠nîí ní yá. ¿Qué le pasó que se puso tan
delgada? Sinón. ndunîí Véase nîí
X: kunîí, kúnîí, ku̠nîí
M: no existe
C: kuníi
kuniꞌi vt 1. traer, llevar (en la mano) ¿Míí ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín ya̠níꞌí ún ya̠ kua̠ꞌa̠n ún? Sùví ña̠ꞌa ún kú ya̠. ¿A dónde vas con lo que estás
llevando? No es tuyo.
2. tener Kŏó ndíníꞌí mií nde̠ tikàchí kundixi nde̠ ñŭu ndìvèꞌé, ta vi̠xin ka ví ndi̠ki̠xi̠ nde̠; ni kŏó
ndíkúví ku̠su̠n nde̠. No tuvimos cobijas para
cubrirnos anoche y no pudimos dormir porque hizo mucho frío.
3. tratar (bien o mal) Va̠ꞌa ní ñani i̠ xíꞌín i̠, níꞌí vií ní ra̠ ye̠ꞌe̠. Mi hermano es muy bueno conmigo; me trata muy bien.
X: kuniꞌi, níꞌí, xi̠nìꞌì
M: kuniꞌi, níꞌi, xi̠niꞌi
C: kuniꞌi, níꞌi, xi̠niꞌi
C: kaníꞌi, ___,
ka̠niꞌi
A: kuniꞌi, níꞌi, xi̠niꞌi
EJ: kuniꞌi, níꞌi, xi̠niꞌi
kaníꞌi…xa̠ꞌa̠ cojear
kuníká vt
deber (dinero,
días de trabajo, etc.) Naꞌá ní xi̠nìká i̠ nu̠ú ra̠, ¡ta ni kŏó ndíkíꞌín ra̠ se̠ꞌe xùꞌún ra̠ ndaꞌá i̠! Le debí por mucho tiempo, ¡y no me cobró los intereses!
X: kuníká, níká, xi̠níká
M: kuníká, níkí, xi̠niká
A: ___, níka, ___
EJ: kuníká, níká, xi̠níká
1kuniꞌni vt
cargar colgado Ndi̠ki̠ꞌvi tìnà kìꞌìn rí xi̠tá níꞌní yuꞌú rí kua̠ꞌa̠n rí. Entró el
perro en la casa y se llevó colgada una tortilla en su boca.
X: kuniꞌni, níꞌní, xi̠nìꞌnì
2kuniꞌni vi 1. andar dondequiera, andar en
muchos lugares Ni kŏó káꞌa̠n yá xa̠ꞌá se̠ꞌe yá; iin xíníꞌní mií ya̠ xíká ya̠. Ella no cuida de su hijo; él anda dondequiera.
2. andar de casa en casa Satá va na̠ ña̠ꞌa ún tá ná kuniꞌni ún kaka ún xíꞌín ya̠.
Sí van a comprar sus cosas si andas de
casa en casa con ellas.
3. desviarse, perderse Ni kŏó xíni̠ nde̠ ichí, ya̠kán xi̠nìꞌnì nde̠. No conocíamos el camino, por eso nos desviamos.
X: kuniꞌni, níꞌní, xi̠nìꞌnì
M: kunuꞌni,
xínúꞌni̠, xi̠nu̠ꞌni
A: kuniꞌni,
xíniꞌni, xi̠niꞌni
EJ: kuni'ni, xíni'ni, xi̠ni'ni
kuniꞌnu vi
tener dolor Véase níꞌnú Ndiee ní níꞌnu ya ra. Muy fuerte está prendiéndole el dolor.
kuniꞌnu̠ (C) vi ser regado, ser esparcido Níꞌnu nuni. El maíz está regado.
X: no existe
C: kuniꞌnu̠
kuniꞌnu
tachi (C)
tener fuerza el viento
X: no existe
C: kuniꞌnu
tachi$
kuniñúꞌú vt 1. necesitar Táꞌán to̠to̠ yóꞌó kúa̠ kuniñúꞌú na̠válí vikó xa̠ꞌu̠n. Ropa como ésta es la que van a necesitar los niños para el quince
de septiembre.
2. usar Ko̠ꞌó kúú iin ña̠ꞌa xíníñúꞌú ndiꞌi na̠ ìví nu̠ú kua̠kèè ña̠ꞌa xíxí na̠. Los platos son cosas que toda la gente usa para poner su comida.
Variante kuñúꞌú
X: kuniñúꞌú,
xíníñúꞌú, xìnìñúꞌú
M: kuniñúꞌú, xíníñúꞌú, xi̠ni̠ñúꞌú
A: koni ñóꞌó,
xíni ñóꞌo,
EJ: kuniñúꞌu,
xíniñúꞌu, xi̠niñúꞌu
kuniꞌya$ vt
señalar
X: no existe
M: tal vez no existe
kunomi ndaꞌa̠ (A) vt cruzar las
manos (se usa solamente con los niños y jóvenes para
saludar a sus padrinos) Véase kunumi ndaꞌá
kunoꞌni̠ (A)
vi
estar amarrado Véase kunuꞌni
kúnu adj hondo
Kúnu ní tìkuǐi, koto ún ndikava ún ini ra̠. Está muy hondo el agua, no te vayas a caer en el.
M: kúnu; C: kúnú; A: kónó; EJ: kúnu
kukúnu vp
ponerse hondo
ndasa
kunu vt hacer hondo
1kunu vi
correr Ye̠ꞌe̠ xínú kú i̠ kua̠ꞌa̠n i̠ ta ka̠kùꞌùn xa̠ꞌá i̠ xíꞌín iin yu̠ú, ta iin saá ndùvà i̠ kua̠ꞌa̠n i̠ nda̠ nu̠ú ñuꞌú ta ti̠kuéꞌe̠ ndaꞌá i̠. Iba corriendo y me tropecé con una piedra; me caí al suelo y me
lastimé la mano.
X: kunu, xínú, xìnù
M: kunu, xínu, xi̠nu
C: kunu, xínu, xi̠nu
A: kono, xíno, ni̠xi̠no ~ xi̠no
EJ: kunu, xínu, xǐnu
2kunu (C) vt tejer
Tén kúnu ndi saꞌmá, kúnu ndi ita̠ va̠, chíkáá ndi̠ ña̠kua̠ꞌá, kíta tu ña̠ndi̠ꞌǐ, ña̠kua̠án, ña̠kuíǐ; ta kú ndiꞌi ña chíkáá ndi̠. Cuando tejemos servilletas,
tejemos flores rojas, rosas, amarillas, verdes; todos estos colores le ponemos.
X: no existe
M: kunu, kúnu, ku̠nu
C: kunu, kúnu, ku̠nu
EJ: kunu, kúnu, kǔnu
kunu ndiaa$ (C) abrazar (en los brazos) Véase kunumi ndaa
kunu̠mí vi apurarse Kua̠ꞌá
ní na̠ꞌa ndi̠xa̠a̠ kuxi nu̠ú i̠ ta ni kŏó ndíkúnu̠mí i̠ xavií i̠ xíꞌín
ndiꞌi na̠. Muchos llegaron a comer conmigo y no pude atender a todos (lit.: no
pude apurarme a preparar para todos).
X: kunu̠mí, kúnu̠mí, ku̠nu̠mí
M: kunúmi
kunumi ndaa 1. cargar (en los brazos) Taxi ra̠nene loꞌo se̠ꞌe ún ná kunumi ndaa i̠. Préstame
a tu bebito, lo voy a cargar un poco.
2. abrazar Kunumi ndaa loꞌo ra̠ chi xákú ní ra̠. Por favor abrázalo porque
llora mucho. Variante kumi ndaa
Véase numi (Nota dialéctico: en Metlatónoc esta palabra solamente tiene sentido 1.)
X: kunumi ndaa, númí ndaa, xi̠nùmì ndaa
M: kunumi ndiaa, númi ndiaa, xi̠numi ndiaa
C: kunu ndiaa, nu ndiaa$, ___
kunumi ndaꞌa cruzar las
manos (se usa solamente con los niños y jóvenes para
saludar a sus padrinos) Ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ chi̠ndeé ra̠ ivá ñu̠ꞌu ra̠, númí ndaꞌá ra̠ ndíchi nu̠ú ra̠. Él fue a saludar a su padrino;
estaba con los brazos cruzados delante de él. [mod.: kunumi ndaa] Variante kumi ndaꞌá
C: kunumi ndaꞌa$
A: kunomi ndaꞌa$
kununá ve
estar abierto Ná kununá yuꞌú cubeta ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún, ta ná kutikàà ya̠ ndaꞌá ún. Tákua ná kuni na̠ va̠ꞌa ní ndi̠chi̠chi tikǎva ñúꞌú ini ya̠; ya̠ ná satá na̠ rí. Llévate la cubeta en tu mano
deja que esté abierta para que vean que las ciruelas están muy bonitas para que
te las compren.
X: kununá, núná, xi̠nùná
M: kununiá, núniá, xi̠nuniá
M: kunuñá, núñá, xi̠nuñá
EJ: kununá, núná, xi̠nǔná
1kunuꞌni ve estar amarrado Ná kunuꞌni ndaa ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ndó chi ndeé ní káá kua̠chi ra̠. Llévenlo amarrado porque su
delito es muy serio. Variante kunuꞌni ndaa
X: kunuꞌni, núꞌni, xi̠nùꞌnì
M: kunuꞌni̠, núꞌni̠ xi̠nuꞌni̠
A: kunoꞌni̠,
nóꞌni̠, xi̠noꞌni̠
EJ: kunu'ni, nú'ni, ___
2kunuꞌni
(M) vi andar
dondequiera Véase kuniꞌni
kunuꞌni xini$ vi 1. estar trenzado
2. tener dolor de cabeza Véase kunuꞌni xi̠ꞌní
kunuꞌni xi̠ꞌní estar trenzado Ná
kunuꞌni xi̠ꞌní ún tasaá va̠ꞌa ní nuu ya̠. Que esté trenzado tu cabello para que te crezca bonito. (Nota dialético: en Cochoapa tambien quiere decir tener dolor de cabeza.)
C: kunuꞌni
xini$
kunúú 1. ve estar encima, estar
en (suj. sing.) Nu̠ú mésa kánúú xèꞌé ún xìnì i̠. ¿Án ndi̠kìꞌìn ún ya̠? Vi que tu anillo estaba en la mesa. ¿Lo recogiste?
2. vi adelantar Kunúú ku̠ꞌu̠n ún chi kuee ní va xíká i̠, kúꞌvi̠ ní xa̠ꞌá i̠. Adelántate
porque yo camino muy despacio, me duele mucho el pie.
3. guiar Ndá ra̠yóꞌó ínúú nu̠ú i̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ Kŏꞌyo chi kŏó xíni̠ i̠. Sólo él me iba guiando a la ciudad de México porque yo
no conozco.
4. flotar Luvi ní kándétá kití pato ínúú rí nu̠ú tìkuǐi. El pato está flotando muy bien (bonito) en el agua. Véase nu̠ú,
kundosó
X: kunúú, ínúú ~ kánúú, xi̠núú
M: kunuu, ínuu, xi̠nuu
A: kanoo, kánoo, xi̠noo
EJ: kunúú, ínúú, xi̠nǔú
ndikunúú vi
adelantar
kunuu$ (M) vi soltarse, sofar (para abajo) Véase kinúú
kunúú kíꞌví tu̠ꞌun tener mala fama Ínúú kíꞌví ní tu̠ꞌun ún chi ka̠ni ní ún táta ún tá xìꞌì ún. Tienes muy mala fama porque le pegaste a tu papá cuando te
emobrrachaste. [mod.: kunúú]
M: no existe
kunúú kuéꞌe tuꞌun tener mala
fama Kunúú kuéꞌe ní tu̠ꞌun yó tátu saá ná ikán yó. Si haremos eso vamos a tener
muy mala fama. [mod.: kunúú]
M: no existe
kunúú toꞌo (M) tener buena fama
Véase kunúú
va̠ꞌa tu̠ꞌun
X: no existe
M: kunúú toꞌo, ínúú
toꞌo, xi̠núú
toꞌo
kunúú va̠ꞌa tu̠ꞌun tener
buena fama Ná kuniꞌi va̠ꞌa ra̠ na̠ñùù ta kunúú va̠ꞌa tu̠ꞌun mií va ra̠. Si trata bien a la gente del pueblo, él va a tener
buena fama. [mod.: kunúú]
kunuꞌú (C, EJ) vi
regresar a casa Iin tóo lo'o xǐtu-ra itu-ra, saá
kua̠un'ú-ra, nda̠xaa-ra ve'e-ra. Él
limpió un poco su milpa, y se regresó a casa, y llegó allí a su casa. Véase nu̠ꞌu̠
X: nu̠ꞌu̠, núꞌu̠, ndi̠nu̠ꞌu̠ (se fue y regresó otra vez),
kua̠nùꞌú (regresó)
M: kunuꞌŭ
C: ku̠nuꞌu, kua̠nuꞌu̠, ___
A: no̠ꞌo, nóꞌo, ni̠no̠ꞌo̠; en proceso:
kua̠n nóꞌó
EJ: kunuꞌú,
núꞌú, ___; en
proceso: kua̠nuꞌú
1kuñá (M, C)
vi
estar abierto Véase kununá
2kuñá (M, C) vt, vi abrirse, abrir Véase kuná, ku̠ná
kuña$ (C)
[variante de: kuiña] multiplicarse
kuñaá (M)
vp
oscurecerse Véase kunaá
kuñaǎ (C)
vi
oscurecerse Véase kunaá
kuñaꞌá vp
presumir, jactarse (de lo que tiene; se usa
solamente con mujeres) Xàà ní xùꞌún xíꞌín ií yá ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ xa̠chíñú ra̠, ya̠kán kúñaꞌá ní yá. Su esposo trajo mucho dinero de donde fue a trabajar, por eso ella
se jacta mucho. Sinón. nduñaꞌá Véase kuta̠a
X: kunaꞌá,
kúnaꞌá, ku̠naꞌá
P: kuñaꞌá
kuñaꞌa$ (C) vi verse
Véase ku̠na̠ꞌa̠
ku̠ñaꞌñu (C) vi hacerse en
pedazos
X: no existe
C: kuñaꞌñu$
ku̠ño (A)
s
carne Véase kùñù
kuñoo (A)
vt jalar
Véase kuñuu
kùñù s
carne Sava na̠ nina kùñù xíxí na̠. Algunos comen solamente carne.
M: ku̠ñu; C: ku̠ñu; A: ko̠ñu; EJ: ku̠ñu̠
iki kùñù cuerpo
ku̠ñu̠ ndási ti̠xin na̠ñu̠ (EJ) s
diafragma
kùñù nina cecina Yaꞌvi ka ví kùñù; iin koꞌndo loꞌo páꞌa ví kú kùñù nina kìꞌìn i̠. La
carne está muy cara, un trocito nada más de cecina me compré.
M: no existe
ku̠ñu niña (M) s carne sin hueso
X: no existe
ku̠ñúꞌma (C) vi llenarse de
humo Véase ku i̠ꞌma̠
kuñuu̠ (M, C, EJ)
adv antier
Véase kiuun
kuñuu vt
jalar Vani kŏó xíín ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ún, ta kuñuu ndaꞌá ra̠ ná ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ún. Aunque no quiere ir contigo, jálale la mano para que se vaya
contigo.
X: kuñuu, ñúú, xi̠ñùù
M: no existe
A: kuñoo, ñóo, xi̠ñoo
EJ: kuñuu, ñúu, xi̠ñǔu
kuñŭu vp
anochecer, hacerse de
noche Tá kúñŭu ta luvi ka ví ndíyéꞌe̠ kìmì nu̠ú ndiví. Cuando anochese, las estrellas
se ven muy bonitas en el cielo. Sinón. nduñŭu
Véase ñŭu
X: kuñŭu, kúñŭu, ku̠ñŭu
EJ: kuñŭu, kúñŭu, ku̠ñŭu
kuñuu ndai arrastrar, jalar Nâní kú chi xi̠ꞌní yámíga i̠, nda̠kua ñúú ndai mií yá ya̠. Mi amiga tiene el cabello muy
largo, que hasta lo arrastra. [mod.:
1kuñuu] (Nota dialéctica: en Metlatónoc solamente
refiere a cosas; no incluye cabello ni ropa.)
kuñúu ní arruinar a proposito Kuká'un ini-un xí'in-i.
Kǔu sana xǎtia̠-i rá vi̠xi̠.
Ni̠xǐtia̠-rá. Köníkúñúu
ní-yu xí'in-un. Ña̠ sana xi̠kuu-ña. Aunque no quiere ir
kúñúꞌú (M, C)
s
montaña Véase kiúꞌún
kuñúꞌú (M) vt despreciar, menospreciar,
hacer distinción de personas
X: no existe
M: kúñúꞌú, kúñúꞌú, ku̠ñúꞌú
kuñuꞌu ve 1. estar adentro, estar
encerrado (suj. pl.)
Naꞌá va̠ꞌa ná kuñuꞌu na̠ veꞌe kàà, saá tava ndó na̠. Déjenlos encerrados en la
cárcel por mucho tiempo, entonces los sacan.
2. estar invertido Tàvá na̠ cuenta ndi̠sàà xùꞌún kú tùtù ikán, ta kua̠ꞌa̠ ní xùꞌún ñúꞌú ya̠. Sacaron cuenta de cuanto costaron los libros y valían mucho (lit.:
mucho dinero estaba invertido en ellos). Véase ku̠ndi̠ka̠a̠ (Nota dialéctica: en Metlatónoc también quiere decir: estar guardado.)
X: kuñuꞌu, ñúꞌú, xi̠ñùꞌù
M: kuñuꞌu, ñúꞌu, xi̠ñuꞌu
A: kuñóꞌo, ñoꞌo ~ ñóꞌo, xi̠ñóꞌo
EJ: kuñuꞌu, ñúꞌu, xi̠ñuꞌu
kuñuꞌu ini acordarse, recordarse
Ná ku̠ꞌu̠n xùꞌún i̠ xíꞌín ún ta kuñuꞌu ini ún satá ún na̠má i̠. Llévate mi dinero y acuérdate
de comprarme ún jabón. [mod.: kuñuꞌu]
M: kuñuꞌu, ñúꞌú, xi̠ñuꞌu
A: koꞌon
ini, ñóꞌo ini, ___
EJ: kuñuꞌu ini,
ñúꞌu ini, xi̠ñuꞌu ini
kuñuꞌu se̠ꞌe estar embarazada, estar encinta Xa̠ kàkù se̠ꞌe yá ta ní kŏó ndíxíni̠ mií yó xi̠ñùꞌù se̠ꞌe yá. Ya se alivió y ni siquiera nos dimos cuenta que estaba embarazada.
[mod.: kuñuꞌu]
M: kuñuꞌu seꞌe, ñúꞌú seꞌe, xi̠ñuꞌu seꞌe
A: koꞌon sa̠ꞌya
EJ: kuñuꞌu se̠ꞌe, ñúꞌu se̠ꞌe, xi̠ñuꞌu se̠ꞌe
kupáya s papaya
C: tindoko paña$
itún kupáya papayo
kúra̠sa vi
coquetear, presumir
Chi̠kàà ní ra̠ ndutá támí xáꞌa̠n mií ra̠ ta ku chí kura̠sa ta ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ tixáꞌá ra̠. Se perfumó mucho y se fue muy coqueto al baile. [no hay futuro ni pretérito]
M: no existe
kusii$ (C) [variante de: kusìí ini] placer
kusìí ini estar
contento, placer
Kúsǐní ní yá ndèè yá scuela. Ella está muy contenta de haberse graduado de la escuela.
Variante kusǐni
X: kusìí ini, kúsìí ini, ku̠sìí ini
M: kusiǐ ini, kúsíi ini, kusiǐ ini
A: kusii ini, kúsii ini
EJ: kusǐi ini, kúsǐi ini, ku̠sǐi ini
kusíkí 1. vt jugar Ta̠a̠n kusíkí nde̠ basket. Mañana vamos a jugar basket.
2. vt malgastar Tá kua̠ꞌa̠n ún nu̠ú ya̠ꞌvi, ta cuénta koo ún xíꞌín xùꞌún ún; koto ún kusǐkí ndi̠kùù ún ya̠. Cuando vayas al mercado, cuida
tu dinero; no lo malgastes.
3. vt gastar, invertir Kua̠ꞌá ka ví xùꞌún si̠síkí i̠ tá ndi̠kua̠ꞌa veꞌe i̠. Gasté mucho dinero cuando construí mi casa.
4. vi jugar Na̠válí ndiꞌi saá ki̠ví kútóo na̠ kusíkí na̠ ta ndava
na̠. A los niños les gusta jugar y
brincar todos los días.
X: kusíkí, sísíkí, si̠síkí
M: kusíkî, xásíkǐ, xa̠sikî
A: kusíki, sásiki, sa̠síki
EJ: kusikí, sísikí ~ sásikí, si̠sǐkí ~ sa̠sǐkí
kusiki vi bromear
Ye̠ꞌe̠ kúsiki va kú i̠ xíꞌín ún; kandǐxá ún ye̠ꞌe̠. Estoy
bromeando contigo; no me crees. Véase sìkì (Nota dialéctica: en Metlatónoc esta palabra es más fuerte, como
burlarse de o engañar el esposo o esposa de uno.)
X: kusiki, kúsiki, ku̠siki
M: kusiki, xásiki, xa̠siki
EJ: kusiki, kúsiki, ku̠siki
kusiki$ (C)
vi
ser imprudente
X: no existe
C: kusiki$
kusiki ndaa burlar
¿Unkúa̠ ìkán i̠ xíꞌín ún, ya̠kán kúsiki ndaa ún ye̠ꞌe̠? ¿Qué te hizo que te burlas de mí? [mod.: kusiki]
M: kusiki ndiaa, xásiki ndiaa, xa̠siki
ndiaa
kusǐni [variante de: kusìí ini] estar contento
kusítí vi
arrodillarse, ponerse de
rodillas Tá ndi̠xa̠a̠ ra̠ veꞌe ñu̠ꞌu, ta si̠ku̠sítí ra̠ ki̠xàá ra̠ ndinuni loꞌo káꞌa̠n ra̠ xíꞌín Ndióxi̠. Cuando llegó a la iglesia, se arrodilló y empezó a rogarle a Dios
con toda su fuerza.
X: kusítí, ísítí, si̠sítí ~ si̠ku̠sítí
M: kusítí, xíkusítí ~ ndákusítí, xa̠ku̠sítí
C: kusítí
A: kuxítí
EJ: kusítí, ísítí, ___
Kúsíꞌvi̠ Coatzoquitengo
(un pueblo en el municipio de Malinaltepec)
A: Kusiꞌvi̠
kusivi (A)
vi
chiflar Véase kisívi̠
kusókó vt
llevar, cargar (sobre el hombro) Chinúú titún nu̠ú so̠ko̠ ún; kusókó ún ku̠ꞌu̠n ún. Pon el leño en tu hombro y llévalo contigo.
X: kusókó, ísókó, xi̠sókó
M: kasóko̠, kásóko̠, ka̠sóko̠
C: kaso̠ko̠
EJ: kusókó, ísókó, xi̠sǒkó
ku̠su (A) vi
oxidarse Véase ku̠xin
kusuchí ini estar triste,
lamentar
(refiere a una tristeza muy
fuerte; es más fuerte que kuchíñá ini) Kúsuchí ní ini i̠ xa̠ꞌá ya̠ndòꞌò i̠. Ta saá ndi̠xa̠a̠ i̠ si̠kusítí i̠
ndinuni loꞌo káꞌa̠n i̠ xíꞌín Ndióxi̠, tá ndi̠ku̠ndìchì i̠, ta nda̠kua
ndu̠vàꞌà ini i̠. Me
sentía muy triste por lo qu me había sucedido. Entonces llegué y me hinqué y de
todo corazón le pedí a Dios, y cuando me paré, me sentí bien. Véase suchí
X: kusuchí ini, kúsuchí ini, ku̠suchí ini
M: kusúchí ini, kúsúchí ini, ku̠su̠chí ini
C: kusuchi ini
A: kuchuchú ini
EJ: kusuchí ini, kúsuchí ini, ku̠suchí ini
ku̠su̠n vi
dormir Kuáꞌan sindíkôo ra̠ ná ndiko̠o ra̠. ¿Nda̠chu
kini ní kíxi̠ ra̠? Ve a despertarlo para que se levante. ¿Por qué duerme mucho?
Variante ku̠su̠
X: ku̠su̠n, kíxi̠, ndi̠ki̠xi̠
M: ku̠su̠, kíxi̠, ndi̠ki̠xi̠
C: ku̠su̠n, kíxi̠, ndi̠ki̠xi̠
A: ku̠su̠n, kísi̠n, ni̠ki̠si̠n
EJ: ku̠su̠n, kíxi̠, ni̠ki̠xi̠
sikúsu̠n vt
hacer dormir
ku̠su̠n leko dormir con
los ojos entreabiertos Ra̠kíxi̠ leko kú ra̠ ta sǐꞌvi ní ra̠ ye̠ꞌe̠ chi tá káá ra̠ndi̠xi̠ꞌi̠, saá kàà ra̠. Él duerme con los ojos
entreabiertos y me asustó mucho porque se parecía a un muerto. [mod.: ku̠su̠n]
M: no existe
kusuꞌun (EJ) vi ayunar
¿Na̱chun na̱ ndíku̱n Juan ra na̱ ndíku̱n na̱ fariséo sísuꞌun-na?, ra ¿na̱chun na̱ ndíku̱n mií-un
kösísuꞌun-na? ¿Por qué
ayunan los discípulos de Juan y los discípulos de los fariseos, pero tus
discípulos no ayunan? Véase
koo suꞌun
EJ: kusuꞌun,
ísuꞌun, ___
kusuvi vt cumplir, obedecer Véase xasúví
kusuxan$ (C)
vi
holgazanear, ser flojo
Véase kuxúxán
kúta̠a vp
presumir, jactarse, ponerse valiente (de lo que
uno tiene; se usa solamente con hombres) Íyo ní xùꞌún ra̠ vitin, ya̠kán kúta̠a ní ra̠. Ahora
él tiene mucho dinero, por eso se jacta mucho. [no tiene futuro ni pretérito] Véase chinúú…tu̠ꞌu, kuñaꞌá
M: kutiáa, kútiáa, ku̠tiáa
kutáꞌa vi
desarrollar desnutrido (de gente y animales) Kŭꞌvi̠ ní i̠ tá ndi̠xi̠yo loꞌo i̠, ya̠kán ku̠táꞌa i̠; kŏó ndíxáꞌnu i̠. Me enfermé mucho cuando fui chico, por eso me desarrollé
desnutrido; ya no crecí.
X: kutáꞌa, kútáꞌa, ku̠táꞌa
M: kutiaꞌa$
EJ: kutiá'a
xatáꞌa vt
hacer desarrollar desnutrido
kuta̠ꞌa vi
quitarse, hacerse a un lado, alejarse (se usa con
gente o animales que entienden) Kuta̠ꞌa chi íyo ní tiokó koto tiin rí yóꞌo̠. Quítate porque hay muchos hormigas, no sea que te piquen.
(Nota dialéctica: en Metlatónoc también hay
la forma ku̠tiáꞌa̠ que indica respeto.)
X: kuta̠ꞌa,
kútáꞌa, ku̠tàꞌà
M: kua̠tiáꞌa̠, ___, xi̠ku̠tiáꞌa̠ (no
hay presente)
C: kuetiaꞌa$
A: kutaꞌa
EJ: kutia̠ꞌa imp.
kua̠tia̠'a
sikutáꞌa vt
alejar
kutáꞌán vi
juntarse Iin káchi kutáꞌán ndó kuxi ndó, kǎní táꞌán ndó. Júntanse para comer, no se peleen. Véase táꞌán
X: kutáꞌán,
ítáꞌán, xi̠táꞌán
M: kutáꞌán, ítáꞌán, xi̠táꞌán
A: kitáꞌan ~
kutáꞌan, ___, ___
EJ: kitáꞌán ~
kutáꞌán, ítáꞌán, xi̠táꞌán
kutáí ve
estar orgulloso, presumir, jactarse (se usa más con cosas que uno tiene)
Kú chi kútáí ini ra̠ ndi̠kua̠ꞌa iin veꞌe ra̠. Él está muy orgulloso por haber hecho una casa. Sinón. ndutáí Véase táí
X: kutáí, kútáí, ku̠táí
M: ___, kútiáyú, ku̠tiáyú
EJ: kutiáyú, kútiáyú, ku̠tiǎyú
kutakaa (C)
vi
estar colgado Véase ka̠a̠,
kutikàà
kutaku vi
vivir, sobrevivir Xikó ndó nu̠ní kuxi nde̠ ná kutaku loꞌo nde̠. Véndanos
maíz para comer para que podamos sobrevivir.
X: kutaku, táku, xi̠tàkù
M: kutiákú, tiákú, xi̠tia̠ku
C: kutiaku$
A: kutaku, táku, xi̠taku
EJ: kutiáku, tiáku, xi̠tiaku
ku̠ta̠ku̠ vi oírse Lee va ya̠ loꞌo se̠ꞌe i̠; tǎꞌan ku̠ta̠ku̠ ví so̠ꞌo ya̠. Mi bebé está chiquito; todavía no oye.
X: ku̠ta̠ku̠, táku̠, xi̠táku̠
C: tiaku$
kuta̠ma̠ vp
decaerse ¿Án rí kúꞌvi̠ kú nduxí sa̠na̠ i̠?, ya̠kán ku̠ta̠ma̠
ní rí. ¿Estará enfermo mi pollo? Lo veo muy triste (lit.: por eso se decayó mucho). Sinón. nduta̠ma̠ Véase ta̠ma̠
X: kuta̠ma̠, kúta̠ma̠, ku̠ta̠ma̠
M: kutáma̠, kútáma̠, ku̠táma̠
EJ: kuta̠ma̠, kúta̠ma̠, ku̠ta̠ma̠
kutani ndiee$ (M) estar boca abajo Variante ta ndiee$, tani ndiee$ Véase 1kata ndee
kutanii (C)
vt colgar
X: no existe
C: kutanii$
1kutaꞌnu ve estar colgado Luvi ka ví kànà naꞌná na̠ ítáꞌnú ndaa ya̠ kándíká veꞌe na̠. Salió bien bonita la fotografía de ellos que está (colgada) en la pared. Variante kutaꞌnu ndaa
X: kutaꞌnu,
ítáꞌnú, xi̠ta̠ꞌnu
M: no existe
chitaꞌnu vt
colgar
2kutaꞌnu vt
estar pendiente, estar
suspendido Tá ndòꞌò ra̠ tindóꞌó tasaá xi̠ku̠tàꞌnù va vikó ya̠ tinda̠ꞌá se̠ꞌe ra̠. Cuando él
tuvo problema entonces quedó pendiente lo de la boda de su hijo.
X: kutaꞌnu,
ítáꞌnú, xi̠ku̠tàꞌnù
M: kutaꞌnu, táꞌnú, xi̠táꞌnú
kutátán vp 1. curarse, vacunarse ¿Nda̠chu xító nu̠ú táꞌán ndó ndóó ndó? ¿Án ná ku̠ꞌu̠n ndó xíꞌín se̠ꞌe ndó kutátán ya̠?, ndeé ní ndóꞌó ya̠. Por qué se miran unos a otros sin hacer nada; cómo es que no
llevan a su hijo a curarse?, está muy grave.
2. fumigarse Ná kutátán veꞌe chi íyo ní tiòꞌó ini ya̠. Que se fumigue la casa porque hay muchas pulgas. Véase ta̠tán
X: kutátán, kútátán, ku̠tátán
M: kutátán, ___, ku̠ta̠tán (no hay presente)
A: kuta̠ta̠n
kútáti ini (M)
vi
extrañar (a
alguien)
X: no existe
M: ___, kútáti ini, ku̠tati̠ ini (no hay futuro)
kutáxín ve
estar quieto, quedar
tranquilo, estar calmado
Iin ku̠táxín ñùù nde̠, ni kŏó mií na̠ꞌa ndóó; kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠ xachíñú na̠ inka ñùù. Nuestro pueblo está muy
quieto; no hay nadie; se fueron todos a trabajar a otros lugares.
Sinón. ndutáxín Véase táxín
X: kutáxín, kútáxín, ku̠táxín
M: kutáxi̠n, kútáxi̠n, ku̠táxi̠n
C: kutáxi̠n, kútáxi̠n, ku̠táxi̠n
EJ: kutáxín, kútáxín, ku̠tâxín
kutáxín yuꞌú vi
callarse Kutáxín yuꞌú ún, kuáchí ní yuꞌú ún ta kúꞌvi̠ ní xi̠ꞌní i̠. Cállate, hablas mucho y me duele mucho la cabeza. [mod.: kutáxín]
M: kutáxi̠n yuꞌú,
kútáxi̠n yuꞌú, ku̠táxi̠n yuꞌú
EJ: kutáxín yuꞌú,
kútáxín yuꞌú, ku̠tâxín yuꞌú
kutéꞌé vp
hacerse duro, endurecerse
Kundatun ndó ná kutéꞌé nu̠ú piso saá kua̠ñu̠ ndó, chi uxá ní ya̠. Espérense hasta que se
endurezca el piso entonces pisan porque está fresco. Sinón. ndutéꞌé Véase téꞌé
X: kuteꞌe,
kúteꞌe, ku̠teꞌe
M: kutiéꞌé, kútiéꞌé, ku̠tie̠ꞌe̠
C: kutiéꞌe,
kútiéꞌé, ku̠tie̠ꞌé
kuteꞌe vp
ponerse mugroso, ensuciarse
Ni kŏó tìkuǐi kuchi nde̠; iin ku̠teꞌe nu̠ú nde̠ ndóó nde̠. No tenemos agua para bañarnos;
estamos todos sucios. Sinón. nduteꞌe Véase teꞌe
X: kuteꞌe,
kúteꞌe, ku̠teꞌe
M: kutiéꞌé, kútiéꞌé, ku̠tie̠ꞌe̠
kutiáa (M)
vi
presumir (de
lo que tiene; solamente se usa con hombres) Véase kutáí
kutia ndiaa (M, C)
vi
rebosar Véase kutú ndaa
kutiaku$ (C, EJ)
vi
vivir Véase kutaku
kutiáyú (M, EJ)
vp
estar orgulloso, ponerse
orgulloso (de sí mismo) Véase
kutáí
1kutiéꞌé (M,
C) vi
endurecerse Véase kutéꞌé
2kutiéꞌé (M,
C) vi
ponerse mugroso Véase kutéꞌé
kuti̠i vp
arrugarse (por ej.: ropa, papel) Kúxúxán ka ví i̠ sindîꞌvi i̠ kàà to̠to̠ i̠, iin ku̠ti̠i ndiꞌi ya̠. Tengo mucha
flojera para planchar mi ropa, todas se arrugaron. Sinón. nduti̠i Véase ti̠i
X: kuti̠i, kúti̠i, ku̠ti̠i
M: kutíi̠, kútíi̠, ku̠tii̠
kutikàà ve
estar colgado, colgarse
Ivá yó Jesús xitikaa ndaa ra̠ ndaꞌá krúsin. Nuestro
Señor Jesús fue colgado en la cruz. Variante kutikàà ndaa Véase ka̠a̠
X: kutikàà, tíkáá, xi̠ti̠kàà
M: kutakaa, tákaa, xi̠ta̠kaa
C: kutakaa, ___, xta̠kaa
EJ: kutikaa, tíkaa, xǐtikaa
kutíkú ve
ser tímido, ser huraño (de la gente) Kútíkú ní yáloꞌo se̠ꞌe ndó; kŏó xíín yá kuyati yá nu̠ú i̠. La niña de ustedes es muy
tímida; no quiere acercarse a mi. Sinón. ndutíkú Véase tíkú
X: kutíkú, kútíkú, ku̠tíkú
M: kutúku̠
Kútiókó Lomazoyatl (un pueblo en el municipio de Alcozauca)
M: Kútiókó; C: Kútiókó; P: Kutioko
kuto (A)
vt
gustar Véase kutóo
kutoꞌni$ (C) vt ver Véase koto
kutóo vt
gustar, tener ganas Ye̠ꞌe̠ ta kútóo ní i̠ kaxí i̠ tíchi̠ta̠. ¿Án kútóo yóꞌo̠ kaxí ún rí? A mi me gusta mucho el
plátano. ¿A ti te gusta comerlo?
X: kutóo, kútóo, ku̠tóo
M: ___, kótóo̠, ___ (no hay futuro ni
pretérito)
A: kutoo
EJ: kutóo, kútóo, ku̠tóo
kutŏꞌo vp
ponerse respetuoso ¿Unkúa̠ ìkán ún xíꞌín se̠ꞌe ún ya̠kán va̠ꞌa ku̠tŏꞌo ní ra̠. ¿Qué le hiciste a tu hijo por eso se volvió muy respetuoso?
Sinón. ndutŏꞌo Véase tŏꞌo
X: kutŏꞌo,
kútŏꞌo, ku̠tŏꞌo
kutoso vp
ponerse inclinado, ponerse
torcido, ponerse
jorobadoa ¿Nda̠chu kama ní ku̠toso ra̠ ta ra̠loꞌo va kú ra̠. ¿Cómo
es que muy pronto se hizo jorobado y está joven? Sinón. ndutoso Véase toso
X: kutoso, kútoso, ku̠toso
kútú adj 1. apretado, bien unido
Kútú ní va ndi̠kàsì i̠ yéꞌé túvi i̠, ta saá ni xùná na̠kuíꞌná ya̠. Creí que había cerrado muy bien (lit.: muy apretado cerré)
la puerta, pero aun así abrieron los ladrones.
2. seguro Nu̠ú kútú chi̠vaꞌa ún xùꞌún ún koto ka sikuíꞌná na̠ ya̠. Guarda tu dinero en un lugar seguro no sea que te roben.
M: kútu̠; C: kutu$; EJ: no existe
chikasi
kútú cerrar bien
kukútú vp
ponerse apretado
xakútú vt
hacer apretado
kutú vi
llenarse Koyo tìkuǐi ini inka ña̠ꞌa chi xa̠ chùtú ní ya̠. Vacía el agua en otra cosa
porque ya se llenó.
X: kutú, chútú, chùtú
M: kutú, chítú, chi̠tú
C: ku̠tu
A: kutú, chútú, chu̠tú
EJ: kutú, chítú, chǐtú
kutu vi
limpiar (la
milpa) Naꞌa ndó, ku̠ꞌu̠n ndó kutu ndó xíꞌín i̠, ndeé ní ndeé káá xa̠ꞌá itun i̠. Vénganse, vamos a limpiar mi milpa, hay muchas hierbas al pie de
las plantas.
X: kutu, xútú, xùtù
M: kutu, xítu, xi̠tu
C: kutu
A: kutu, xútu, xu̠tu
EJ: kutu, xítu, xǐtu
kùtú s
chicle ¿Unkúa̠ ìkán ún, si̠kúchí ní ún kùtú
xi̠ꞌní ún?
Nda̠kua̠ chìchì ya̠a̠ ya̠ xi̠ꞌní ún. ¿Qué hiciste que te embarraste de chicle la cabeza? Se te pegó
todo en tu cabello.
M: ku̠tú; A: ku̠tú
kutú ndaa 1. rebosar Sikútú tìkuǐi ini cubeta ná kutu ndaa ya̠. Llena la cubeta con agua hasta que rebose.
2. llenarse mucho, estar llenísimo Vikó íyo veꞌe na̠, iin chútú ndaa na̠ꞌa veꞌe na̠. Hay fiesta en su casa, está llenísimo de gente. [mod.: kutú]
M: kutia ndiaa, xítia ndiaa, ndi̠xi̠tia
ndiaa (sentido 1)
M: kutú ndaa, chítú ndaa, chi̠tú ndaa (sentido 2)
A: kutú ndaa; kútú ndaa; ku̠tú ndaa
EJ: kui̠tia̠ ndiaa, xítia̠ ndiaa, ni̠xi̠tia̠
ndiaa (sentido 1)
EJ: kutú ndaa, chítú ndaa, chi̠tú ndaa (sentido 2)
kutúku̠ (M) vp ser
tímido Véase kutíkú
Kútu̠ni s
Lagunilla Yuku Tuni (nombre de un pueblito en el municipio de Metlatónoc)
M: Kútu̠ni; P: Kutuní
kutuni s
tipo de hierba (la gente la usa cuando se baña en el temazcal)
M: túni̠í
kutuni ini$ entender (palabra antigua) Véase tu̠ni̠
M: fut. neg.: kutŭni̠, pres. neg.: ku̠tŭni̠ (no hay pretérito)
1kutuun vp
ponerse firme, ponerse apretado,
apretarse Taya ní si̠kuàꞌà na̠ nú ta kànì ka i̠ kalavo nú, ta saá ku̠tuun
nú. Lo habían hecho (el mueble)
muy flojo y le puse más clavos, entonces quedó firme. Sinón. ndutuun Véase tuun
X: kutuun, kútuun, ku̠tuun
M: kutuun, kútuun, ku̠tuun
C: tuun$
EJ: kutuun, kútuun, ku̠tuun
2kutuun (C)
vt
encender, prender Véase tuun
kutuun$ (C) vi quedarse
X: no existe
M: no existe
kutu̠ún vp
tiznarse, ensuciarse con tizne Kŏó kútóo i̠ kuniñúꞌú i̠ titún; kini ní kútu̠ún yó íkán nú. No me gusta usar la leña
porque siempre me ensucio mucho con tizne (o siempre me lleno de tizne).
Sinón. ndutu̠ún Véase tu̠ún
X: kutu̠ún, kútu̠ún, ku̠tu̠ú
M: kuchi tuun$
C: kutu̠u̠n, kútúu̠n, ku̠tu̠u̠n
kutu̠u̠n vi
cansarse Naꞌá ní si̠sítí ra̠ ndi̠ka̠ꞌa̠n ra̠ xíꞌín Ndióxi̠ ta ku̠tùùn ní ko̠ꞌndo̠ ra̠, che. Tardó mucho tiempo hincado delante
de Dios y dice que se le cansaron mucho las rodillas. Sinón. kunaá
X: kutu̠u̠n, kútu̠u̠n, ku̠tu̠u̠n
M: kutu̠u̠n, kútúu̠n, ku̠tu̠u̠n
kutu̠ꞌva vt aprender
Loꞌo ra̠ vitin va chíndeé táꞌán ún xíꞌín ra̠, ná kutu̠ꞌva ra̠ ta ikán mií va ra̠ tùtù ra̠. Ahora que está chico le tienes
qué ayudar, pero cuando aprenda, él lo va a hacer sólo.
X: kutu̠ꞌva, kútu̠ꞌva, ku̠tu̠ꞌva, tu̠ꞌva, hab.:
kútúꞌva
M: kutuꞌva,
kútúꞌva, ku̠tuꞌva
EJ: kutuꞌva,
kútuꞌva, ku̠tuꞌva
kutuvi vi
1. ver Kútóo
ní i̠ ki̠ku i̠ soꞌmá, ta kŏó kîku ka i̠ chi kŏó túví ka nu̠ú
i̠. Me
gusta mucho bordar, pero ya no bordo porque ya no veo.
2. verse, aparecerse
Xíká ní ndíchi veꞌe ún ta ni kŏó túví ndíchi ya̠. Está muy lejos tu casa y casi no sé ve donde está.
3. estar
destapado Xi̠tùvì nu̠ú i̠ ndi̠ki̠xi̠n i̠ ta tììn ní ndikuiín ye̠ꞌe̠. Dormí con la cara destapada y me picaron muchos zancudos.
X: kutuvi, túví, xi̠tùvì
M: kutuvi, túvi, xi̠tu̠vi
A: tivi
EJ: kutuvi, túvi, xi̠tuvi
kutu̠vi (C)
vi, vt parar
X: no existe
C: kutu̠vi
kuu ve 1. ser Ñùù i̠ ta na̠kátí xi̠tá kúú ndiꞌi ná. En mi pueblo, todas echan tortillas (lit.: los que echan tortillas son todas).
2. suceder Soꞌva kùù xinaꞌá: ndeé ní ndi̠xi̠ꞌi̠ nde̠ sòkò. Así
sucedió hace años: tuvimos mucha hambre.
X: kuu, kúú ~ kú, kùù
M: kuu, kú, xikuu
A: kukuu, kúú ~ kúu, xi̠kuu ~ ni̠kuu
EJ: kuu, kúú, xi̠ku̠u
kuu mií tener Na̠xíxí ní kùñù ta vitâ ní na̠,
chi va̠ꞌa ní ka iva va, kúú mií ní ya̠ ndeé. Los que comen mucha carne son gente muy débil; las
verduras son las que tienen más nutrición. [mod.: kuu] Variante
kumií
M: tal vez no existe
A: kukomi, kómi, xi̠komi
kuu mií…ichí tener derecho
Ye̠ꞌe̠ kú ra̠kúú mií ichí ni̠ꞌí kití chi ndòꞌò ní i̠ xíꞌín rí. Yo tengo el derecho de recibir más ganados porque sufrí mucho con
ellos.
EJ: no existe
kuꞌu̠ (A)
s monte, hierbas, pasto
X: no existe; M: kuꞌu$, EJ: kuꞌu
ku̠ꞌvi̠ nùú primeras
hierbas
kukûvi segundas
hierbas
kuꞌu̠ kivi (A) segundas hierbas Véase kukûvi
kuꞌu̠ no̠ó (A) primeras hierbas Véase ku̠ꞌvi̠
nùú
kuꞌu nu̠ú (EJ) primeras hierbas Véase ku̠ꞌvi̠
nùú
kuún vt
moler (con
molcajete) Xíꞌín tinaná so̠ó kú rí kúún yá tiàꞌá kuxi yá tikáꞌán. Ella están haciendo (lit.: está moliendo) la salsa con los
tomatillos para comer ahorita. Véase ku̠ún
X: kuún, kúún, kùún
M: kuŭn, kúŭn, ku̠ŭn
kuun vi
producir, darse Ñùù I̠ta Ita ta íyo ní túnchǐkún, kúún ní chìkún ndaꞌá nú. En Xochapa hay muchos árboles de guamúchil y producen muchos
guamúchiles.
X: kuun, kúún, kùùn
M: kuun, kúún, ku̠un
A: koon, kóon, ko̠on
EJ: kuun, kúún, kǔun
sikúún vt
producir
ku̠ún vi molerse, ser molido (en molcajete) Kama ndó kuxi ndó chi xa̠ ndi̠ku̠ún tiàꞌá ta ndîko ní xi̠tá. Apúrense
a comer porque la salsa ya está molido y se están enfriando mucho las
tortillas. Véase kuún
X: ku̠ún, kûún, ndi̠ku̠ún
M: ku̠u̠n, kúu̠n, ndi̠ku̠u̠n
kûun (EJ) adj molido (hablando de salsa)
kuun sa̠ví llover
Kini ka ví kùùn sa̠ví ta ndi̠ke̠e ní tìkuǐi veꞌe i̠; ñúꞌú ní naꞌma ini ya̠. Llovió muy fuerte y mucha agua entró en mi casa; hay mucho lodo.
[mod.: kuun]
M: kuun sávi̠, kúún sávi̠, ku̠un sávi̠
A: koon sa̠vi̠, kóon sa̠vi̠, ko̠on sa̠vi̠
EJ: kuun sa̠ví, kúún sa̠ví, kǔun sa̠ví
kuun ti̠xin tener diarrea
Tá kúún ti̠xin ún, ta kǎxí ún chi̠ta̠ xíꞌín leche koto ka sikúún va̠ꞌa ka rá ti̠xin ún. Cuando tienes diarrea, no comas plátano con leche o te vas a
causar más diarrea.
A: koon ini, kóon ini, ko̠on ini
EJ: kuun ti̠xin, kúún ti̠xin, kǔun
ti̠xin
ku̠ꞌu̠n 1. vi ir ¿Maa ku̠ꞌu̠n ndó veꞌe nde̠ koto ndó nde̠ꞌe̠? ¿Cuándo van a ir a visitarnos?
2. v aux
va, está (solamente en el presente en proceso) Kama ní kua̠ꞌa̠n xína̠ se̠ꞌe yáxìxì i̠ chi chi̠tu̠n ní kákú se̠ꞌe yá. Los hijos de mi tía se están multiplicando muy rápido porque da a
luz muy seguido.
X: ku̠ꞌu̠n,
xáꞌa̠n, ndi̠xa̠ꞌa̠n; en proceso: kua̠ꞌa̠n imp.
de segunda persona: kuáꞌan imp. de primera persona de
plural: ko̠ꞌo̠ ~ ko̠ꞌyó
M: ku̠ꞌu̠n, xáꞌa̠n, ndi̠xa̠ꞌa̠n; en
proceso: kua̠ꞌa̠n imp. de primera persona de plural: kóꞌŏ
C: ___, kuáꞌan,
___
A: ko̠ꞌo̠n,
___, ni̠xa̠ꞌa̠n; en proceso: kua̠ꞌa̠n imp. de primera persona de plural:
ko̠ꞌyo̠ imp.
de segunda persona: kuáꞌán negativo del pasaodo: ni̠xáꞌan
EJ: ku̠ꞌu̠n,
xáꞌa̠n, ni̠xa̠ꞌa̠n; en proceso: kua̠ꞌa̠n imp. de primera persona de plural: ko̠ꞌó imp. de segunda
persona: kuáꞌa̠n
sikúꞌun nu̠ú voltear la vista
ku̠ꞌu̠n…ndeé estar a
favor, defender Ikán loꞌo ndó ya̠ma̠ní ku̠ꞌu̠n ndó ndeé i̠ ta chaꞌvi i̠ ndóꞌo̠. Háganme el favor de defenderme y les voy a pagar. [mod.: ku̠ꞌu̠n]
M: ku̠ꞌu̠n...ndieé;
EJ: ku̠'u̠n … ndieé
kùꞌvà s 1. medida Chikǎa kua̠ꞌá ní ún nduchí kuxi i̠; tá kùꞌvà ya̠ chi̠kàà ún ko̠ꞌó yá, saá ná koo ya̠. No me sirvas mucho frijol;
sírveme tal como le serviste a ella (lit.:
como la medida que pusiste en el plato de ella, que así sea).
2. tiempo Xa̠ kùꞌvà kúa̠ sikuáꞌá ún kaꞌvi ún, ¿nda̠chu téꞌé ní xi̠ꞌní ún saá! Ya es
tiempo que aprendas a leer, ¿cómo es que tienes la cabeza tan dura!
3. manera (cómo) Kŏó kútóo i̠ ndá kùꞌvà káꞌa̠n ra̠; chínúú ndaa ní ra̠ káꞌa̠n ra̠. No me gusta la manera como habla; echa muchas indirectas.
M: kuꞌva; EJ:
kǔꞌva
ku̠ꞌva s 1. hermana (de hombre) Pedro, ¿án ndixa ku̠ꞌva ún kú yáyóꞌó, che? Pedro, ¿es
verdad que ella es tu hermana?
2. hermano (de mujer) Kuáꞌan kusíkí ún xíꞌín ra̠loꞌo ku̠ꞌva ún ná ndikata i̠. Ve a jugar con tu hermanito
para que yo lave.
M: ku̠ꞌva; A: kiꞌva̠; P: kuꞌva$; EJ: ku̠ꞌva
ku̠ꞌva
kuáchí 1. prima (de hombre) Ku̠ꞌva kuáchí i̠ kú yáMaría, saá chi se̠ꞌe xìxì i̠ kú yá. María
es mi prima, porque es hija de mi tía.
2. primo (de mujer)
M: kuꞌva̠ kuachǐ; EJ:
ku̠ꞌva kuáchí
ku̠ꞌva ndáꞌvi 1. media hermana (de hombre) Sùví ku̠ꞌva míi i̠ kú ná, ku̠ꞌva ndáꞌvi va i̠ kú ná chi síín ivá ná ikán ta
síín ivá ye̠ꞌe̠. No son mis legítimas hermanas, son mis medias hermanas, porque
ellas tienen otro papá y yo tengo otro.
2. medio hermano (de mujer) Ku̠ꞌva ndáꞌvi va i̠ kú ra̠ chi sùví iin siꞌí nde̠.
Él es mi medio hermano porque no somos de
una sola mamá.
M: ku̠ꞌva ndáꞌví; EJ: ku̠ꞌva ndáꞌvi
kuvaꞌa$ (C) vt madurarse
Véase va̠ꞌa
X: no existe
M: kuvaꞌa, kúváꞌa, ku̠vaꞌa
C: kuvaꞌa$, kúvaꞌa, ku̠váꞌa
kuva̠ꞌa (A) vi hacerse, ser hecho
Véase kua̠ꞌa
kuvai vi
tardar ¿Nda̠chu kúváí ní ún? ¡Xa̠ kua̠ꞌa̠n carro ta ndi̠ndo̠o yó! Porqué te tardas mucho, ¡Ya se
fue el carro y nos dejó!
X: kuvai, kúváí, ku̠vai
M: no existe
ndasa
vai hacer tardar
kuvatá vp
tratar amablemente, hacer la
barba (insinceramente)
¿Unkúa̠ kúni̠ ra̠ ya̠kán kúvatá ní ra̠ xíꞌín ún? ¿Qué quiere él que te anda tratando muy amable? Sinón. nduvatá Véase vatá
X: kuvatá, kútvatá, ku̠vatá
M: kuvatia, kúvatia, ku̠vatia
C: kuvatia$
kuvatia$ (M, C)
vt
tratar amablemente, hacer la
barba Véase kuvatá
kuve̠e vp
ponerse pesado Tǎán ka ndó nií ini kóxta i̠ chi xa̠ ku̠ve̠e ní ya̠. Ya no echen más mazorca en mi costal porque ya se hizo muy pesado.
2. estar paralizado (por enfermedad o por miedo) Chée ka ví ko̠ó kètà nu̠ú i̠;
ña̠á ndi̠ndíꞌvi ka ví i̠ ta iin ku̠ve̠e i̠, ni kŏó ndíkúví ka ka̠nda̠
i̠. Me salió una culebra grandísima y me asusté mucho y me quedé paralizado,
ya no pude moverme. Sinón. nduve̠e Véase ve̠e
X: kuve̠e, kúve̠e, ku̠ve̠e
M: kuvee, kúvée, ku̠vee̠
kuvi$ (C) adv excesivamente
X: no existe
kuvi$ (C)
vi
ser Variante ke$ Véase kuu
1kuvi v aux poder
Kútóo ní i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ ñùù Sindiáꞌá, ta kùví ku̠ꞌu̠n i̠. Tengo muchas ganas de ir a Chilpancingo, pero no puedo.
(Nota dialéctica: en Xochapa casi siempre se usa en el negativo
no existe forma positiva en el presente ni en el pretérito.)
X: fut./neg.: kùví, pres./neg.: kŏó kúví,
pret./neg.: kŏó ndíkúví
M: kuvi, ___, ku̠vi (no hay presente)
neg.: ku̠ví
A: kivi; neg.: ki̠ví
EJ: kuvi, neg.: küvi
2kuvi vi
morir Ra̠ kìní na̠ kú iin ra̠ñùù i̠; ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Murió
fusilado uno de mi pueblo.
X: kuvi, xíꞌi̠, ndi̠xi̠ꞌi̠
M: kuvi, xíꞌi̠, ndi̠xi̠ꞌi̠
C: kuvi, xíꞌi̠, ndi̠xi̠ꞌi̠
A: kivi, xíꞌi̠, ni̠xi̠ꞌi̠
EJ: kuvi, xíꞌi̠, ni̠xi̠ꞌi̠
kuvi íꞌí (EJ) desmayarse,
sufrir un ataque epiléptico Véase
kuvi ndiûu
X: no
existe
M: kuvi yíꞌí,
xíꞌi
yíꞌí,
ndixiꞌi
yíꞌí
EJ: kuvi íꞌí, xíꞌi̠ íꞌí, ni̠xi̠ꞌi̠ íꞌí
kuvi…iꞌní (M) tener calor (muy fuerte)
X: no existe
M: kuvi...i'ní
kuvi…kaꞌní tener calor (muy fuerte) Kŭꞌun ndó xíꞌín táta ndó; iꞌní ní ta kuvi ní ndó kaꞌní. No vayan con su papá hace mucho calor y van a tener mucho calor.
[mod.: 2kuvi]
M: kuvi...kaꞌní, xíꞌí...kaꞌní, ndi̠xi̠ꞌi...kaꞌní
C: kuvi…kaꞌni$
kuvi ndiûu desmayarse
Tá loꞌo i̠, ta kŏó ndu̠xán i̠. Xíká i̠ nu̠ú yòtí ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ndiûu i̠ xa̠ꞌá ya̠ iꞌní yòtí. Cuando yo era chica, no tenía huaraches. Y me desmayaba al caminar
en la arena caliente. [mod.:
2kuvi]
M: no existe
kuvi sòkò tener hambre
Kua̠ꞌa̠n se̠ꞌe i̠ xíꞌín ivá na̠, ta na kuaꞌan kuvi sòkò va kú na, chi loꞌo ní va xi̠tá kua̠ꞌa̠n xíꞌín na̠. Mis hijos se fueron con su papá, se fueron a pasar hambre, porque
llevaron pocas tortillas. [mod.:
2kuvi] Sinón. ka̠ꞌu̠n ini
M: kuvi sòkò, xíꞌi̠
sòkò, ndi̠xi̠ꞌi sòkò
A: kivi̠ so̠ko, xíꞌi̠ so̠ko,
ni̠xiꞌi̠ so̠ko
kuvi tóó desmayarse
Ndǎꞌi ndó xíꞌín ra̠ koto ka kuvi tóó tuku ra̠. No lo regañen no sea que se
desmaye otra vez. [mod.: 2kuvi]
M: kuvi tóó, xíꞌi̠
tóó, ndi̠xi̠ꞌi tóó
kuvi
yíꞌí (M) desmayarse Véase kuvi ndiûu
X: no existe
M: kuvi yíꞌí, xíꞌi
yíꞌí, ndixiꞌi
yíꞌí
EJ: kuvi íꞌí, xíꞌi̠ íꞌí, ni̠xi̠ꞌi̠
íꞌí
1ku̠ꞌvi̠ s
hermana (de
mujer) Mani ní i̠ nu̠ú yá ku̠ꞌvi̠ i̠; nina saá chíndeé yá ye̠ꞌe̠. Mi hermana me ama mucho; siempre me ayuda.
M: ku̠ꞌvi̠; C:
ku̠ꞌvi̠, A: ki̠ꞌvi̠; EJ: ku̠ꞌvi
2ku̠ꞌvi̠ 1. vi doler Ti̠kuéꞌe̠ xa̠ꞌá i̠ ta chíꞌí rá nu̠ú ya̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Me lastimé el pie y me está saliendo pus; me duele mucho.
2. vp estar enfermo, enfermarse ¿Án kándúꞌú ka táta ún?, kŏó ka ra̠ xíní i̠; xa̠ ku̠naꞌá ní kúꞌvi̠ ra̠. ¿Todavía está vivo tu papá?; no lo he visto; ya tardó mucho en
está enfermo. [Es una
contracción de ku más u̠ꞌvi̠] Véase u̠ꞌvi̠
X: ku̠ꞌvi̠,
kúꞌvi̠, ndi̠ku̠ꞌvi̠
M: kuꞌvi̠, kúꞌvi̠, ku̠ꞌvi̠
A: kiꞌvi̠, kîꞌvi̠, ni̠kiꞌvi̠
EJ: ku̠ꞌvi̠, kúꞌvi̠, ni̠ku̠ꞌvi̠
sikúꞌvi̠ vt
hacer daño
3ku̠ꞌvi̠ s pasto, hierba
Ndiꞌi saá ki̠ví kua̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín tixŭꞌú sa̠na̠ i̠ ikú kuxi rí chi
kŏó mií ku̠ꞌvi̠ nu̠ú íyo nde̠.
Todos los días llevo mis
chivos a apacentar al campo porque no hay nada de pasto donde vivimos.
M: no existe
4ku̠ꞌvi̠
(M) s Es una propriedad que es cerro con árboles
muy tiernos. (como de un metro de altura).
X: no existe
ku̠ꞌvi̠ ini…kuni amar, querer
Chíndeé ní ra̠ ñásíꞌi ra̠, chi kúꞌvi̠ ní ini ra̠ xíni̠ ra̠ yá. Él ayuda mucho a su esposa
porque la quiere mucho. [mod.:
ku̠ꞌvi̠]
M: kuꞌvi̠
ini...kuni, kúꞌvi̠ ini...xíni, ku̠ꞌvi̠
ini...xi̠ni
A: ___, kíꞌvi
ini, ___
EJ: ku̠'vi̠ ini … kuni
ku̠ꞌvi̠ kuáchí prima (de mujer) Ku̠ꞌvi̠ kuáchí i̠ kú yá saá chi se̠ꞌe xìtò i̠ kú ñá. Ella
es mi prima porque es hija de mi tío.
M: ku̠ꞌvi̠
kuáchí; EJ: ku̠ꞌvi kuáchí
ku̠ꞌvi̠ nùú primeras hierbas (las hierbas
que limpian de la milpa la primera vez después de la siembra) Nde̠ꞌe̠ si̠kán xútú kú nde̠ ku̠ꞌvi̠ nùú. Apenas estamos limpiando la milpa por primera vez.
A: kuꞌu̠ no̠ó; EJ: ku'u nu̠ú
ku̠ꞌvi̠ ndáꞌvi medio hermana (de mujer) Ku̠ꞌvi̠ ndáꞌvi va kú yá saá chi síín ivá iin va nde̠. Es mi
media hermana porque no somos de un solo papá.
M: ku̠ꞌvi̠
ndáꞌví; EJ: ku̠ꞌvi ndáꞌvi
ku̠ꞌvi̠ ya̠a̠ (M) estar
mejorando un poco
X: no existe
M: kuꞌvi̠ ya̠a̠,
kúꞌvi̠ ya̠a̠,
ku̠ꞌvi̠ ya̠a̠
kuvichí (M, EJ) vp ponerse vacío Véase kuyuchí
kuvií vp
estar preparando, estar
arreglando, estar
poniendo en orden (para hacer algo o para viajar) Xa̠ kúvií ní na̠ ka̠ꞌu̠n na̠ Ti̠ndàꞌì. Ya se estan preparando para irse a Tlapa. Sinón. nduvií Véase vií
X: kuvií, kúvií, ku̠vií
M: kuvíi, kúvíi, ku̠vii̠
C: kuvii̠; kúvii̠; ku̠vii̠
kuvitâ vp
ponerse débil Tá ná kŏꞌó yó tìkuǐi, ta kúvitâ yó, tá káá rá táxí
ndeé yó, saá káá rá. Si no tomamos agua, no debilitamos, el agua es vida.
Sinón. nduvitâ Véase vitâ
X: kuvitá, kúvitá, ku̠vitá
M: kuvitá, kúvitá, ku̠vitá
C: kuvitá, kúvitá, ku̠vitá
EJ: kuvitá, kúvitá, ku̠vitá
kuvixá (M)
vp
ponerse aguado, aguarse
Véase ku uxá
kuvi̠xi̠ vp
endulzarse Kua̠ꞌá súka chika̠a̠ ún xíꞌín ya̠ ná kuvi̠xi̠ va̠ꞌa ya̠. Echale mucho azúcar para que esté bien dulce. Sinón. nduvi̠xi̠ Véase vi̠xi̠
X: kuvi̠xi̠, kúvi̠xi̠, ku̠vi̠xi̠
M: kuvixi̠, kúvíxi̠, ku̠vixi̠
C: kuvixi, kúvixi, ku̠víxi
kuvi̠xin vp
ponerse frío, ponerse
fresco Kuákiꞌvi ndó veꞌe chi xa̠ kua̠ꞌa̠n kúvi̠xin ní kèꞌè. Métanse adentro porque ya se está poniendo muy fresco afuera.
Sinón. nduvi̠xin Véase vi̠xin
X: kuvi̠xin, kúvi̠xin, ku̠vi̠xin
M: kuvixin kúvíxin, ku̠vixin
kuvi̠xi̠n vp ponerse
tibio, ponerse calientito Tǎxí ún
tìkuǐi vi̠xin koꞌo se̠ꞌe ún; ná kuvi̠xi̠n loꞌo rá, saá taxi ún rá koꞌo ra̠.
No le des agua fría a tu niño; deja que se
caliente un poquito, entonces se los das. Sinón. nduvi̠xi̠n Véase vi̠xi̠n
X: kuvi̠xi̠n, kúvi̠xi̠n, ku̠vi̠xi̠n
kuxa vi
madurarse Kǎꞌndá ún ti̠kǎva; ítá ní rí. Ná kuxa rí, saá
kaxí ún rí. No cortes las ciruelas; están muy tiernas. Espera que se maduren,
entonces te las comas. Véase kuxáá
X: kuxa, xúxá, xùxà
M: ku̠xa, kúxa, ___
EJ: kuxa, xúxa, xǔxa
Kûxa s
Chimaltepec (un pueblo en el municipio de Alcozauca)
kuxáá vi 1. desarrollar (para gente y animales cuando puede responder un poco; también la
milpa que se seca antes que da cosecha) Lěe ní se̠ꞌe ún; tǎꞌan kuxáá mií ya̠. Está muy tierno tu bebé;
todavía no se ha desarollado.
2. macizar (reg.), madurar (excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) Vǎꞌá ka cilantro chi xa kua̠ꞌa̠n kúxáá ndiꞌi ya̠. Ya no sirve el cilantro; ya está muy macizo.
3. maltratado (cabello) Ni kŏó kátún loꞌo ún lazo xi̠ꞌní se̠ꞌe ún, ya̠kán ku̠xáá ní ya̠. Nunca trenzas a tu hija, por eso tiene el cabello muy
maltratado. Véase 1xáá
X: kuxáá, kúxáá, ku̠xáá
M: kuxaa, ___, ku̠xa̠a̠ (no hay
presente)
A: kuxa, xúxa, xu̠xa
EJ: kuxáá
kuxaꞌan (A, C) vi
pastar Véase kaxáꞌa̠n
X: no existe
M: no existe
C: kaxáꞌan, xáxáꞌa̠n, xa̠xáꞌan
A: kuxaꞌan$
kuxǎꞌan vp 1. freír Kundatu ún ná kuxǎꞌan nduchí, saá kuxi ún ya̠. Espera que se frían los
frijoles, entonces comes.
2. manchar con grasa Koto ún kuxǎꞌan to̠to̠ ún. No te vayas a manchar la ropa
con grasa. Sinón. nduxǎꞌan Véase xǎꞌan
X: kuxǎꞌan,
kúxǎꞌan, ku̠xǎꞌan
M: kuxa̠ꞌán, kúxa̠ꞌan, ku̠xa̠ꞌán
ku̠xa̠ꞌa̠n vi
oler Kua̠ꞌá ní kalávo chi̠kàà ún xíꞌín ndaí ún; xáꞌa̠n ní rí. Pusiste mucho clavo en el mole; huele mucho.
X: ku̠xa̠ꞌa̠n, xáꞌa̠n, ndi̠xa̠ꞌa̠n
M: kuxáꞌa̠n,
xáꞌa̠n, ___ (no hay pretérito)
C: kuxaꞌan$, xáꞌa̠n, ___
A: kuxaꞌan, xáꞌan, xi̠xaꞌan (oler; saber)
EJ: ___,
xáꞌa̠n, ___
kuxaꞌan tami yuꞌu̠ tener buen sabor
ku̠xa̠ꞌa̠n támí oler bueno Yóꞌó íín na̠má xáꞌa̠n kuchi ún ná ku̠xa̠ꞌa̠n támí loꞌo ún. Aquí está el jabón de baño para que te bañes
y huelas bonito. [mod.:
ku̠xa̠ꞌa̠n] (Nota dialéctico: en
Cochoapa, quiere decir olor dulce.)
M: kuxáꞌa̠n
támi, xáꞌa̠n támi, ___ (no hay pretérito)
C: kuxaꞌan
tami$
EJ: ___,
xáꞌa̠n
támi, ___
ku̠xa̠ꞌa̠n va̠ꞌa vi oler (sabroso o bueno) Ku̠xa̠ꞌa̠n va̠ꞌa ní to̠to̠ ún chi chi̠kàà ún ndutá támí xáꞌa̠n ya̠. Tu ropa va a oler muy bien (porque cuando la lavaste)
le echaste ese líquido que huele bonito. [mod.: ku̠xa̠ꞌa̠n]
C: kuxaꞌan vaꞌa
kuxaꞌnu (C) vi comer (a la hora de la comida) Véase kuxáꞌñú
kuxáꞌñú vt
comer (la
comida)
¿Án xa̠ kuxáꞌñú kú va ndó ta ya̠chi̠ ní va kú ya̠? ¿Ya van a comer la comida? Todavía es muy temprano.
Véase xáꞌñú
X: kuxáꞌñú,
xíxáꞌñú, xi̠xáꞌñú
M: kuxáꞌñu, xíxáꞌñu, xi̠xáꞌñu
C: kuxaꞌnu
EJ: kuxáꞌñu,
xíxáꞌñu, xi̠xáꞌñu
kuxi 1. vt comer (algo con tortillas) Kuáꞌan veꞌe nána chée ún nda̠ka̠n ún nduchí kuxi yó. Ve a la casa de tu abuelita a
pedir frijoles para que comamos.
2. vi saber (de sabor) ¿Unkúa̠ íkán yáxìxì i̠ síkuâꞌa yá tiàꞌá? Va̠ꞌa ka ví xíxí rá. No sé cómo hace mi tía para
preparar la salsa; la que hace sabe bien rica.
X: kuxi, xíxí, xìxì
M: kuxi, xíxi, xi̠xi
C: kuxi, xíxi, xi̠xi ~ ndi̠xi̠xi
A: kuxu, xíxi, xi̠xi ; pot/neg.: o̠n kúxú
EJ: kuxi, xíxi, xǐxi
kuxíní vi
cenar
kúxi (M,
C, EJ) adj blancuzco,
gris Véase kúxín
kuxi̠ (M,
C) vi
oxidarse Véase ku̠xin
ku̠xi (EJ)
vi
oxidarse, pudrirse Véase ku̠xin
kuxi suꞌun ayunar
Yi̠í ní ki̠ví ta̠a̠n ya̠kán kŭxí yó, iin kuxi suꞌun ndiꞌi yó. Mañana es día muy sagrado, por eso no vamos a comer;
todos vamos a ayunar. [mod.:
1kuxi]
kuxi xíní cenar (palabra antigua) Sava na̠ ta kŏó xíxíní na̠,
ta nde̠ꞌe̠ ndiꞌi saá ki̠ví xíxíní nde̠. Algunos ya no cenan, pero nosotros siempre cenamos. Variante kuxíní
X: kuxi xíní ~ kuxíní, xíxí xíní ~ xíxíní,
xìxì xíní ~ xi̠xíní
M: kuxíni, xíxíni, xi̠xíni
EJ: kuxíni, xíxíni, xǐxíni
kuxi̠i vp
ponerse duro, ponerse
correoso Kŏó ndíkásu̠n va̠ꞌa chiróni i̠; kŏó xíni̠ i̠ unkúa̠ ndòꞌò ya̠; ku̠xi̠i ya̠. No se frio bien mi chicharrón; no sé qué le pasó; salió muy correoso. Sinón. nduxi̠i
Véase xi̠i
X: kuxi̠i, kúxi̠i, ku̠xi̠i
M: kuxíi, kúxíi̠, ku̠xii̠
C: kuxi̠i, kúxi̠i, ku̠xi̠i
kuxiin vp
arrugarse, estar
arrugado (por ej.: piel, fruta) Ya̠ ndi̠ndi̠chi̠ kú ndaꞌá ra̠ ta iin ku̠xììn ndiꞌi ya̠. Se le secó el brazo y se le arrugó completamente. Sinón. nduxiin Véase xiin
X: kuxiin, kúxíín, ku̠xììn
kuxíká vi
alejarse Va̠ꞌa ní ndi̠xi̠ka na̠ veꞌe i̠ ta kŏó xíni̠ i̠ unkúa̠ ndòꞌò na̠; ku̠xíká na̠. Seguido nos visitaban pero no sé porque se
alejaron. Sinón. nduxíká Véase xíká
X: kuxíká, kúxíká, ku̠xíká
M: kuxíka, kúxíka, ku̠xíka
EJ: kuxíka, kúxíka, ku̠xǐka
kúxín adj blancuzco, gris Luvi ní búrru sa̠na̠ i̠ kití ndi̠xi̠ꞌi̠; kití kúxín ndi̠xi̠yo rí. Estaba muy bonito mi burro que se murió; era gris.
M: kúxi; C: kuxi, kuxin; EJ: kúxi
kuxín vt
acepillar, alisar (madera) Viga
xíká nde̠ kúxín nde̠ kunúú xi̠ꞌní veꞌe nde̠. Andamos alisando la viga para el techo de
nuestra casa. Variante kuxín Véase tuxí
X: kuxín, kúxín, kùxín
M: kuxí, kúxí, ku̠xí
EJ: kuxí, kúxí, kǔxí
ku̠xin vi 1. oxidarse Nu̠ú sa̠ví xi̠ndìchì lata yóꞌó ta iin ndi̠ku̠xin ndiꞌi ya̠; vǎꞌá ka ya̠. Esta lata estuvo en la lluvia, por eso se oxidó; ya no sirve.
2. enmohecerse Nu̠ú kaꞌní va̠ꞌa chindoo ún nií ún; kama ná i̠chi̠ ya̠, koto ka ku̠xin
ya̠. Pon tu mazorca en el sol para que se seque luego, no sea que se
enmohezca.
X: ku̠xin, kûxin, ndi̠ku̠xin
M: kuxi̠, kúxi̠, ku̠xi̠ ~ ndi̠ku̠xi̠
C: kuxi
A: ku̠su, kúsu, ni̠ku̠su
EJ: ku̠xi, kûxi, ni̠ku̠xi
sikûxin vt
hacer oxidar
ku̠xi̠n s
arco con flecha Xinaꞌá va̠ꞌa ta kŏó tixíi ndíxíyo;
ku̠xi̠n va xìnìñúꞌú na̠. Hace mucho tiempo cuando todavía no había rifle
entonces ocupaban el arco con flecha.
M: koxi$; EJ: ku̠xi̠
kuxíꞌndá vp
escatimar, ponerse
mesquino, ponerse codo Kúxíꞌndá ní ra̠ ña̠ꞌa nu̠ú se̠ꞌe ra̠, ya̠kán ndóꞌó ní ini se̠ꞌe ra̠. Él es muy mesquino con su hijo, por eso su hijo sufre
mucho. Sinón. nduxíꞌndá Véase xíꞌndá
X: kuxíꞌndá,
kúxíꞌndá, ku̠xíꞌndá
M: kuxiꞌndia$
C: kuxiꞌndia$
EJ: kuxíꞌndiá, kúxíꞌndiá, ku̠xíꞌndiá
kuxiꞌndia$ (M, C) vi
escatimar, ponerse codo,
ponerse
mesquino Véase kuxíꞌndá
kuxíni (C, EJ)
vi
cenar Véase kuxi xíní
kuxítí (A)
vi
arrodillarse Véase kusítí
kuxítu̠n vi
hornearse (en
horno de hoyo)
Kití ku̠xítu̠n va kú tixŭꞌú xìxì nde̠ tá ndèè se̠ꞌe i̠ scuéla. Comimos chivo del horno (lit.: animal que se horneó
era el chivo que comimos) cuando se graduó mi hijo de la escuela. Véase xítu̠n
X: kuxítu̠n, kúxítu̠n, ku̠xítu̠n
M: kuxítu̠n, kúxítu̠n, ku̠xitu̠n
kuxivâko vi
estar desnutrido (milpa) Ya̠ kŏó ndíxútú ya̠chi̠ nde̠ itun nde̠, ya̠kán
iin ku̠xivâko ndiꞌi ya̠. De que no limpiamos luego la milpa, por eso se puso
muy desnutrida. Sinón.
nduxivâko
X: kuxivâko, kúxivâko, ku̠xivâko
M: tal vez no existe
kuxíxa (M) vi madurarse Véase kuxùxà
kuxiyo (EJ) vt apartar, quitar, remover
kuxu (A) vt
comer Véase kuxi
kuxùxà vp
madurar (excesivamente;
elotes, rábanos, calabazas, etc.) Vǎꞌá ka ndiaꞌmí ko̠ꞌyó xikó yó ya̠; iin ku̠xùxà ndiꞌi ya̠. Ya no sirven los rábanos para llevarlos a vender; ya están muy macizos.
X: kuxùxà, kúxùxà, ku̠xùxà
M: kuxíxa, kúxíxa̠, ku̠xixa̠
EJ: kuxíxa̠, kúxíxa̠, ku̠xǐxa̠
kuxúxán ve 1. holgazanear, dar flojera, ser flojo (persona o animal) Ye̠ꞌe̠ ku̠ꞌu̠n kú i̠ xa̠ꞌá titún, ta kâní ní kú ya̠, ta kúxúxán ní i̠. Iba a ir a traer leña, pero es
muy lejos y me da mucha flojera.
2. dar flojera, aburrirse Nu̠ú ndotór ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠; chútú ka ví na̠ꞌa; ña̠á ku̠xúxán i̠ ta ndi̠kìꞌìn i̠ va̠xi i̠. Fui al doctor, pero había mucha gente, me aburrí y me
vine. Sinón. nduxúxán Véase xu̠xán
X: kuxúxán, kúxúxán, ku̠xúxán
M: kuxúxan, kúxúxan, ku̠xu̠xán
EJ: kuxúxan, kúxúxan, ku̠xǔxan
kuxŭxan vp
abonarse, fertilizarse (con abono de animales) Kui̠ya̠ vitin chindoo ndó tixŭꞌú nu̠ú ñuꞌú ná kuxŭxan ya̠, chi kŏó káná vaꞌa mií itun nu̠ú ya̠. Este año ponen los chivos en
el terreno para que lo abonen (lit.: para que
se abone)
porque no se da muy bien la milpa. Sinón. nduxŭxan
X: kuxŭxan, kúxŭxan, ku̠xŭxan
EJ: kuxu̠xa̠n
1kuyaa (M)
vi
amanecerse
X: no existe
M: kuyaa, kúyaa, ku̠yaa
2kuyaa vi
emblanquecerse, limpiarse Naꞌá ní xi̠ndi̠kàà to̠to̠ i̠ ini cloro, ya̠kán ku̠yaa ní ya̠. Mi ropa tardó mucho en el cloro, por eso emblanqueció.
Sinón. nduyaa Véase
1yaa
X: kuyaa, kúyaa, ku̠yaa
M: kuyaa, kúyaa, ku̠yaa
C: kuyaa$
kuyachin (M, C, EJ)
vi
acercarse Véase kuyati
kuyakuá vp
torcerse Nu̠ú ñu̠ꞌu xi̠ndòò nú vi̠tún yóꞌó i̠kán ndó, ya̠kán ku̠yakuá ní nú. Ustedes dejaron estas tablas
en el sol, por eso se torcieron muy feo. Sinón. nduyakuá
Véase yakuá
X: kuyakuá, kúyakuá, ku̠yakuá
M: kundiakua, kúndiakua, ku̠ndiakua
kuya̠kua̠ vp
ensuciarse ¿Nda̠chu kama ní kúya̠kua̠ to̠to̠
un? ¿Án kŏó chíchí ún kúa̠? ¿Por qué te ensucias muy rápido
la ropa? ¿No te bañas? Sinón.
nduya̠kua̠ Véase ya̠kua̠
X: kuya̠kua̠, kúya̠kua̠, ku̠ya̠kua̠
M: kuyakua̠, kúyákua̠, ku̠yakua̠
kuya̠sín vp
ponerse sabroso, ponerse
delicioso Kuya̠sín ní nduchí ún chi
tàán kua̠ꞌá ní ún ti̠kùmì xíꞌín ya̠. Van a estar (lit.: se van a poner) muy sabrosos tus frijoles
porque le echaste muchas cebollas. Sinón. nduya̠sín Véase ya̠sín
X: kuya̠sín, kúya̠sín, ku̠ya̠sín
M: kuyási̠n, kúyási̠n, ku̠yasi̠n
kuya̠sín...yuꞌú 1.
salivar, desear, caerse las babas (un tipo de alimento por verlo) ¿Án ná taxi ún xùꞌún ku̠ꞌu̠n xíꞌín se̠ꞌe ún scuela? Kútóo ka ví na̠, ndá kúya̠sín
mií yuꞌú na̠ ndíta na. ¿Cómo
no les das dinero a tus hijos para la escuela? Tienen muchos deseos de algo
hasta se saborean las cosas.
2. tener apetito (otra vez; después de
estar enfermo) [mod.: kuya̠sín]
kuyatá vi
envejecerse Tǎꞌan mií kuyatá ra̠ ta xa̠ xíká toso ní ra̠. Todavía no está muy viejo,
pero ya camina muy jorobado. Sinón. nduyatá
Véase yatá
X: kuyatá, kúyatá, ku̠yatá
M: kuyatá, kúyatá, ku̠yatá
C: kuyatá, kúyatá, ku̠yatá
kuyati vi
acercarse ¡Kama koo ún kunu va̠ꞌa ún chi xa̠ kua̠ꞌa̠n kúyati ra̠ xa̠a̠ ra̠ sa̠tá ún! ¡Apúrate, correle, porque él
ya se acerca detrás de tí! Sinón. nduyati
Véase yati
X: kuyati, kúyati, ku̠yati
M: kuyachin, kúyachin, ku̠yachin
C kuyachin$
EJ: kuyachin, kúyachin, ku̠yachin
kuyatu vp ponerse
amargo (reg.), ponerse estiptico Vi̠xi̠ ní ndi̠xi̠yo chǐkún, tá kùùn sa̠ví
ta ku̠yatun ndiꞌi rí. Los guamúchiles eran muy dulces, pero cuando llovió se pusieron
muy amargas. Variante kuyatun
Sinón. nduyatu Véase yatu
X: kuyatu, kúyatu, ku̠yatu
M: tal vez no existe
kuyaꞌvi vp
ponerse costoso Ku̠yaꞌvi ní ña̠ꞌa; ni kua̠ꞌá xùꞌún ná ku̠ꞌu̠n xíꞌín yó ta ni kŏó náni ya̠ satá ndiꞌi yó ña̠ꞌa. Todo se puso muy caro; aunque uno lleve mucho dinero,
no alcanza para comprar todo. Sinón. nduyaꞌvi Véase yaꞌvi
X: kuyaꞌvi,
kúyaꞌvi, ku̠yaꞌvi
M: kuyaꞌvi, kúyaꞌvi, ku̠yaꞌvi
C: kuyaꞌvi;
kúyaꞌvi; ku̠yaꞌvi
kuyáxín vp
ponerse delgado (algo plano, como tortilla) Ku̠naꞌá ní ndíkó i̠ yòsó i̠, ya̠kán ku̠yáxín ní ya̠. Ya tardó mucho que muelo en este metate, por eso se
puso muy delgado. Sinón. nduyáxín
Véase yáxín
X: kuyáxín, kúyáxín, ku̠yáxín
M: kuyáxín, kúyáxín, ku̠yáxín
kuyéꞌe̠ vp
brillarse, ponerse
brillante Ku̠yéꞌe̠ ini veꞌe; ndi̠xu̠ná xi̠ꞌní ya̠, naá ní ndi̠xi̠yo ini ya̠.
Se puso más brillante en la casa ahora que
se abrió la azotea, porque estaba muy oscuro.
Sinón. nduyéꞌe̠ Véase yéꞌe̠
X: kuyéꞌe̠,
kúyéꞌe̠, ku̠yéꞌe̠
M: no existe
A: ___, yéꞌe, ___
EJ: kuyéꞌe̠,
yéꞌe̠, ___
kuyi̠í vp 1. estar santificado, estar consagrado
¿Án xa̠ ku̠yi̠í veꞌe ndó kúa̠, ya̠kán ndi̠ke̠e ndó ndôo ndó
ini ya̠? ¿Su casa ya está consagrada, por eso ya viven en ella?
2. ponerse delicado, ponerse cuidadoso Kúyi̠í ní yá xíꞌín se̠ꞌe yá; ni kŏó xíín yá taxi yá kuni na̠ ya̠. Se
está poniendo muy cuidadosa con su hijo; no lo deja que lo vean los demás. Véase
i̠í
X: kuyi̠í, kúyi̠í, ku̠yi̠í
M: kuyíi̠
A: kuyi̠i̠
kuyíꞌí vp
ponerse crudo Vǎꞌá mií ndíkuâꞌa kùñù xítu̠n i̠ chi iin ku̠yíꞌí ndiꞌi ya̠. No me salió bien la barbacoa; salió muy crudo (lit: se puso muy crudo). Sinón. nduyíꞌí Véase íꞌí
X: kuyíꞌí,
kúyíꞌí, ku̠yíꞌí
M: kuyíꞌí, kúyíꞌí, ku̠yíꞌí
kuyiꞌvi (A) vi asustarse, espantarse, tener miedo
Véase ku íꞌvi
kuyóko vp
rendir mucho, ampliarse, estirarse, alcanzar
Yáxín ka ikán ún xi̠tá ná kuyóko u̠xán ún saá chi nǎní xi̠tá kuxi
yó. Haz las tortillas más
delgaditas para que rinda la masa, porque si no, no nos va a alcanzar.
Sinón. nduyóko Véase yóko
X: kuyóko, kúyóko, ku̠yóko
M: kuyókó (no hay presente ni pretérito)
kuyo̠ó vi
marchitar (milpa) Xa̠ꞌá ya̠kŏó sa̠ví ndíkúún, ya̠kán ku̠yo̠ó ndiꞌi itun nde̠. De que no llovió, por eso se marchitó toda la
milpa. (Nota
dialéctica: in Alacatlatzala también sirve para mata de frijol.)
Sinón. nduyo̠ó Véase
3yo̠ó
X: kuyo̠ó, kúyo̠ó, ku̠yo̠ó
A: kuyoo, kúyoo, ni̠kuyoo
kuyoꞌó vp torcerse, ponerse
torcido Nu̠ú ñu̠ꞌu xi̠ndòò ndu̠xán i̠ ta iin ku̠yoꞌó ndiꞌi ya̠. Mis huaraches estuvieron en el sol y se torcieron
completamente. Sinón. nduyoꞌó Véase yo̠ꞌó
X: kuyoꞌó,
kúyoꞌó, ku̠yoꞌó
kuyosó ve
estar montado Kuyŏsó ún kuái̠ chi rísáná kú
rí; koto ka sindikává rí yóꞌo̠. No montes el caballo; está brioso, no te vaya a
tumbar.
X: kuyosó, yósó, xi̠yòsó
M: koso, yósô, xi̠yoso
EJ: kuyosó, yósó, xi̠yo̠só
kuyuchí vp
ponerse vacío Iin ku̠yuchí veꞌe i̠; kua̠ꞌa̠n ndiꞌi se̠ꞌe i̠. Se quedó vacía la casa; se fueron todos mis hijos. Sinꞌon. nduyuchí Véase yuchí
X: kuyuchí, kúyuchí, ku̠yuchí
M: kuvichí, kúvichí, ku̠vichí
EJ: kuvichí, kúvichí, ku̠vichí
kuyúú vi ponerse
sólido (p. ej.: la grasa de un caldo cuando se
enfrie) Kama
kuxi ún ndaí chi tá ndîko rá ta kúyúú ndiꞌi rá. Come rápido tu caldo
porque cuando se enfría se pone muy sólida la grasa. Sinón. nduyúú
X: kuyúú, kúyúú, ku̠yúú
kuyuꞌú (M) vp ser respondón
Véase yuꞌú
X: no existe
M: kuyuꞌú, kúyuꞌú, ku̠yu̠ꞌú
kuyu̠yu vp ponerse hueco Kití kààn ndiꞌi ini nú ta ku̠yu̠yu ndiꞌi ini nú, ya̠kán ndi̠kàvà nú. Los
animales agujeraron todo adentro del árbol; se puso hueco y por eso se cayó. Sinón. nduyu̠yu Véase yu̠yu
X: kuyu̠yu, kúyu̠yu, ku̠yu̠yu
M: tal vez no existe
L - l
láa̠ (A) s
lengua (del
cuerpo) Véase yâá
laá (A)
adj solamente
X: no existe
lǎa s nene, bebé, criatura (se
refiere a bebés de tres mes para abajo)
¿Án lǎa ní se̠ꞌe ún ya̠kán ndísó ní ún ra?, ta ra̠ xa̠
yatá kú ra̠. Como si estuviera tan bebé tu hijo para que lo andes
cargando, y ya está viejo.
M: laá; C: laa$
Láka Alacatlatzala
(un pueblo en el municipio de Malinaltepec)
M: no existe; A: Toki̠in
láká (EJ)
s murciélago Véase chínáká
lakí (C, EJ)
adj flaco
Véase lakuan
lakí (EJ)
s
hueso Véase leke
laki'í (EJ)
s
hoz Véase chiki'í
lakí si̠kí (EJ)
s columna
cervical
lakí ménde (EJ)
s clavícula
lakí ndíka (EJ)
s costilla Kǐꞌin kue̠ꞌe̠ na̠ñu̠-i. Tá ndákiꞌin-yu ta̠chí-i, u̠ꞌvi̠ lakí ndíka-i. Tengo una enfermedad de los pulmones. Cuando trato de respirar profundo, me duelen
las costillas. Véase
leke kándíká
lakí xa̠'á
kiyôó (EJ)
s nuez de Adán Véase ko'ndo su̠kún
1lakuán s
tortilla seca Kua̠ꞌá ní ndíkó nde̠; ndôo ní xi̠tá lakuán nde̠. Molemos mucho y nos sobran
muchas tortillas secas.
M: lakuán
2lakuán s
pus
Ya̠ti̠kueꞌe̠ kú xa̠ꞌá i̠ ta kéé ní lakuán nu̠ú ya̠. Me lastimé el pie y me está saliendo mucha pus.
M: ndakuá; C: ndakuá; EJ: ndakuá
lakuan adj delgado, flaco (de persona o animal) Tíku̠ꞌvi̠ kú vaca sa̠na̠ i̠, ya̠kán ndùù lakuan ní rí. Mi vaca estuvo enferma, por
eso quedó muy flaca.
M: lakí; EJ: lakuán, lakí
kulakuan vp
adelgazarse
xalakuan vt
hacer adelgazar
lalá (EJ)
vi
orinar Véase tatá
láꞌla adj andrajoso, roto (p. ej.: tela, papel) Láꞌla ní to̠to̠ ún; taxi ya̠ ndaꞌá i̠ ná ndikaꞌmá i̠. Tu ropa está muy rota; dámela para remendarla.
M: láꞌlá; A:
láꞌlá; EJ: lá'la
nduláꞌla vp
estar roto
xaláꞌla vt
romper
laꞌlá 1. s flema, moco Taxi to̠to̠ ndiyákun i̠ xi̠tín i̠, íín ní laꞌlá xi̠tín i̠. Dame
un trapo para limpiarme el moco de mi nariz; tengo mucho.
2. adj
mocoso Ndiyákun xi̠tín ra̠; laꞌlá ní xi̠tín ra̠. Limpia a su nariz; está muy
mocoso.
3. adj
mojado Yándi̠kàvà kú yáJuana ini veꞌe; laꞌlá ní ini ya̠, ya̠kán ndi̠kàvà yá. Juana se cayó en la casa
porque está muy mojado, por eso se cayó.
M: laꞌlá; A: la̠ꞌlá; EJ: laꞌla
kulaꞌlá vi
estar aguado
xalaꞌlá vt
hacer aguado
lalu s
ombligo Tá
lěe ra̠ ta kini ní ndi̠xi̠yo ra̠, xàkù ní ra̠, ya̠kán kini ní ki̠ndòò lalu ra̠. Cuando era bebé fue muy llorón, por eso
le quedó muy feo su ombligo. (creencia)
Sinón. xàndù, xàlù (Nota
dialéctica: en Metlatónoc y El Jicaral esta palabra tiene uso chistoso y se usa
con niños la palabra de culto es xalu o xandu.)
M: lalu$; C: lalu; EJ: lalu
la̠lu̠ s
tostado Taán ndó xi̠tá ná ka̠su̠n la̠lu̠ ya̠
xíꞌín
ceite kuxi yó. Echen las tortillas en el aceite para que se tuesten y nos las
comamos. (Lit.: que se fríen tostadas)
M: no existe
lamba 1. adj plástico, de plástico
Cubéta kàà va̠ꞌa ka ya̠ nu̠ú ya̠lamba saá chi naꞌá íyo ya̠. La cubeta de metal es mejor que la de plástico porque dura más.
2. s envase de plástico para líquidos Va̠ꞌa ka lamba kaka xíꞌín ún xíꞌín tìkuǐi ikú chi kŏó xíta̠ tìkuǐi ini ya̠. Mejor
lleva el agua en botellas de plastico al cerro porque con esos no se le tira el
agua. (Nota dialéctica: en El Jicaral se conocen esta palabra
pero prefieren la palabra ndia̠ka̠) Sinón. nda̠ka̠
M: lamba; EJ: ndia̠ka̠
lamba tiáxa (EJ) s vejiga Véase xáxa
la̠mba (EJ) adj ancho Véase lá'mbá
láꞌmbá adj 1. achatado (de pies), plano (no se usa con
muchas cosas; se usa por lo menos con pies y mesas) Láꞌmbá ní xa̠ꞌá yáloꞌo se̠ꞌe i̠, ta ni kùví kaka yá, nina ndíkává yá. Mi
niña tiene pies muy achatados, por eso no puede caminar bien, siempre se
cae.
2. ancho (no se usa con muchas cosas; se usa por lo menos
con pies, mesas y terreno)
Láꞌmbá ní xa̠ꞌá i̠ ta tindoꞌó ní saá nîꞌí número xa̠ꞌá i̠.
Tengo
los pies muy anchos y batallo mucho para encontrar mi número (de zapatos).
3. extendido Ra̠ndi̠xi̠ꞌi̠ kú ra̠; iin índúꞌú láꞌmbá níí ra̠ nu̠ú ñuꞌú ndi̠kìꞌìn na̠. Él se murió; estaba extendido en el suelo cuando lo recogieron. Chindoo
láꞌmbá ún
ñu̠ú nu̠ú xi̠to ná i̠chi̠ ya̠. Extiende (lit.: poner extendido) la palma sobre la cama
para que se seque luego. (Nota
dialéctica: en Metlatónoc y El Jicaral esta es una palabra de burla o ofensiva
de una persona gorda.)
M: la̠ꞌmba̠; EJ:
la̠mba
kuláꞌmbá vp
ponerse ancho
xaláꞌmbá vt
hacer ancho
laꞌmba adj suave
(por ej.: frijoles, nixtamal, lodo, carne) Koto tiin xa̠ꞌá ún ini tìkuǐi, saá chi laꞌmba ní ñuꞌú ini rá. Cuídate, no sea que se atoren tus pies en el agua, porque la
tierra es muy suave.
M: laꞌmba̠ (palabra
antigüo)
kulaꞌmba vp
ponerse suave
xalaꞌmba vt
hacer suave
la̠ꞌmbí adj panzón
Kŏó kúndéé mií ra̠ kaka ra̠; la̠mꞌbí ní ti̠xin ra̠, ya̠kan kùví kaka ra̠. Él no aguanta caminar; está
muy panzón, por eso no puede caminar. (Nota
dialéctica: en Metlatónoc esta palabra se usa de burla; es ofensiva.)
M: la̠ꞌmbi̠
kula̠ꞌmbí vp
ponerse panzón
ndasa
la̠ꞌmbí poner panzón
la̠mbo̠ (M, C, EJ)
s
tambor
(Nota dialéctica: en Metlatónoc se refiere a una cosa redonda como un
tinaco.) Véase tambóra
1lanchí (A) s
codo Véase ko̠ꞌndo̠ ndaꞌá
2lanchí (P)
s
arco iris Véase tìlànchí
la̠ndo̠ adj persuasivo, bueno para
convencer, lisonjero (se
puede usar en sentido positivo o negativo)
La̠ndo̠ ka
ví ra̠; nda̠kua̠ xa̠a̠ ini ún ya̠ndítúꞌún ra̠. Él es muy persuasivo; te convecerá de lo que cuenta.
M: la̠ndo̠; EJ: la̠ndo̠
kula̠ndo̠ (M) vp persuadir
1lapa s 1. pellejo, hollejo, cáscara (delagado, como de nixtamal) Xíꞌín kàkà kú ya̠ kéꞌé na̠ xáꞌa ta ya̠yóꞌó kúa̠ kándáa lapa sa̠tá ya̠. Cuecen el nixtamal con cal y
eso es lo que le quita el cáscara.
2. piel (de quemadura, de culebra, del lado delgado de la
tortilla, o de la parte interior de la cáscara del huevo; también piel de
pollo, marrano y pescado) Lapa sa̠tá nduxí kú ya̠ xǎꞌan ní ta va̠ꞌa ní yáxí sava na̠ ya̠. La piel del pollo es la más
grasosa y a algunos les gusta comerla.
M: no existe
2lapa s
soldado (casi
siempre usa el pronombre ra̠, nda̠ o na̠) ¿Unkúa̠ kùù ya̠kán
ki̠xàà ní tuku na̠lapa? Iin chútú ndaa na̠ veꞌe chíñú. ¿Qué sucedió que llegaron muchos soldados? La
comisaría está llena de ellos.
M: lapa, sindaru$; EJ: lapa
3lapa (M) s
Se refiere a cualquier cosa espesa que no se come, por ej.: lodo.
X: no existe
laton (A)
adj bonito
Véase latun
latún 1. adj bonito, hermoso
¿Míí sàtá ún xìyò ún? Latún ní ya̠. ¿Dónde compraste tu vestido? Está muy bonito.
2. adv
bonito, bien Latún ní sísíkí na̠válí se̠ꞌe ún, kŏó kání táꞌán na̠. Tus niños juegan muy bien; no se pelean. Sinón. luvi (Nota dialéctica: En Metlatónoc latun implica que la cosa es más bonito
que nduvi.)
M: ndatun, latun; A: laton
ndasa
latún hacer bonito
ndulatún vp
ponerse bonito
latun (EJ)
adj último
(sólo se usa para personas, animales, y
tortillas) Véase menke
láꞌví adj roto Ya̠láꞌví kúú ko̠ꞌó i̠ xíta̠ ndiꞌi ña̠ꞌa ini ya̠. Mi plato está roto, y se le sale todo. Véase taꞌví, ta̠ꞌví
M: láꞌví; EJ:
láꞌví
láxa s 1. naranja Xikó ún láxa kaxí i̠ saá chi va̠ꞌa ní láxa ún. Véndeme unas naranjas para
comer, porque tienes naranjas muy buenas.
2. orina Va̠ꞌa láxa kêe nu̠ú táꞌnda̠. La orina es
buena para las heridas.
M: tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá (naranja),
tá lasa̠ (orina); EJ: láxa
laxán (EJ) adj ruidoso
lee s flor (hablando
con un niño) Luvi ní lee yóꞌó, ¿míí kìꞌìn ún ya̠?
Esta flor está muy bonita, ¿dónde la
agarraste?
lěe s
bebé
Lěe ní se̠ꞌe í, ya̠kán tǎꞌan tavá i̠ ya̠ koto ka kiꞌin ta̠chí ya̠. Mi bebé está muy tierno, por eso no lo saco, no sea
que le agarre un espíritu. (creencia)
M: le̠é; EJ: lěe
lěe ñu̠ꞌu̠ recién nacido
leerú (M) s hormiga arriera [esp.]
X: no existe; C: leru$
léka s
bolsa que usan en las milpas (son
de varios tamaños; se cuelga en el hombro y se usan para sembrar y cosechar) Xíꞌín ñu̠ú síkuâꞌa na̠ léka xíníñúꞌú tá síkéé na̠. Con
las palmas hacen bolsas para usar cuando levantan la cosecha. (Nota
dialéctica: en El Jicaral se usa para hablar de toda clase de bolsas)
M: léká; C: léká; A: leka, le̠ka; EJ: leka
leke 1. s hueso Tá xíxí ún tiàká, ta kuenda koo ún chi ti̠in leke rí su̠kún ún. Cuando comas pescado, ten mucho cuidado porque se te puede atorar
un hueso en la garganta.
2. adj
huesudo, flaco Chée ní ndi̠xi̠yo ra̠xìtò i̠ ya̠chi̠, ta vitin ní vǎꞌá mií ra̠; mí leke ví ra̠. Mi tío estaba muy gordo antes,
pero ahora está muy flaco.
M: ikí; C: ikí, leke; A: leke, yiki̠; EJ:
lakí
nduleke vp
ponerse huesudo
leke kándíká costilla
Xíꞌín leke kándíká ra̠ta̠a si̠kua̠ꞌa Ndióxi̠ yáñaꞌá. Con
la costilla del hombre hizo Dios a la mujer.
M: leke kíndíka̠; A: leke kandika̠; EJ: lakí ndíka
leke sa̠tá columna vertebral Carro
tùví ra̠ xíꞌín ta ndòꞌnì leke sa̠tá ra̠ ta kùví ka kaka ra̠. Tuvo
un accidente en el carro y se le quebró la columna vertebral y ya no puede
caminar.
A: leke sa̠ta̠; EJ: lakí si̠kí
leko s 1. conejo Va̠ꞌa ní xa̠ꞌá leko kunu rí; kuchǐñú yó kunu yó xíꞌín rí. El conejo es muy bueno para correr; no podemos correr tan rápido
como él.
2. conejo (reg.), bíceps Ndakú ka ví ra̠ku̠ꞌva kuáchí i̠; chée ka ví leko ndaꞌá ra̠. Mi primo es muy fuerte; tiene los bíceps muy grandes.
M: leko; A: leson, yiso, yison; EJ: leso
ita
leko pasto
ku̠su̠n
leko dormir con los ojos entreabiertos
yuꞌú leko labio
leporino
lékue (EJ) s sapo Véase kóndó
leꞌla$ (M) s borrego Véase levo
lelé (A)
s memela
Véase xa̠ꞌndá
lembe$ (C)
s
brazalete hecho de capullo y que se
cuelga en las muñecas de los bebes
X: no existe
leru$ (C)
s
hormiga arriera [esp.] Véase. tisuꞌu
leso (EJ)
s
conejo Véase leko
lésón (A)
s
conejo Véase leko
levo s
borrego, oveja Ya̠chi̠ ta
ndi̠xi̠yo kua̠ꞌá levo sa̠na̠ i̠, ta vitin ndi̠xìkó ndiꞌi i̠ rí. Antes yo tenía mucho borregos pero ahora ya vendí
todos. [esp.] Sinón. ndikachi (Nota dialéctico: en Metlatónoc levo a veces se usa como
broma.)
M: ndikachi, leꞌla$,
levo; A: ndikachi, ndika̠chi̠; EJ: ndikachi, lanchi
lextan$ (C)
s
lezna
A: luku
li̠ka̠ña̠ s
sonaja Luvi ní li̠ka̠ña̠ sísíkí se̠ꞌe ún. La sonaja de tu bebé está muy bonita.
M: kití káña̠
li̠nki̠ adj con puntas, con púas Á kûni̠-un cuchara á cuchara li̠nki̠? ¿Quiere una
cuchara o un tenedor?
li̠'nkí 1. s dientes o puntas, por ejemplo, de una hoja de sierra o de una cremallera. Ni̠tǐvi li̠'nkí ndási kotô-i.
Se rompió la
cremallera de mi chamarra. 2.
adj maltratado, descompuesto (sólo se usa con dientes) Tá loꞌo yá ta líꞌnkí ní ndi̠xi̠yo nu̠ꞌu yá.
Cuando estaba chica, tuvo dientes muy
descompuestos.
lírú (C, EJ) s
zorrillo [esp.] Sinón. xarinka Véase tìꞌín
lisuꞌú [variante de: tisuꞌú] hormiga (un tipo chico)
livi (A) adj bonito
Véase luvi
loló s pecho, seno (hablando con un niño) ¡Chǐchín ka ún loló koto ka keta ko̠ó yuꞌú ún! ¡Ya no tomes pecho o te vaya a salir una
culebra! Véase ndosó
EJ: loló
lo̠lo̠ (M, C)
s
espuma Véase chi̠ñu̠
lombi s la fruta del maguey Xa̠ íyo ní lombi ikú, va̠ꞌa ko̠ꞌyó xa̠ꞌá rí chi̠ꞌyó kuxi yó. Ya hay muchas frutas del maguey en el cerro, podemos
ir a traerlos para comer.
M: tal vez no existe; A: yivi yi̠ti̠
loꞌo 1. adj chico, pequeño (sing.) Loꞌo ní xi̠ní ya̠loꞌo se̠ꞌe yá tá kàkù ya̠. El bebé de ella tenía la
cabeza muy chica cuando nació.
2. adv
poco Loꞌo ña̠ꞌa chika̠a̠ ún kuxi i̠, chi kunděé i̠ sindíꞌí i̠ ya̠. Sírveme poca comida porque no voy a poder terminarla.
3. por favor Sinîꞌí loꞌo ún tìkuǐi koꞌo i̠ chi íchi̠ ní i̠. Por favor, regálame agua para
tomar, porque tengo mucha sed.
M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo; EJ: loꞌo
kuloꞌo vp ponerse chico
litro
loꞌo medio litro
luchi (EJ) s
caspa Á xíni-un iin ta̠tán va̠'a
kuchi-i? Íyo luchi xi̠ní-i. Sabes de alguna medicina que puedo usar? Tengo caspa en el cuero cabelludo.
lúku s
cococha (reg.), coquito común
(pájaro) Ñŭu kuni ndósó lúku kíxi rí ndaꞌá ti̠kǎva, ta xàꞌní ra̠ xìtò i̠ rí. Ante noche unas coquitas
estaban durmiendo en el ciruelo y mi tío las mató.
luku (A)
s
lezna
Véase lextan$
lùkù adj delgado y
facil de quebrar (se usa más para leña; si se usa con los pies es ofensa) Ni kŏó mií titún, ndá titún lùkù
válí kàyà i̠ va̠xi xíꞌín i̠.
Casi no hay leña, sólo junté estas varitas
(lit.: leña delgada).
A: luku
lúlu s
tortilla (pequeña; especialmente
para niños; hablando con un niño) Naꞌa, kuxi ún lúlu, nena. Nena, ven a comer tortilla.
M: lulu
lú'lú (EJ) s flor de
ejote, apenas brotada Véase
ì'ì
lu̠nda̠ adj presumido
Lu̠nda̠ ka ví ra̠; tutuku to̠to̠ ndíkúndíxi ra̠. Es muy presumido; se pone una ropa tras otra.
M: no existe
kulu̠nda̠ vi
hacerse presumido
lundú adj corto (pero no cortado; solamente se refiere a cola de animal) Kŏó kâní ndoꞌmá tìnà sa̠na̠ nde̠ kàkù rí; lundú kú rí
kàkù rí. Nuestro perro nació sin cola
larga; tiene una muy corta. (Nota
dialéctica: en Metlatónoco no hace distinción entre cortado y no cortado.)
M: lu̠ndu̠
lu̠ndu̠ adj 1. corto (porque es cortado) Kúni̠ i̠ kaꞌnda lu̠ndu̠ ndiꞌi i̠ xi̠ní i̠ chi nâní ní ya̠ ta naꞌá ní kátún i̠ ya̠. Quiero tener mi cabello corto,
porque está muy largo y me cuesta mucho tiempo trenzarme.
2. amputado Ya̠ ndi̠ta̠ꞌi̠ kú ndaꞌá ra̠ ta ni kŏó kúví nduva̠ꞌa ya̠, ya̠kán va̠ꞌa ka xàꞌndà lu̠ndu̠ na̠ ya̠. Su mano se pudrió y no podía sanarse, por eso se la
amputaron (lit.: la cortaron cortado).
(Nota dialéctica: en Metlatónoco no hace distinción entre cortado y
no cortado.)
M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠ndu̠
kulu̠ndu̠ vp
ponerse corto
xalu̠ndu̠ vt
hacer corto
lúni adv lunes
[esp.]
M: luni; EJ: lúne
lusu adj reducido (una abertura) Lusu ní yéꞌé, ni kùví ki̠ꞌvi ña̠ꞌa náꞌnú. La puerta está muy reducido, no podemos meter cosas grandes
M: no existe
kulusu vp
reducirse
xalusu vt
hacer reducir
lŭsu s
tamal de frijoles frescos Lŭsu ndìkò i̠ ta loꞌo ní nduchí tàán i̠ xíꞌín ña̠, ña̠kán kŏó ndíndíꞌí ña̠ chi kŏó ndíkútóo na̠ ña̠. Hice tamales de frijoles
frescos y les puse muy pocos frijoles, por eso no se terminaron porque no les
gustaron.
M: no existe
lutu adj angosto
Vǎꞌá ví ndísíkuâꞌa i̠ veꞌe, chi lutu ní ìkán i̠ yéꞌé ya̠. No hice bien la casa porque le hice la puerta muy angosta. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc se usa con cosas chicas.)
M: lutu; EJ: lutu
kulutu vp
ponerse angosto
xalutu vt
hacer angosto
luvi 1. adj bonito, hermoso
Luvi ní nduchí nu̠ú ún; kútóo ní i̠ ya̠. Son muy bonitos tus ojos; me gustan mucho.
2. adv
bonito, bien Luvi ní síkándétá na̠ kití pelota nu̠ú piso. Ellos están rebotando la pelota en el piso muy bien.
Sinón. latún
M: nduvi; C: nduvi$, A: livi
kuluvi vp
ponerse bonito
xaluvi vt
hacer bonito
lu̠ví (C) s
tortuga Véase xììn kuái̠
luvî (EJ) s
tortuga Véase xììn kuái̠
M - m
maꞌ pues Ku̠ꞌu̠n i̠ chi xa̠ saá káchi i̠ xíꞌín ún maꞌ. Voy a ir porque así te dijo, pues.
EJ: maꞌ
maa 1. adv ¿cuándo? ¿Maa kixáá ndó sikua̠ꞌa ndó xi̠tá va̠ꞌa xikó ndó kuxi nde̠? ¿Cuándo van a empezar a hacer
pan para vender?
2. adv
no Maa ku̠ꞌu̠n vi tu i̠ veꞌe na̠; sa̠tá veꞌe va kundichi i̠. No voy a entrar a su casa; voy
a estar afuera. Variante ama
M: ama, maa; C: ama$; A: ama; P: ama$; EJ: ama
maa (EJ) interjección ¡No es
cierto!
màá adj profundo
Ndi̠kàꞌvà se̠ꞌe yá kua̠ꞌa̠n ra̠ nda̠ kaꞌá tìkuǐi; nda̠ màá ndíkáa̠ ra̠. El hijo de ella se cayó en el
agua; está en el lugar más profundo.
2. interior (hasta lo más adentro) Nda̠ kaꞌá veꞌe màá ndíkáa̠ ra̠ tíséꞌe ra̠, ya̠kán kŏó ra̠ ndíxíni̠ i̠.
Estaba escondido hasta en el interior de
la casa, por eso no lo ví.
M: ma̠ꞌa; A: ma̠á
máꞌa̠ (EJ) s
mapache Kue̠ꞌe̠ ní kúú-ri máꞌa̠. Los mapaches son muy bravos.
P: timaꞌa$
máꞌa̠ adv dónde? (precede sustantivos y pronombres)
‑¿Máꞌa̠ ra̠ku̠ꞌva i̠? ‑¿Yóꞌo̠ ndáká ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ xíꞌín ún ta kŏó xíní ún xa̠ꞌá ra̠? ‑¿Dónde está mi hermano? ‑¿Tú lo llevaste y no sabes de él?
M: no existe
máka s hamaca Koto ún sikǎndá ún máka chi ña̠á ndíkáa̠ se̠ꞌe i̠ kíxi̠ ya̠. Cuidado, no mueves el hamaca porque ahí está durmiendo
mi bebé. [esp.]
M: maka; C: ñunu̠ xíko yáꞌa$; EJ:
máka
malí (EJ) s
zancudo Véase ndikuiín
mǎꞌna 1. s sueño (por el cansancio)
Ku̠naá ní i̠ nda̠ mǎꞌna va̠xi nu̠ú i̠. Me cansé mucho, hasta el sueño me está dando.
2. adj
Tiene
la característica de ser dormilón. Ndixa ní mǎꞌna nu̠ú ra̠, ndinuni loꞌo si̠kánda̠ i̠ ra̠ ta ni kŏó ndíkôo mií ra̠. Él es muy dormilón, lo estaba
moviendo muy fuerte y ni siquiera se despertó.
M: maꞌna; EJ:
mǎ'na
mani$ (C)
adj escaso
X: no existe; M: no existe
ma̠ní adj amado
Va̠ꞌa ní ra̠kàsá nde̠, ra̠yií yáku̠ꞌvi̠ i̠, ma̠ní ní nde̠ nu̠ú ra̠. Mi cuñado, el esposo de mi
hermana, es muy bueno con nosotros, somos amados de/por él.
M: ma̠ni̠; A: mani, ma̠ni; EJ: ma̠ní
nduma̠ní vp
ponerse agradable
ya̠ma̠ní s
favor
mantíli s
mandil, delantal Kama ka
ví kúya̠kua̠ to̠to̠ i̠, ya̠kán nina ndíxí i̠ mantíli i̠ ta chíndeé ya̠ to̠to̠ i̠. Se ensucia muy rápido mi ropa, por eso
uso mi mandil y así me ayuda que no me ensucio.
[esp.]
M: mandíli̠
máña adj mañoso, engañoso
Kŭꞌun ún xíꞌín ra̠ chi máña ní ra̠, saá ìkán ra̠ ya̠chi̠;
kìxì ra̠ tàvá ra̠ yóꞌo̠ ta ndòꞌò ún tindóꞌó. No vayas con él porque es mañoso, así hizo antes; te
llevó y (después) te pasó la desgracia. [esp.]
M: mañá; EJ: máña
kumáña vp
ponerse mañoso
xamáña vt
engañar
maꞌñó (A) adv medio, en medio
Véase maꞌñú
ma̠ꞌñó ñoó (A) adv medianoche
Véase sava ñŭu
maꞌñú adv en medio, medio Kuáke̠ta nda̠ maꞌñú tìkuǐi kuchi ún. Entra a bañarte hasta en medio
del agua.
M: ma̠ꞌñú; A:
maꞌñó; EJ: mǎꞌñu
márro s martillo pesado Satá i iin márro chée vaꞌa, saá kuchíñú i
taꞌví i yuú. Me voy a comprar un martillo pesado más
grande para que pueda quebrar las piedras.
marte adv martes
C: marti$; EJ: márte
marti$ (C) adv
martes Véase marte
martómo s
mayordomo ¡Án tuku chi̠kàà na̠ yóꞌo̠ kua̠ꞌa̠n ún martómo?, ta yóꞌo̠ si̠kán ndèè kú ún. ¡Otra vez te eligieron para mayordomo y apenas saliste
de eso?
M: martomo
máso adj manso Va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n kuái̠ sa̠na̠ i̠ xíꞌín ún xa̠ꞌá titún chi máso ní va rí. Puedes
llevar mi caballo para ir a traer leña porque es muy manso.
M: maso; C: maso$; A: másó; EJ: máso
xamáso vt
hacer manso
maton$ (M)
adj último
(sólo se usa para personas y animales)
X: no existe; EJ: latun
matóꞌon (A) adj solo Véase mitúꞌún
mbáa̠ (EJ)
s
compadre [esp.] Véase kumbári
mbeꞌe s Es
la suciedad en la cara de los niños que viene de su nariz.
mbeke s
tuétano Sava na̠ꞌa kútóo ní na̠ kaxí na̠ mbeke ñúꞌú ini leke. A algunas personas les gusta mucho el tuétano del hueso.
Variante veke
M: meke; A: meke; EJ: ndikin
mbeke xi̠ní s
sesos, cerebro Xíꞌín yu̠ú kànì na̠ xi̠ꞌní ra̠ ta kèè mbeke xi̠ní ra̠; ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Con piedras le apedrearon en la cabeza y se le salió el cerebro y
murió. Variante mbeke xi̠ꞌní, veke xi̠ní, veke xi̠ꞌní (Nota dialéctica: en Metlatónoc se usa ximeke$ como broma)
M: ixán xi̠nǐ; A: meke si̠ni; EJ: ndikin
xi̠ní
mbelo s
zopilote Iin kâtin mboꞌla mií mbelo yáxí rí kùñù táꞌi̠ ini ivi ña̠á. Los zopilotes se amontonaron
allí en la barranca comiendo carne podrida.
M: pilo; A: tioko chée; EJ: lanko
mbíí (M, C)
s
grillo [esp.] Véase mbrii
mbíꞌla (A) s
lagartija Véase mêꞌlá
mbion$ (A)
s
avión Véase itún
ndíchí
mbirii (M)
s
flauta (hecha
de zacate) Véase tlalí
X: no existe
mboꞌla s
bola Iin mboꞌla chée kùtú ndíkáa̠ yuꞌú ra̠loꞌo se̠ꞌe ún, koto ka kokó ra̠ ya̠. Tu
hijo tiene una bola grande de chicles en la boca, no sea que la vaya a tragar. [esp.]
(Nota
dialéctica: en Metlatónoc sólo los niños lo usan.)
M: mboꞌla
mbrii s
grillo Tá kíxáá kúún sa̠ví, ta kíxáá mbrii
ndáꞌi̠ ní
rí. Cuando empieza a llover, empiezan
a gritar muchos grillos. [esp.]
M: mbíí; A: koselíꞌlí
meke (C, A)
s
tuétano Véase mbeke
meke si̠ni (A)
s
sesos Véase mbeke xi̠ní
meke xini$ (C) s sesos Véase mbeke xi̠ní
mêꞌlá s
lagartija Tá káá ko̠ó, saá káá ríkua̠ꞌa̠n ña̠á; ta sùví rí, mêꞌlá va kú rí. Parece culebra la que va allí,
pero no es; es lagartija.
M: míla; C: mila$; A: mbíꞌla; EJ: milá
meꞌmé adj mudo Kùví ka̠ꞌa̠n ra̠; meꞌmé kú ra̠, saá káá ra̠ tá kàkù ra̠. Él no puede hablar; está mudo;
así era desde que nació.
M: mi̠ꞌmi̠
kumeꞌme vp
enmudecerse
xameꞌme vt
enmudecer
menke 1. s tortilla última (de masa no bien molida) Tá xa̠ kúni̠
sindiꞌí ún ndiko ún, ta tisó ún menke ná kuxi tìnà. Cuando
ya vas a terminar de moler, echas las tortillas no bien molidas para los
perros.
2. adj
último Kŏó ka se̠ꞌe i̠ íyo. Yáyóꞌó kú yá si̠ndíꞌí; ya̠kán káꞌa̠n nde̠ xíꞌín yá menke. Ya no voy a tener más hijos;
Ella es la última, por eso le llamamos, menke. (Nota dialéctica: en
Metlatónoc sólo se usa en sentido 2 y es grosero; la palabra del culto es maton.)
M: menke$; EJ: latun
mí (A) adv ¿dónde? Véase míí
mí adv 1. completamente Sava ñùù, ni kŏó mií ñaꞌa ñùù na, mí ikú
yúyú mií kúa. En algunos
pueblos no tienen nada; es casi desierto (lit.: completamente lugar desértico
es).
2. directamente,
justo Yuú sindikává raloꞌo seꞌe ún ta mí satá xaꞌá i ndikàvà ya.
Tu niño dejó caer la
piedra y justo cayó en mi pie.
míchí [contracción de: míí y ichí] dónde?
M: michí; A: míchí
míí adv dónde? (precede verbos) ‑¿Míí ku̠ꞌu̠n ndó? ‑Chí nu̠ú ya̠ꞌvi ku̠ꞌu̠n nde̠. ‑¿A dónde
van? ‑Vamos al centro.
M: no existe; A: mí, P: míí, michi; EJ:
míchí
mií 1. adj mismo (indica énfasis) Kŏó xùꞌún i̠; ndaꞌá mií ún tàxì too i̠ ya̠. No
tengo dinero; te lo presté a ti mismo.
2. adv
sólo Mií yá ku̠ꞌu̠n; ndo̠o va ye̠ꞌe̠. Sólo ella
va; yo voy a quedarme.
M: mií; A: mi̠i; EJ: mií
mii tuꞌun$ (C) adv solo, solamente
Véase mitúꞌún
mìꞌí s
basura, paja Mìꞌí ndi̠ke̠ta nu̠ú i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Me entró
una basurita en el ojo y me duele mucho.
(Nota
dialéctica: en El Jicaral no es de uso común.
Usan la palabra kuayu para decir basura.)
M: mi̠ꞌí; A: mi̠ꞌí; EJ: mǐ'i
míla (M)
s
lagartija Véase mêꞌlá
milá (EJ)
s
lagartija Véase mêꞌlá
mími vi
dormir (hablando
con un niño) Mími koto kixi vilú kaxí rí yóꞌo̠. Duérmete, no sea que venga un gato a
comerte.
M: no existe
mimi (M)
s
bebé
X: no existe
mi̠ꞌmi̠ (C) adj mudo Véase meꞌmé
minǐ (C)
s
templero del telar
X: no existe
mìnì s
1. laguna, lago Chée ka ví mìnì nu̠ú ndi̠kàvà xìtò i̠, ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. La laguna
donde se cayó y murió mi tío está muy grande.
2. pila ¿Án yóꞌo̠ si̠kuàꞌà mìnì yóꞌó? Kúnu ní ya̠. ¿Tú
hiciste esta pila? Está muy honda. (Nota
dialéctica: en Metlatónoc y El Jicaral solamente se usa en sentido 1.)
M; mi̠ni; A: mi̠ni ; EJ: mi̠ni
mi̠no kastila (A) yerbabuena
Véase mìnù stíla
mi̠no nduxú (A) s
epazote Véase mìnù nduxí
mi̠nu kastílá (C)
s
yerbabuena Véase mìnù stíla
minu nduchí (EJ)
s
poleo
mìnù nduxí s epazote
Sikua̠ꞌa i̠ ndaí nduxí ta chika̠a̠ i̠ mìnù nduxí xíꞌín rá kuxi yó. Voy a hacer caldo de pollo y
le echaré epazote. Variante mìnù
M: mi̠nu; A: mi̠no nduxú; EJ: minu xa̠tu̠
mìnù stíla s
yerbabuena Ti̠xin i̠ kúꞌvi̠ ní, ya̠kán xìꞌì i̠ ndutá mìnù stíla. Me
dolía mucho el estómago, por eso tomé el té de yerbabuena.
M: minu kastílá, minu kaxtílá; C: mi̠nu
kastílá; A: mi̠no kastila; EJ: minu stíla
minu xa̠tu̠ (EJ) s
epazote
mitúꞌún adj sólo Kua̠ꞌá ka ví kú se̠ꞌe ra̠ ta kŏó chíndeé na̠ ra̠; mitúꞌún mií ra̠ xíká xáchíñú. Él tiene muchos hijos y no le ayudan; él sólo anda
trabajando.
M: mituꞌun; C:
mii tuꞌun$; A:
matóꞌon
míxtón (A)
s
gato Véase vilú
míxtún (M, C$, P$)
s
gato Véase vilú
Molonga Almolonga (un
pueblo en el municipio de Alcozauca)
mónó (A)
s
muñeca (jugete) [esp.] Véase munu
mo̠no̠ (EJ)
s
muñeca (jugete) [esp.] Véase munu
múnu s muñeca
(jugete) Tá loꞌo i̠ ta ku̠tóo ní i̠ kusíkí i̠ xíꞌín múnu. Cuando estaba chica me gustaba jugar con las muñecas. [esp.]
M: múnú; A: mónó; EJ: mo̠no̠
N - n
1ná part que (exhortatorio) Naꞌa, ná ko̠ꞌyó xíꞌín i̠ veꞌe i̠ kuxi ún. Ven, vamos conmigo a la casa
para que comas (lit.: ven, que vamos a la
casa).
M: ná; A: ná; EJ: ná
2ná pron, adj Indica tercera persona de plural y femenino. Náxáchíñú kú ná ñúꞌú ná ini cocina. Ellas están trabajando en la
cocina.
M: na; EJ: ná
na̠ (EJ) adj
qué?, que
X: no existe; C: na$; EJ: na̠
na̠ pron, adj Indica tercera persona de plural. ¿Míí ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠? Kŏó na̠ ndíxíni̠ nde̠. ¿A dónde fueron ellos? No los
vimos.
M: na̠; C: na̠; A: na; EJ: na̠
na̠ chíñu (EJ) s oficiales
gubernamentales Véase na̠chíñu
na̠ káꞌnu (EJ) s
autoridades
na̠ táꞌán (EJ) s familia,
pariente Véase na̠táꞌán
na̠ válí (EJ) s niños
na̠ veꞌe (EJ) s familia Véase na̠veꞌe
na̠ yuví (EJ) s gente,
personas Véase na̠ꞌa
naá adj oscuro
Kuenda koo ún koto ka ndikava ún; naá ní. Cuídate, no te vayas a caer; está muy oscuro.
M: ñaǎ; C: ñaa̠; A: naa; EJ: naá
kunaá vp
oscurecerse
sikunaá vt
cegar
naa (M) s muda (de
ropa) Véase 3naꞌa
naa (A)
vi 1. discutir
2. regañar, reprender
X: no existe
M: na̠ꞌá,
ína̠ꞌá,
ndi̠na̠ꞌá
C: naa
A: naa
naa̠ ini (M, C)
vt
olvidarse Variante naa̠ni Véase sana ini
X: no existe
M: naa̠ ini, náa̠ ini, na̠a̠ ini M: naa̠ni,
náa̠ni, na̠a̠ni
C: naa ini$
1na̠á ini 1. de repente Índúꞌú i̠ xíxí i̠ ta na̠á ní ini i̠ ndi̠nda̠ꞌi̠ kóꞌó ún ta ndi̠ndíꞌvi ní i̠. Estaba comiendo y de repente gritaste y me asusté mucho.
2. sin esperado, cuando menos lo espera Na̠á ní ini nde̠ ndóó nde̠, ni kŏó xíká ini nde̠ unkúa̠ kundoꞌo nde̠ ta iin kùù soꞌva ndi̠xi̠ꞌi̠ nána chée nde̠. Cuando menos lo espera y ni
pensabamos lo que nos iba a pasar, de repente se nos murió nuestra abuelita.
Sinón. ku̠ꞌu̠n ini
M: na̠á ini$
2na̠á ini 1. dormir profundamente Kua̠ꞌa̠n ku̠su̠n xíꞌín ràloꞌo ná na̠á ini rà. Saa kixa̠a̠ ún kusíkí
ún. Ve a dormir al niño (con el niño) hasta que se duerma bien. Entonces vienes a jugar.
2. estar inconsciente Ndeé ka ví ndóꞌó ra̠, ni kŏó ñúꞌú ini ra̠; iin ndi̠na̠á ini ra̠ índúꞌú ra̠. Está muy grave; está inconciente.
X: na̠á ini, nâá ini, ndi̠na̠á ini sinâá ini vt hacer dormir
profundamente
náꞌa vi ser acostumbrado Náꞌá ra kusun xaꞌnú ra. Él está
acostumbrado tener siesta.
X: no existe
M: yúnáꞌa A:
ná'a
náꞌa̠ [pres. de: ku̠na̠ꞌa̠ verse]
naꞌá adv mucho tiempo
¿Míí ndi̠xa̠ꞌa̠n ún kúa̠?, Naꞌá ní ndi̠xa̠ꞌa̠n ún. ¿A dónde fuiste?; te tardaste mucho tiempo.
M: naꞌá; A:
naꞌa, na̠ꞌa; EJ: náꞌa
kunaꞌá vi
tener tiempo
1naꞌa s muda (de ropa) Xa̠ ku̠naꞌá ní kua̠ꞌa̠n ra̠ ta ni kŏó to̠to̠ kua̠ꞌa̠n xíꞌín ra̠; iin naꞌa va kúa̠ kua̠ꞌa̠n xíꞌín ra̠. Ya tardó que se fue y no llevó ropa, se llevó solo una
muda.
M: naa; C:
naꞌa$
2naꞌa adv temprano, madrugada (en la mañana) Kŭꞌun ún naꞌa ta̠a̠n; vi̠xin ní; nda̠ kaꞌñu va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n ún. No vayas mañana temprano porque hace mucho frío; ve hasta el
mediodía.
M: ñaꞌa$; EJ:
naꞌa
3naꞌa [imp. de: kixi venir]
na̠ꞌa s
gente, persona Kua̠ꞌá kú chi na̠ꞌa ndi̠xa̠a̠ xa̠chíñú xíꞌín nde̠. Mucha gente vino a trabajar con nosotros. Véase ìví
M: no existe; EJ: na̠ yuví
na̠ꞌa (A) adv muchas veces
X: no existe; M: ña̠ꞌá
na̠ꞌa̠ vt mostrar Na̠ꞌa̠ loꞌo to̠to̠ ún nu̠ú i̠ ná kuni i̠ ndá kùꞌvà káá ya̠. Muéstrame tu ropa para ver cómo es. Véase
ku̠na̠ꞌa̠
X: na̠ꞌa̠, náꞌa̠, ndi̠na̠ꞌa̠
M: ña̠ꞌa̠, ñáꞌa̠, ndi̠ña̠ꞌa̠
A: na̠ꞌa̠, náꞌa̠, ni̠na̠ꞌa̠
nǎꞌa adj 1. malo ¡Nǎꞌa ní ini na̠ꞌa!, ni kŏó káñúꞌú na̠ ña̠ꞌa inka ìví. ¡La gente es muy mala!, no respetan las cosas de otros.
2. muchísimo Nǎꞌa ní kua̠ꞌá kú se̠ꞌe na̠, ta ni kŏó náni mií ña̠ꞌa kuxi na̠. Tienen muchísimos hijos y no les alcanza para nada la comida.
M: ñaꞌa$; EJ:
nǎ'a, ná'a
na̠ꞌa̠ ndaꞌá señalar con la mano (o el dedo) Tá káꞌa̠n ún, ta nǎꞌa̠ ndaꞌá ún nu̠ú na̠ꞌa, chi vǎꞌá. Cuando hables, no señales con el dedo a la gente porque eso no
está bien. [mod.: na̠ꞌa̠; (nu̠ú)]
M: ñaꞌa ndaꞌa$
C: ñaꞌa ndaꞌa$
nachée kue̠ꞌe̠ (M) s soldados
X: no existe
na̠chiñu (EJ) adv ¿por qué? Véase nda̠chu
na̠chíñú s autoridades Chi̠ndeé ní na̠chíñú ñùù i̠ ye̠ꞌe̠ tá ndòꞌò i̠ tindóꞌó. Las autoridades de mi pueblo me apoyaron mucho cuando caí en
problemas. Véase chiñu
M: nachíñu; EJ: na̠ chíñu
nacho̠ꞌon (A) vt peinar
Véase chuꞌun
X: no existe
M: ndachuꞌun, ndáchuꞌun, nda̠chuꞌun
C: ndachuꞌun
A: nacho̠ꞌon
na̠chun (EJ)
adv ¿por
qué? Véase nda̠chu
nachuun$ (C)
[variante de: nichuun$] como Véase nda̠chu
nakaa (A)
ve
estar Véase ndikaa̠
nakaꞌán (A) vt
recordar Véase ndikaꞌán
nakakin (A) vt
afilar Véase ndikuꞌún
nakaꞌmi (A)
requemar, quemar Véase ndikaꞌmi
nakanda (A)
vi
mover Véase ndaka̠nda̠
nakaꞌnda̠ ini (A) vi
asombrarse, maravillar
Véase ndika̠nda̠ ini
nakasi (A)
vt
cerrar Véase ndikasi
nakasi kutu (A)
cerrar bien
Véase ndikasi kútú
nakata (A)
vt
lavar Véase ndikata
nakava (A)
vi
caerse (de
arriba; suj. sing.) Véase ndikava
nakáxín ini (A)
vi
despertarse Véase ndikáxín ini
nakaya (A)
vt
juntar Véase ndikaya
nakaꞌyi̠ (A) vt inscribir
Véase ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví
nakiꞌin (A) vt recibir
Véase ndikiꞌin
nakindee̠ (A) vi
descansar Véase ndikundeé
nakitáꞌan (A) vt encontrarse
Variante nakutáꞌan Véase ndikitáꞌán
nakona (A)
vt
abrir Véase kuná, ndikuná
nakoni (A)
vi
sentirse
X: no existe
A: nakoni
nakoni (A) vt
reconocer Véase ndikuni
nakoꞌni (A) vt exprimir
Véase koꞌní
X: no existe
A: nakoꞌni
nakuii$ (C) adj muchísimo
X: no existe; M: nakuíí
nakutáꞌan (A) [variante de: nakitáꞌan] reunirse
Véase ndikitáꞌán
naloꞌo (M) s Es
término de respeto; es arcaico.
C: naloꞌo$
nama vt
cambiar, intercambiar Kuni ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ banco nàmà i̠ xùꞌún i̠, ta kànà koo na̠kuíꞌná; ki̠ndàà ndiꞌi na̠ ya̠ ndaꞌá i̠. Ayer fui al banco para cambiar mi dinero, pero salieron unos
ladrones y me quitaron todo. Véase na̠ma
X: nama, námá, nàmà
M: nama, náma, na̠ma
C: na̠ma
námá (M) adj robusto, en buen salud
X: no existe
na̠má s
jabón Tá
kua̠ꞌa̠n ún ya̠ꞌvi ta satá ún na̠má ndoo
ko̠ꞌó, chi kŏó
ka ya̠. Cuando vayas al centro compras jabón para
los trastes porque ya no hay.
M: na̠mǎ, na̠ma̠; C: na̠ma̠; A: na̠ma̠;
EJ: na̠má
na̠ma vi
cambiar Kŏó ka i̠ koo yóꞌó; ta̠a̠n na̠ma i̠ inka ñaꞌñu. Ya no voy a vivir aquí. Mañana me voy a cambiar a otro lugar.
Véase nama
X: na̠ma, nâma, ndi̠na̠ma
M: ndanama ra, ndánáma ra, nda̠na̠ma ra
1na̠ma̠ s 1. pared Ndìkà veꞌe na̠ma̠ va̠ꞌa chinúú i̠ foto i̠. En la pared de la casa voy a
poner mi fotografía.
2. barda Chika̠a̠ ndiꞌi i̠ na̠ma̠ yéꞌé i̠ chi kîꞌvi ní kití ini veꞌe i̠. Voy a levantar una barda en mi
patio porque entran muchos animales a mi casa.
M: no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe
2na̠ma̠ s platafoma para el
fogón Kŏó xíxi̠ ñu̠ꞌu̠ nde̠ nu̠ú ñuꞌú; íyo na̠ma̠ xíxi̠ va ya̠. No tenemos nuestra lumbre en el piso; lo tenemos en
una plataforma.
EJ: no existe
na̠má ikú amole, jabón del monte Xinaꞌá ta na̠má ikú xìnìñúꞌú nde̠ ndi̠kàtà nde̠ to̠to̠ nde̠.
Antes usabamos amole para lavar nuestra
ropa.
C: nama yúku
na̠má kává amole, jabón del monte
na̠má xáꞌa̠n jabón de baño
M: na̠ma̠ tiéꞌé; A: na̠ma̠ xáꞌan
na̠má ya̠á jabón en polvo
A: na̠ma̠ ya̠a̠
na̠má yuchí jabón en polvo Tá kua̠ꞌa̠n ún ya̠ꞌvi, ta satá ún na̠má yuchí ná ndoo to̠to̠. Cuando
vayas al centro, compras jabón de polvo para la ropa.
M: na̠ma̠ i̠chi;
EJ: na̠má yuchí
nama yúku s
amole, jabón del monte Véase na̠má
ikú
1naꞌma 1. adj espeso Naꞌma ní síkua̠ꞌa yá nduchí ta kŏó saá sikua̠ꞌa nde̠ꞌe̠ ya̠. Ella hace
los frijoles muy espesos, pero nosotros no lo hacemos así.
2. s lodo espeso Tá ku̠un sa̠ví ta ndi̠ki̠ꞌvi ndiꞌi rá ini veꞌe nde̠; si̠ndôo ní rá naꞌma ini ya̠. Cuando llovió, entró mucha
agua en la casa; dejó mucho lodo.
M: na̠ꞌma; A: yoꞌva; EJ: naꞌma
kunaꞌma vp
ponerse espeso
xanaꞌma vt
hacer espeso
2naꞌma s sonido Kání ka ví ra̠se̠ꞌe ra̠, iin ndá naꞌma kúú kání ñaꞌá ra̠. Él está pegando mucho a su hijo, se oye el
sonido que le está pegando.
M: nánáꞌma; C:
naꞌma
na̠ꞌma̠ vt
confesar Ndi̠xa̠ꞌa̠n yá veꞌe ñu̠ꞌu ndi̠na̠ꞌma̠ yá kua̠chi yá. Ella fue a la iglesia a
confesar su pecado.
X: na̠ꞌma̠,
náꞌma̠, ndi̠na̠ꞌma̠
M: na̠ꞌma̠, náꞌma̠, ndi̠na̠ꞌma̠
C: na̠ꞌma̠
A: na̠ꞌma̠,
náꞌma̠, ni̠na̠ꞌma̠
sináꞌma̠ vt
hacer confesar
namí s
cascada Yu̠ú ndi̠kàvà sa̠tá ra̠ ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ra ndi̠kàvà ra̠ ini namí. Una piedra cayó encima de él y
se cayó en la cascada y murió
M: namǐ; C: nami$; EJ: namí
nána s 1. mamá, madre Kañúꞌú ún nána ún chi yáña̠á si̠kákú yóꞌo̠; tá kŏó yáña̠á, ta tŭví nu̠ú ún. Respeta a tu mamá porque ella te dio a luz; sin ella, no
estuvieras.
2. señora Nána, ¿án ku iin ún veꞌe ún kixi nde̠ koto nde̠ yóꞌo̠? Señora, ¿va a estar en su casa para ir a visitarle?
M: náná, nana; C: náná; A: náná; EJ: nána
1nana vi
retratarse Naꞌa ndó nana ndó ta tiꞌví yó naꞌná ndó ku̠ꞌu̠n ya̠ kuni nána chée ndó. Venganse
a tomar una foto para que se la mandemos a su abuelita, para que la vea.
X: nana, náná, nànà
M: nana, nána, na̠na
EJ: nana, nána, nǎna
sináná vt
dibujar
2nana vi
retoñar, brotar (de la tierra o en las ramas) Vitin va xùtù nde̠ ta xa̠ nànà tuku i̠ku̠ xa̠ꞌá itun. Hace poco que limpiamos la milpa y otra vez ya brotaron las
hierbas. Sinón. nandisin
X: nana, náná, nànà
M: nana, nána, na̠na
C: nana$
A: nana, nána, na̠na
EJ: nana, nána, nǎna
nána chée s
1. abuela Nána chée i̠
kú yá chi siꞌí táta i̠ kú yá. Ella es mi abuelita porque es la
mamá de mi papá.
2. señora (para referir a una anciana; es más respetuoso que nána) ¡Xa̠
ku̠chée ní nána chée ikán, ta va̠ꞌa ní xíxí yá la̠lu̠! ¡Ya está
muy vieja/anciana la señora y todavía come muy bien la tostada!
M: nána chée; C: nana chee; EJ: nána
chêé, nána xáꞌnu
nána loꞌo s 1. cuñada Nána loꞌo i̠ kú yá chi ti̠ndàꞌá yá xíꞌín ra̠ku̠ꞌva i̠. Ella es mi cuñada porque está
casada con mi hermano.
2. tía política Va̠ꞌa ní nána loꞌo i̠, yásíꞌi ra̠xìtò i̠. Mi tía, la esposa de mi tío, es
muy buena. (Nota dialéctica: en El Jicaral no se usan en el sentido 2)
M: síloꞌo, siꞌi loꞌo$; C: síloꞌo, siꞌi loꞌo$, naloꞌo; EJ: nána loꞌo
nana ndíxín retoñar (como árboles en la primavera) Itún xàꞌndà i̠ kú itún ndùvà ta luvi ní va̠xi náná ndíxín nú. Le corté al
árbol de guaje y ahora está retoñando muy bien. [mod.: 2nana]
M: nandíxín, nándíxín, na̠ndixín
A: nandisin, nándisin, na̠ndisin
nána xáꞌnu (EJ) s
abuela
Véase nána
chée
naꞌná s
fotografía, retrato, imagen
Tìꞌví ra̠ naꞌná ra̠, ki̠xàà ndaꞌá i̠. Va̠ꞌa ní kànà ya̠. Él me mandó su fotografía y
salió muy bien.
M: naꞌná; C:
na̠ꞌna̠; A: na̠ꞌná, naꞌná;
EJ: nǎꞌna
na̠ꞌna̠ vi
empacharse Nduchí yàxí ní ra̠ tá ndi̠xi̠yo
loꞌo ra̠, ta ndi̠na̠ꞌna̠ ra̠, kúún ní ti̠xin ra̠. Cuando estaba chico comió muchos frijoles y se
empachó; tiene mucha diarrea.
X: na̠ꞌna̠,
náꞌna̠, ndi̠na̠ꞌna̠
M: ña̠ꞌña̠, ___, ndi̠ña̠ꞌña̠
C: naꞌna$
na̠náꞌnú s
autoridades Véase káꞌnú
M: nakúnáꞌnu; A:
nanáꞌno; EJ: na̠ ká'nu
nandii (A) vi
brillar, hacer sol Véase ndandií
nándiꞌi adv al rato
Nándiꞌi saá ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín ún saá chi tikáꞌán kŏó kúnaꞌá i̠. Al rato voy
contigo porque ahorita no tengo tiempo.
nandika$ (C)
vt
abrir Véase
ndindika
nandiko$ (C, A)
vi
volverse, regresar Véase ndikó
nandiko ini$ (C)
vi
arrepentirse Véase ndikó koo ini
nandisin (A) vi
retoñar Véase nana ndíxín
nandiso (A) vt
echar, vaciar Véase ndiso ndee
nandoso (M, A)
vt
olvidarse Véase ndindosó ini
nandukú (A)
vt
buscar Véase ndindukú
naní [pres. de: kunaní llamarse]
1nani vi
alcanzar, caber Ndǐkó ní ún; nani xi̠tá yóꞌó va kuxi yó. Ya no muelas tanto; con esas
tortillas alcanza para comer.
X: nani, náni, nànì
M: nani, ___, na̠ni
A: kunani̠, náni̠, xi̠nani̠
EJ: nani, náni, nǎni
kunani vp
arreglarse (una cuenta)
xanani vt
arreglar (una
cuenta)
2nani 1. adv
mientras, desde Kua̠ꞌa̠n ndó nani xa̠a̠ na̠ kixi ndó kuxi ndó xíꞌín na̠. Vayan
mientras ellos llegan, entonces vengan a comer con ellos.
2. conj aún, aún así Kumisario, ra̠ ínúú nu̠ú ndó kú i̠, ta nani
kŏó xíín ndó kandíxá ndó ye̠ꞌe̠. Soy comisario sobre ustedes y aún
así no me hacen caso.
M: nani$; EJ: náni
nâní [pl. de: kâní largo]
M: nánǐ$; A: náni̠; EJ: nâní
naniꞌi̠ (A) vt
encontrar Véase ndaniꞌi
náꞌno (A)
adj grandes Véase náꞌnú
náꞌnú [pl. de: káꞌnú grande]
M: náꞌnu; A:
náꞌno; EJ: náꞌnu
nañá s
chayote Kuénda koo ún ñañá ún nañá, chi íyo
ní iñú rí. Pela el chayote con cuidado
porque tiene muchas espinas.
M: nañǎ; C: nañǎ; A: naña; EJ: nañá
na̠ꞌña̠ s
chintete (reg.), tipo de
lagartija (comen en caldo para tos ferina) Va̠ꞌa ní kùñù na̠ꞌña̠ tá ndóꞌó na̠ sàì kàà. Nina ya̠ ikán si̠kúxí nána i̠
nde̠ꞌe̠ ta
ndúvaꞌa nde̠. La carne de chintete es muy
buena para la tos ferina. Mi mamá siempre nos daba eso y nos componíamos.
M: no existe; EJ: sakíín
nañu vi
hincharse Ñuñú tììn ndaꞌá i̠ ta nàñù ya̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Me picó una abeja y se hinchó la mano, me duele mucho.
X: nañu, náñú, nàñù
M: nañu, náñu, na̠ñu
EJ: nañu, náñu, nǎñu
nañu̠ (C)
s
pulmón, bofa Véase ka̠chí
na̠ñu̠ (EJ)
s
pulmón, bofa Véase ka̠chí
nañú s
zarzamora
X: no existe; M: nañŭ; C: nañǔ; EJ: nañú
na̠sa (EJ) adv ¿cómo? ¿cuánto? Véase ndi̠saa
nasaa̠ (A) vi
recalentar (no
se usa con agua) Véase ndisa̠á
nasaka (A) vi
mezclarse Véase ndisaká
nasita (A) vt
corregir
X: no existe
A: nasita
nasita
xíꞌín yó (A) controlarse
nataa̠n…ndu̠xa̠n (A) ponerse
huaraches Véase taán
nataa̠n va̠ꞌa (A)
vt guardar Sinón. taxi va̠ꞌa
X: no existe
M: ndata̠a̠n váꞌa, ndátáa̠n váꞌa, nda̠ta̠a̠n váꞌa
A: nataa̠n va̠ꞌa, nátaa̠n va̠ꞌa, na̠taa̠n va̠ꞌa
na̠táꞌán s
familia, pariente Koo vikó veꞌe nde̠. Ku̠ꞌu̠n ndiꞌi na̠táꞌán nde̠. Vamos a
tener una fiesta en la casa, y toda la familia va a ir.
M: natáꞌán; EJ:
na̠ táꞌán
nataku (A)
vi
resucitar, revivir
Véase nditaku
nativi (A)
vt
cribar, limpiar (por. ej.: maíz en el viento) Véase nditivi
natoon (A)
vt
encender Véase tuun
nava̠ꞌa (EJ) adv ¿por qué? (se usa para responder) “Iin ndaá saá kúú-i nu̠ú
nána-i táta-i,” kǎchi-ñá. “¿Nava̠ꞌa?” kǎchi-ra. “Yo
soy hija única,” dijo ella. “¿Por que?”
dijo él.
na̠veꞌe s 1. familia Vǎꞌá mií na̠veꞌe na̠; kue̠ꞌe̠ ní na̠. Ellos no son una familia buena; son muy bravos.
2. miembros de un grupo
--¿Míí ku̠ꞌu̠n na̠veꞌe chíñú? –Kua̠ꞌa̠n ní na̠ Ti̠ndàꞌì.
--¿Dónde se van los de
la comisaría? –Se van todos para Tlapa.
M: na̠veꞌe; A:
naveꞌe; EJ: na̠ veꞌe
na̠veꞌe martomo mayordomo y
sus ayudantes
na̠veꞌe chiñu oficiales del
pueblo
na̠veꞌe ñu̠ꞌu comité de la iglesia
na̠xa (EJ) adv ¿cómo? Véase ndi̠saa
na̠xíni̠ táꞌán s
amigo Kua̠ꞌá ní na̠xíni̠ táꞌán xíꞌín i̠ táá na̠ carta nu̠ú i̠. Muchos de mis amigos me
escriben. Véase 3kuni
M: na̠xíni̠ táꞌán
naxinó (A)
vi
apareció
X: no existe
A: ___, ___, naxinó
nayaa (A) vi
secar Véase
ndiyaa
nayata$ (C)
s
antepasado Véase xi̠í síkuá
naye̠ꞌe (A) vi brillar
Variante kuye̠ꞌe Véase ndi̠ye̠ꞌe̠
1ndá 1. adj ¿cuál?, ¿qué? ¿Ndá ichí kúa̠ kua̠ꞌa̠n ñùù Oaxaca?
¿Cuál de los caminos va a Oaxaca?
2. adj cuál, qué Ndeé ní ndeé ndóꞌó iin ra̠táꞌán nde̠ ta
kŏó xíní nde̠ ndá kue̠ꞌe̠ kúa̠ ndóꞌó ra̠. Uno de
nuestros parientes está muy grave y no sabemos qué enfermedad tiene.
3. adj cualquier Ndi̠ka̠xin tùtù ndá ya̠kúni̠ mií ún ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún kaꞌvi ún. Escoge cualquier libro que quieres leer y llévatelo.
M: ndia$; C: ndiá; A: ndá; EJ: ndáa
ndá ka ña̠ꞌa cualquier cosa
2ndá
adv sólo, solamente Ni kŏó na̠chée ku̠ꞌu̠n xíꞌín i̠, ndá ya̠loꞌo se̠ꞌe i̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n xíꞌín i̠. No habían adultos para ir conmigo; sólo mi
hijito se fue conmigo.
M: ndia; C: ndia$; EJ: ndáá
3ndá adv mientras Ndá ndóꞌo̠ kundoo, ná ku̠ꞌu̠n i̠, saá ndikó koo i̠. Mientras quedense ustedes, yo voy y ahorita
regreso.
A: ndá tiémpó
nda- (C, EJ)
pref Indica repetición de una acción. Véase ndi‑
1nda̠ 1. adv desde Nda̠ ki̠ví kua̠ꞌa̠n ra̠se̠ꞌe nde̠ norte, iin saá nda̠ ki̠ví vitin ni
kŏó xíni̠ nde̠ xa̠ꞌá ra̠. Desde el día que se fue nuestro hijo al norte hasta el día de hoy
no sabemos nada de él.
2. prep
hasta Xa̠ꞌá se̠ꞌe va yá tàxì na̠ leche ndaꞌá yá, ta nda̠ mií yá xíꞌí rá.
A ella le dieron leche por sus niños, y
hasta ella misma se la toma.
M: ndiá; C: ndiá; A: nda̠, a̠nda̠; EJ:
nda̠
2nda̠ pron, adj Indica tercera persona de plural y masculino. U̠vi̠ kú nda̠ta̠a ndi̠ki̠ꞌvi sikuíꞌná veꞌe nde̠ ta tàxì nde̠ kua̠chi xa̠ꞌá nda̠ ndaꞌá na̠chíñú. Dos hombres entraron en la casa a robar y los acusamos/demandamos con
las autoridades.
M: ndia̠; C: ndia$; EJ: ndia̠
ndá chí (EJ)
adv dónde?
Véase míchí
ndá kùꞌvà 1. ¿cómo?, qué
manera? ¿Ndá kùꞌvà íkán ún síkua̠ꞌa ún xîní? Ndoo ní xîní ún. ¿Cómo
haces los sombreros? Están muy grandes tus sombreros.
2. como, manera Taxi loꞌo ná koto i̠ ndaꞌá ún ndá kùꞌvà síkua̠ꞌa ún xi̠tá va̠ꞌa. Permite que yo vea tantito como haces el pan.
M: ndixa; ndiá kuꞌva
P: chikaá
EJ: ndáa kǔꞌva
ndá ndóꞌo̠ alguien (de
ustedes) Kití kuíin kú si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠ nda̠ñùꞌú, tá ndá ndóꞌo̠ xìnì rí ta nditúꞌún loꞌo ndó xíꞌín i̠. Mi ganado que se perdió era rucio rodado, si alquien
lo vio, que me avise.
ndá tiémpó (A)
mientras
Véase 3ndá
nda̠ tóo (EJ) adv hasta un rato
nda̠ vitin ndea (A)
ahorita mismo
X: no existe; M: no existe
ndá xa̠ꞌá ¿por qué?
Ndiꞌi na̠xáchíñú xíꞌín PROCAMPO xa̠a̠ xùꞌún ta kŏó xíni̠ ndá xa̠ꞌá kúa̠ sàsì na̠ xùꞌún i̠; kŏó ya̠ ndíxáa̠. Todos los que trabajan con el PROCAMPO
recibieron su pago, y no sé por qué no llegó el mío.
M: ndiá xáꞌa̠, ni̠
xa̠ꞌa̠
ndáá adj negro
Tá ndi̠xi̠yo kuâán i̠, ta luvi ní ndi̠xi̠yo ixí xi̠ꞌní i̠; ndáá ka ví ndi̠xi̠yo ya̠. Cuando yo era jóven, mi
cabello era muy bonito; era muy negro.
M: ndiáá; C: ndiáá; A: ndáá; P: ndiáá; EJ:
ndiáá
kundáá vi
ponerse negro
xandáá vt
hacer negro
ndáa [pres. de: kundaa cuidar]
ndáa (EJ) adj ¿cuál?, ¿qué?, cual,
que Véase ndá
ndáa ke (EJ) ¿qué?, ¿con qué? Véase unkúa̠
ndaá adj solo (se usa con los números iin y u̠vi̠)
Kúni̠ i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ Kŏꞌyo, ta íꞌvi ní i̠ ku̠ꞌu̠n iin ndaá mií i̠. Quiero ir a la Ciudad de
México, pero tengo mucho miedo de ir sola.
EJ: ndáá
iin
ndaá kulu único
u̠vi̠
ndaá ki̠ví unos días
1ndaa vi
subir Ra̠ ikán ndàà ra̠ ndaꞌá itún saá chi ki̠ndòò na̠ taxi na̠ xùꞌún ndaꞌá ra̠. Él subió al árbol porque ellos se pusieron de acuerdo para
pagarle.
X: ndaa, ndáá, ndàà
M: ndaa, ndáá, nda̠a
C: ndaa, ndáá, nda̠a̠
A: kundaa, ndáa, ___; pasado negativo: ni̠ndáa
EJ: ndaa, ndáá, ndǎa
kundaa
ini depender
sindáá vt
hacer subir
2ndaa adv Este adverbio da énfasis al verbo o al adjectivo. Tá ti̠ndàꞌá ra̠, ta kua̠ꞌá ka ví tixŭꞌú xàꞌní na̠ xàà xítu̠n na̠ rí, ta ya̠sín ka ví
kànà ya̠ nda̠kua̠ ndìꞌì ndaa kùñù. Cuando él se casó, mataron muchos chivos y los hicieron en
barbacoa, y salió muy sabrosa de modo que se acabó toda la carne.
M: ndaa
nda̠á s 1. ixtle Xinaꞌá xi̠ni̠ñúꞌú ni na̠ koxta nda̠á, ta vitin siloꞌo va na̠ xíníñúꞌú ya̠. Antes la gente usaba más los costales de ixtle, pero ahora, muy
pocos los usan.
2. fibra (de cosas como mangos y calabazas) Kŏó kútóo i̠ kaxí i̠ mángo válí chi íyo ní nda̠á rí. No me gusta
comer los mangos chiquitos/criollos porque tienen muchas fibras.
M: nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa; EJ: nda̠á
nda̠a̠ adj 1. a nivel, plano Luvi ní ini veꞌe ndó; nda̠a̠ ní ini ya̠. Está muy bonito el piso de su
casa; está a nivel.
2. verdadero Va̠ꞌa ní se̠ꞌe i̠, ni kŏó xíní ra̠ ya̠vatá; nina ya̠nda̠a̠
ndítúꞌún ra̠. Mi hijo es muy bueno, no sabe
lo que es la mentira; siempre dice la verdad (lit.: lo que es verdadero).
M: nda̠a̠; C: nda̠a̠; A: nda̠a̠; EJ:
nda̠a̠
kunda̠a̠ vp
ponerse plano
kunda̠a̠
ini entender
u̠vi̠
nda̠a̠ ki̠ví solamente dos días
ndáá ini [pres. de: kundaa ini depender]
ndaa ini (M)
hace daño (alimento)
X: no existe
M: ndaa ña ini, ___,
nda̠a ña ini
nda̠a̠ ini honesto,
recto (de carácter) Va̠ꞌa taxi ún xùꞌún ún ná ku̠ꞌu̠n xíꞌín ra̠ satá ra̠ ndaꞌá chíñú ún chi ndaa va ini ra̠. Le puedes dar tu dinero para que te compre las
herramientas porque él es recto/honesto.
EJ: nda̠a̠ ini
ndaa koo vi amontonarse,
estar amontonado Kànà ka ví nií ra̠, ni kŏó náni kundoo ya̠; iin ndàà
koo mií ya̠ veꞌe ra̠. Cosechó mucha mazorca; casi no alcanza su casa para
guardalas, las tiene amontonadas. [mod.: ndaa]
M: ndaa koo, ndáá koo, nda̠ǎ koo
C: ndaa taꞌan$
ndaa kuiñu hincharse
Sava násíꞌi tá ñúꞌú se̠ꞌe ná ta ndáá ní kuiñu xa̠ꞌá ná. Algunas
mujeres cuando se embarazan, se les hinchan los pies. [mod.: ndaa]
M: ndaa kuiñu, ndáá kuiñu, nda̠a kuiñu
A: kuankaa kuiño, ___, ni̠kaa kuiño
ndaa taꞌan$ (C) vi amontonar Véase ndaa koo
ndaa ya̠ꞌvi costar, valuar
Ndàà ní ya̠ꞌvi ña̠ꞌa ta ni kŏó náni ka xùꞌún kuñúꞌú yó. Las cosas cuestan muy caras y ya no alcanza
el dinero. [mod.:
ndaa]
M: ndaa ya̠ꞌvi, ___,
nda̠a ya̠ꞌvi
A: ___, ndáa, ___
1ndaꞌá 1. s mano Ye̠ꞌe̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n xùtù kú i̠ ta kànà chi̠ki̠i̠ ndaꞌá i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Fui a limpiar la milpa y me salieron ampollas en las manos; me
duelen mucho.
2. s pie, pata (delantera de animal) Tíndi̠kàvà kú si̠ndi̠kí sa̠na̠ nde̠ ta ndòꞌnì ndaꞌá rí; kùví ka kaka rí. Nuestra
vaca se cayó y se le quebró la pata y ya no puede andar.
3. s rama Ndǎá ún ndaꞌá itún chi i̠yo ni ndikava ún. No te subas a las ramas del
árbol, no sea que te caigas.
4. s rastro, seña, huella Chí yóꞌó náꞌa̠ ndaꞌá rí kua̠ꞌa̠n rí. Por acá hay rastros del animal que se fue.
5. s brazada (medida
de los brazos extendidos) U̠na̠ ndaꞌá koo veꞌe sikua̠ꞌa i̠. Voy a hacer una casa de ocho brazadas.
6. adj
tentón Ndaꞌá ní ra̠; ya̠ síkuíꞌná ra̠ kú ndiꞌi ya̠. Él es muy tentón; todo se roba.
7. prep
a (se usa con el verbo taxi) Taꞌví iin ñaꞌñu yuꞌú xi̠tá taxi ún ndaꞌá tìnà loꞌo ná kuxi rí. Parte un pedazo de la tortilla
y dásela al perrito.
M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: ndaꞌá
chindaꞌá vt
empujar
katí
ndaꞌá aplaudir
ndo̠o
ndaꞌá quedar abandonado
ndùkù
ndaꞌá dedo
sava
ndaꞌá media
brazada
sindôó
ndaꞌá abandonar
su̠kún
ndaꞌá muñeca de la mano
xa
ikín ndaꞌá doblar la mano
2ndaꞌá vi
lavar las manos Kuáꞌa̠n ndaꞌa ún, saá kuxi ún chi ya̠kua̠ ní ndaꞌá ún. Vete y lávate las manos para que comas porque las
tienes muy sucias.
X: ndaꞌá, ndáꞌá, ndàꞌá
M: ndaꞌá, ndáꞌá, nda̠ꞌá
A: ndaꞌá, ndáꞌá, nda̠ꞌá
EJ: ndaꞌá, ndáꞌá, ndǎꞌá
ndaꞌa vi 1. componerse, mejorarse, curarse, recuperarse
Yákŭꞌvi̠ kú nána chée i̠; vǎꞌá mií ndíxíyo yá, ta vitin ndàꞌà yá; kŏó kúꞌvi̠ ka yá. Mi abuelita estuvo enferma; estuvo muy grave, pero ahora ya se
recuperó; ya no está enferma.
2. arreglarse Ya̠ ndi̠ti̠ví kú televisión i̠ ta xa̠ ndàꞌà ya̠ vitin. Estuvo descompuesto mi televisión, pero ahora ya se
arregló.
3. engordarse Sikúxí va̠ꞌa ndó ki̠ni̠, kama ná ndaꞌa rí kuvi rí kuxi yó. Alimenten
bien al marrano para que engorde rápido y lo matemos para comer.
X: ndaꞌa, ndáꞌa, ndàꞌà
M: ndaꞌa, ndáꞌá, nda̠ꞌa
C: ndaꞌa
A: ndaꞌa, ndáꞌa, nda̠ꞌa ~ ni̠ndaꞌa
EJ: ndaꞌa, ndáꞌa, ndǎꞌa
sindáꞌa vt componer
ndaꞌa$ (C) vi
mojarse
ndaꞌa$ (C) vt cargar, llevar
X: no existe
C: ndaꞌa$
ndaꞌa̠ chíño (A) herramienta
Véase ndaꞌá chíñú
ndaꞌá chíñú s
herriamienta Sàtá i̠ ndaꞌá chíñú i̠, ta núú va kìꞌìn i̠ ya̠ saá chi ya̠ xa̠ túꞌu̠ kú ya̠. Compré mis herramientas y me salieron baratas porque ya eran
usadas.
M: ndaꞌá
chíñú; A: ndaꞌa̠ chíño; EJ:
ndaꞌá chíñu
ndaꞌa ini vi
eructar (de
comer mucho) ¿Unkúa̠ xìxì ní ún ya̠kán ndàꞌà ní ini ún? ¿Qué tanto comiste que eructas mucho? (Nota dialéctica: en
Metlatónoc también es de tomar refresco.) [mod.: ndaꞌa]
M: ndaꞌa ini,
ndáꞌá ini,
nda̠ꞌa ini
ndaꞌá ní adj travieso (con
sus manos)
M: ndaꞌá ni
ndaꞌá yòsó s 1. metlapil, mano de
metate Ya̠ndòꞌnì kú ndaꞌá yosó i̠, ta kùví ka taꞌví i̠ xáꞌa. Se
me quebró el metlapil y ya no puedo martajar.
2. pie de metate (los de enfrente)
Sinón. ndiâsa
M: ndaꞌá yo̠só;
A: ndaꞌa̠ yo̠só; EJ: ndaꞌá yǒso
ndachí vi
volar ‑‑¿Nda̠chu kúa̠ tàxì Ndióxi̠ ndi̠xín
típaloma, ná kukaꞌán ún? ‑‑Tàxì ra̠ ndi̠xín rí ya̠ kuchiñu rí ndachí rí. ‑-¿Por qué crees que Dios les
dio alas a las palomas? ‑-Les dio alas para que pudieran volar. Variante ndachín
X: ndachí, ndáchí, ndàchí
M: ndachí, ndáchí, nda̠chí
A: ndachí, ndáchí, nda̠chí
EJ: ndachí, ndáchí, ndǎchí
itún
ndáchí avión
ndachi̠ (M, C)
vi
secarse Véase ndi̠chi̠
ndachi kanduꞌu$ (M, C) vt
acomodar alguien que está acostado
X: no existe
M: ndachi kanduꞌu$
C: ndachi kanduꞌu$
ndachi táꞌán (M, C) vt
juntar Variante ndachu
táꞌán
X: no existe
M: ndachi táꞌán,
ndáchí táꞌán,
nda̠chi táꞌán
C: ndachi taꞌan$
ndachichín (M, C)
vi
volver a mamar Véase chichín
X: no existe
M: ndachíchín, ndáchíchín, nda̠chíchín
C: ndachichín, ndáchichín, nda̠chichín
ndachiꞌyŏ (M, C) vi
cocer, hervir Véase chi̠ꞌyó
X: no existe
M: ndachiꞌyŏ,
ndáchíyŏ, nda̠chíꞌyŏ
C: ndachi̠ꞌyo̠,
ndachíꞌyo̠, nda̠chíꞌyo̠
ndachi̠ꞌyo̠ (C) vi hacer nido
X: no existe
M: no existe
C: ndachi̠ꞌyo̠
ndachŏꞌma (EJ) vi, vt 1. incensar
2. ensomar, echar humo (de ritual para
remedio o purificación) Véase
chǒꞌma
nda̠chu adv por qué? ¿Unkúa̠ kúni̠ ra̠? ¿Nda̠chu xákú ní ra̠? ¿Qué quiere? ¿Por qué llora mucho?
M: ndi̠chun, ndi̠chuun; C: nichu$; A: ndachún;
P: nachun$; EJ: na̠chun, na̠chiñu
ndachu taꞌan$ (C) vt juntar
X: no existe
C: ndachu taꞌan$
ndachǔꞌma̠ (EJ) vi, vt incensar, ensomar,
echar humo (de ritual para remedio o purificación)
Kua̠ꞌa̠n-ra veꞌe-na ná ndachǔꞌma̠-ra ra̠ loꞌo se̠ꞌe-na. Kúꞌvi ní-ra. Él se fue a la casa de ellos a ensomar a su hijo. Está muy grave. Véase
chǒꞌma
ndachún (A)
¿por qué?
Véase nda̠chu
ndachuꞌun (M, C) vt
peinar Véase chuꞌun
X: no existe
M: ndachuꞌun, ndáchuꞌun nda̠chuꞌun
C: ndachuꞌun
A: nachoꞌon
1ndaí s 1. comida, caldo Xa̠yóko ní i̠ ndaí; loꞌo páꞌa rá chi̠kàà i̠ ko̠ꞌó iin iin na̠. Ta saá ni kŏó ndínáni rá. Traté
de estirar el caldo echando muy poquito en cada plato, y aún así, no alcanzó.
2. mole Tá ti̠nda̠ꞌá se̠ꞌe na̠, ta tàxì na̠ ndaí nduxí xìxì nde̠ xíꞌín na̠. Cuando se casó su hija, comimos mole con ellos.
M: ndiayŭ; C: ndiayu$; A: ndayi̠; tandayi;
EJ: ndiayú
2ndaí s 1. testamento (que uno deja para después de su muerte)
Tá ndi̠xi̠ꞌi̠ táta chée i̠, ta si̠ndôo ní ra̠ ndaí xa̠ꞌá nána chée i̠. Cuando
se murió mi abuelito, dejó encargado en su testamento que se cuidara mucho a mi
abuelita.
2. permiso, autoridad, derecho ¿Unkú tàxì ndaí ndaꞌá ún ndi̠ki̠ꞌvi ún tàvà ún tixíi ini veꞌe i̠, kúa̠ ra̠. ¿Quién te dio permiso de
entrar en mi casa y sacar el arma?
3. ley, regla Véase ichí (Nota dialéctico: en Xochapa
se usan en sentidos 1 y 2 solamente. En
El Jicaral, se puede referir a una ley que da permiso o derechos, pero no a una
ley que restringe los derechos.)
M: ndia̠yú; A: nda̠yi; EJ: ndiáyu
3ndaí vt
despedir Tá ndi̠nu̠ꞌu̠ i̠ ñùù, ta kŏó ndíxâꞌa mií ya̠ tiempo nu̠ú i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ ndaí i̠ ra̠xìtò i̠. Cuando regresé al pueblo, no me dio tiempo de ir a despedirme de
mi tío.
X: ndaí, ndáí, ndàí
M: ndia̠yú, india̠yú, ndi̠ndia̠yú
C: ndia̠yú, índia̠yú, ndi̠ndia̠yú
A: nda̠yí, ndâyí, ni̠nda̠yí
EJ: ndiǎyú
4ndaí vt
martajar ‑Nána, ¿nda̠chu kúa̠ ndáí ndaꞌá ún xáꞌa nu̠ú yòsó? ‑Ndáí ndaꞌá i̠ ya̠ saá chi kâní ní kíndôo nu̠ú íín túnmolino. ‑Señora, ¿por qué martaja el
nixtamal a mano en el metate? ‑Lo martajo a mano porque el molino queda muy
lejos.
X: ndaí, ndáí, ndàí ~ ndi̠ndàí
M: no existe
5ndaí adj rasposo
Ndaí ní nu̠ú iví yóꞌó, kŏó kútóo i̠ ku̠su̠n i̠ nu̠ú ya̠. Este petate es muy rasposo; no
me gusta dormir sobre él.
M: ndayú; EJ: ndayú
ndaí naꞌma s
mole Va̠ꞌa ní síkua̠ꞌá nána ikán ndaí naꞌma; nina yá ikán xíká síkua̠ꞌá rá nu̠ú vikó tínda̠ꞌá. Aquella señora es muy buena para hacer el mole; ella siempre va a
hacer mole en las bodas. Variante ndaí
M: no existe; C: tiaꞌa naꞌma$
ndaí si̠ndi̠kí s
chilate, caldo de res Ku̠ꞌu̠n nde̠ satá nde̠ kùñù si̠ndi̠kí kua̠ꞌa ndaí si̠ndi̠kí kuxi yó. Vamos a comprar res para hacer
chilate.
M: ndia̠yu̠ si̠ndi̠ki̠; C: ndiayŭ síndíkǐ;
EJ: ndiayú xa̠tu̠
1nda̠ꞌi̠ 1. vt regañar, reprender Tá ná kŭꞌun i̠ scuéla, ta nda̠ꞌi̠ ní táta i̠ xíꞌín i̠; va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n sáꞌa i̠. Si no voy a la escuela, mi papá me va a regañar mucho; mejor
voy.
2. vi gritar, chillar Tá kíxáá kúún sa̠ví, ta kíxáá mbrii ndáꞌi̠ ní rí. Cuando empieza a llover, empiezan a chillar mucho los grillos.
3. vi piar, cantar (pájaro) Sava ichí tá ndeé ní ndáꞌi̠ sava sàà valí ta ríkusǐni ní kú rí. Algunas veces, cuando los
pajaritos pian muy fuerte es que están muy contentos.
4. vi ladrar ¿Án kŏó ndíxíní ndó unkúa̠ kùù ndìvèꞌé?, ndi̠nda̠ꞌi̠ ní tìnà. ¿No vieron qué sucedió anoche?, ladraron mucho los perros.
[xíꞌín]
X: nda̠ꞌi̠,
ndáꞌi̠, ndi̠nda̠ꞌi̠
M: ndaꞌyu̠, ndáꞌyu̠, ndi̠nda̠ꞌyu̠ ~
nda̠ꞌyu̠
C: nda̠ꞌyu̠,
ndáꞌyu̠, ndi̠nda̠ꞌyu̠
A: nda̠ꞌyi̠,
ndáꞌyi̠, ni̠nda̠ꞌyi̠
EJ: nda̠ꞌyu̠,
ndáꞌyu̠, ni̠nda̠ꞌyu̠
2nda̠ꞌi̠ 1. s lodo Ra̠xíꞌí kú xìtò i̠ ta ndi̠kàvà ra̠ nu̠ú nda̠ꞌi̠; iin chìchì ya̠a̠ ya̠ ra̠. Mi tío estaba borracho, se
cayó en el lodo y se ensusió completamente.
2. s barro (mojado) Tá tává na̠ñùù i̠ ndo̠ꞌo, ta táán na̠ ita leko xíꞌín ya̠, ya̠ ná tiin táꞌán va̠ꞌa nda̠ꞌi̠. Cuando la gente de mi pueblo hace adobes, les echan pasto para que
el barro agarre bien.
3. s mezcla (para cubrir paredes) Veꞌe i̠ ndíkáꞌí ta mií i̠ kává nda̠ꞌi. Se está revocando mi casa y yo hago la mezcla.
4. adj
lodoso Kuenda koo ún chi nda̠ꞌi̠ ní; koto ka ndikava ún. Cuídate porque está muy
lodoso; no sea que te caigas.
M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: ndia̠ꞌyu̠
kunda̠ꞌi̠ vp ponerse lodoso
Ti̠ndàꞌì Tlapa de Comonfort
nda̠ꞌi̠ kóꞌó vt vt gritar, chillar
Iin ndáꞌi̠ kóꞌó mií yá xákú yá ndi̠xi̠ꞌi̠ se̠ꞌe yá. Ella está llorando a gritos por su hijo que se murió.
[mod.: 2nda̠ꞌi̠]
M: nda̠ꞌyu̠ koꞌo
nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠ insultar Ya̠va̠ꞌa káꞌa̠n i̠ xíꞌín se̠ꞌe i̠, ta ra̠ndi̠sa̠á kú ra̠ xíꞌín i̠; ndi̠nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠ ní ra̠ nu̠ú i̠. Estaba hablando bien con mi
hijo, pero él se enojó conmigo y me insultó feo. [mod.: nda̠ꞌi̠]
M: no existe
nda̠ꞌi̠ sa̠ví tronar Ndinuni loꞌo ndáꞌi̠ sa̠ví ta kúún rá. Hay
muchos truenos y está lloviendo. [mod.: 1nda̠ꞌi̠]
M: ndiayu sa̠vi̠, ndiáyu sa̠vi̠, ndi̠nda̠ꞌyu̠ sa̠vi̠
C: ndaꞌyu savi$
A: nda̠ꞌyi̠ sa̠vi̠,
ndáꞌyi̠ sa̠vi̠, ni̠nda̠ꞌyi̠ sa̠vi̠ EJ: nda̠ꞌyu̠ sa̠ví, ndáꞌyu̠ sa̠ví, ni̠nda̠ꞌyu̠ sa̠ví
nda̠ꞌi̠ su̠kún roncar
Kini ka ví ndáꞌi̠ su̠kún ra̠ kíxi̠ ra̠, ta ni kŏó táxí ra̠ ku̠su̠n nde̠. Él
ronca mucho cuando duerme y no nos deja dormir. [mod.: 2nda̠ꞌi̠]
M: ndaꞌyu su̠ku̠n$
C: ndaꞌyu su̠ku̠n$
EJ: nda̠'yu̠ su̠kún
ndaka (A)
vi
valuar
X: no existe
M: no existe
A: ndaka
ndáká [pres. de: kundaka llevar]
nda̠ka̠ 1. s, adj plástico Nina ya̠nda̠ka̠
kú ndiꞌi vaso i̠ chi kŏó tâꞌví ya̠. Todos mis vasos son de plástico porque no se
quiebran.
2. s envase de plástico Xinaꞌá ta kŏó yoo nda̠ka̠ ndíxíyo, nina yoo ñuꞌú ndi̠xi̠yo. Hace años no hubo garrafas de plástico, hubo nada más
cántaros de barro. Sinón. lamba
M: ndia̠ka̠; A: nda̠ka̠; EJ: ndia̠ka̠
ndaka̠a̠ (M, C, EJ) vt
estirar Véase ndikaa̠
ndaka̠ꞌa̠n (M, C, EJ)
vi hablar Véase ka̠ꞌa̠n
X: no existe
M: ndaka̠ꞌa̠n, ndákáꞌa̠n, nda̠kaꞌa̠n
C: ndaka̠ꞌa̠n, ndákáꞌa̠n, nda̠kaꞌa̠n
EJ: ndaka̠'a̠n, ndáka̠'a̠n, nda̠ka̠'a̠n
ndakáꞌán ini (M, C, EJ) vt
recordar Variante ndakáꞌán Véase ndikaꞌán ini
ndakaka (M,
C) vi
extenderse Véase ndikaka
ndaka̠ꞌma (M)
vt
remendar Véase ndikaꞌmá
ndakaꞌmi (M)
vt
encender, requemar Véase ndikaꞌmi
nda̠ka̠n vt
pedir Na̠ndóó yati xíꞌín nde̠ ikán ndi̠nda̠ka̠n na̠ iin tìnà loꞌo nu̠ú i̠ saá chi ku̠tóo ní na̠ rí. Las personas que viven cerca de nosotros me pidieron un perrito
porque les gustó mucho.
X: nda̠ka̠n, ndáka̠n, ndi̠nda̠ka̠n
M: ndaka̠n, ndáka̠n, nda̠ka̠n ~ ndi̠nda̠ka̠n
C: ndakan
A: nda̠ka̠n, ndáka̠n, ni̠nda̠ka̠n
EJ: nda̠ka̠n, ndáka̠n, ni̠nda̠kan̠
nda̠ka̠n nuu$ pedir prestado
X: no existe
M: no existe
nda̠ka̠n tu̠ꞌún preguntar
Sava kúni̠ yó ikán yó sava ña̠ꞌa ta kŏó xíni̠ yó unkúa̠ kuâꞌa ya̠ ta xíníñúꞌú yó nda̠ka̠n tu̠ꞌún yó. Ta saá kuchiñu yó ikán yó ya̠. A veces queremos hacer algunas
cosas y no sabemos cómo se hacen, y necesitamos preguntar. Así podremos
hacerlo. [mod.: nda̠ka̠n]
M: ndatúꞌu̠n,
ndátúꞌu̠n, ndi̠nda̠túꞌu̠n
C: ndaka tuꞌun$
A: ___, ndáka to̠ꞌon, ni̠ndaka
to̠ꞌon
EJ: ndaka̠tuꞌun,
ndáka̠tuꞌun, nda̠ka̠tǔꞌun
nda̠ka̠n…ya̠ma̠ní pedir un
favor Ísítí ra̠ nu̠ú táta ra̠ xíka̠n ra̠ ya̠ma̠ní nu̠ú ra̠ ya̠ ná kǎní
ní ñaꞌá ra̠. Está hincado delante de su papá pidiéndole disculpas para que ya
no le pegue más. [nu̠ú]
X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní, xíka̠n...ya̠ma̠ní,
ndi̠xi̠ka̠n... ya̠ma̠ní
M: no existe
ndaka̠nda̠ (M) vi moverse Véase ka̠nda̠
X: no existe
M: ndaka̠nda̠, ndáka̠nda̠, nda̠ka̠nda̠
C: ndaka̠nda̠
A: nakanda
EJ: ndaka̠nda̠, ndáka̠nda̠, nda̠kǎnda̠
ndaka̠nda̠ ini (M, C, EJ)
vi
admirarse Véase ndika̠nda̠ ini
ndakani (C, EJ) vt
explicar Véase 2ndikani
ndakani (C, EJ)
vt
desenrollar Véase 3ndikani
ndakani (C)
vt
destruir Véase 4ndikani
ndakani ini (M, C, EJ)
vt
pensar Véase ndikani ini
ndakáꞌnu (EJ) vt doblar
Á xa̠ nda̠ká'nu-un sa'má? ¿Ya doblaste la ropa?
ndaka̠ꞌnu̠ (C) vt quebrar
Véase ka̠ꞌnu̠
X: no existe
C: ndaka̠ꞌnu̠,
ndákáꞌnu̠,
nda̠kaꞌnu̠
ndakasi (M, C, EJ) vt
cerrar Véase ndikasi
ndakata (M, C, EJ) vt
cantar (radio; no se usa con
gente) Véase 4kata
X: no existe
M: ndakata, ndákáta, nda̠kata
C: ndakata, ndákata, nda̠kata EJ: ndakata, ndákata,
nda̠kata
1ndakatia (M, C)
vt
escarbar Véase 2kata
X: no existe
M: ndakatia
C: ndakatia, ndákatia, nda̠katia
2ndakatia (M, C)
vt
tirar Véase 2kata
X: no existe
M: ndakatia
C: ndakatia, ndákatia, nda̠katia
3ndakatia (M, C, EJ) vt
lavar Véase ndikata
ndakato̠ꞌon (A) vt preguntar
Véase nda̠ka̠n tu̠ꞌún
ndaka̠tuꞌun (EJ) vt preguntar
Véase nda̠ka̠n tu̠ꞌún
1ndakava (M, C, EJ) vi
caerse Véase ndikava
2ndakava (C)
vt
frotar, sobar Véase 1kavá
X: no existe
M: no existe
C: ndakava, ___, nda̠kava
ndakava nuu$ (C, EJ)
vt
mezclar Véase ndikava nuu
ndakaxeꞌe$ (C) vt llevar
X: no existe
M: ndakaxéꞌé,
ndákaxéꞌé,
nda̠kaxéꞌé
C: ndakaxeé$
ndakaxí (M, C, EJ)
vt
morder (sus propios labios) Véase kaxí
X: no existe
M: ndakáxi̠, ndákáxi̠, nda̠káxi̠
C: ndakaxi$ EJ:
ndakaxí, ndákaxí, nda̠kaxí
ndaka̠xin (M, C, EJ)
vt
escoger Véase ndi̠ka̠xin
ndakaya (M, C, EJ)
vt
juntar Véase ndikaya
ndaka̠ya̠ (M, EJ)
vi
juntarse Véase ndi̠ka̠ya̠
ndakaꞌyu̠ (M, C) vt
revocar Véase ndikaꞌí
ndakaꞌyú (EJ) vt pintar
Véase ndikaꞌí
ndakaꞌyu̠ (M) vi inscribirse
Sinón. ndatiaa$ Véase ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví
ndakeꞌé (EJ) vt preparar
Ka̱an-ra, ra nda̱ke̱ꞌé-ra nu̱ú sava̱ꞌa-ra víno. El hombre cavó y preparaó un lagar para hacer vino. [mod.: keꞌé]
ndakiꞌin (M, C, EJ) vt
recibir Véase ndikiꞌin
ndakin$ (C)
s
semilla pequeña Véase ndikín
ndakindiée (C, EJ)
vi
descansar Véase ndikundeé
ndakindoo̠ (A)
vt
cargar (en
los hombros)
X: no existe
A: ndakindoo̠
ndakitáꞌán (M, C, EJ) vt
encontrar, juntarse, reunirse
Véase ndikitáꞌán
ndako̠o (C, A, EJ)
vi
levantarse (de
la mañana) Véase ndiko̠o
ndakoo vt
dejar Véase
sindikóó
X: no existe
M: ndakoo, ndákoo, nda̠koo
C: ndakoo$
A: ndakoo$ EJ:
ndakoo, ndákoo, nda̠koo
ndakoto (M) vt
mirar, darse cuenta Véase ndikoto
ndákú s
adivino ‑¿Án xíni̠ ún unkúa̠ kundoꞌo i̠ ta̠a̠n? ‑Kŏó xíni̠ i̠; sùví ye̠ꞌe̠ ndákú kú i̠. ‑¿Sabes lo que me va a suceder
mañana? ‑No, no sé; yo no soy adivino.
M: ndáku; EJ: ndáku
ndakú adj 1. tieso, duro Tá ndíkátá ún to̠to̠ ta tavá va̠ꞌa ún na̠má ya̠ chi ndakú ní ya̠. Cuando lavas la ropa,
enjuágala bien para que no salga muy tiesa.
2. fuerte (como person, animal, olor, río) Ndakú ní ra̠ chi xíxí ní ra̠. Él es muy fuerte porque come mucho.
M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠; EJ:
ndakú
ndaku ve
parecerse (solamente
de personas y animales; físicamente o de personalidad)
Ndàkù ra̠ ivá ra̠. Él parece a su padre.
X: ndaku, ndákú, ndàkù
M: ndaku, ___, ndàkù
ndàkú s
pozole Chikǎa kua̠ꞌá ní ún limúún xíꞌín ndàkú yáxí ún chi iyá ní rí. No eches mucho limón en tu
pozole porque está muy agrio.
M: nda̠kú; C: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku
ndàkù s
escoba Kiꞌin ndàkù ta tiꞌví ún veꞌe; kini ní káá ya̠. Toma la escoba y barre la casa; está muy cochina.
M: nduku tíꞌví
ndǎku adj 1. derecho Ndǎku ní va̠xi kuaꞌnu nú; luvi ka ví nú. El árbol está creciendo muy
derecho; está muy bonito.
2. correcto, recto, honesto Va̠ꞌa ní ra̠, ndǎku ní ini ra̠, ni kŏó kuíꞌná ra̠. Él es muy bueno, es muy recto, no sabe robar.
M: nda̠kú; A: nda̠kú; EJ: ndǎku
kundǎku vi
ponerse derecho
ndakuá (M, C, EJ)
s
pus Véase lakuán
1nda̠kua̠ s
corteza (árbol) Ndi̠ndi̠chi̠ itún tùxá loꞌo chìꞌì i̠; iin ndu̠ndaa ya̠a̠ nda̠kua̠ sa̠tá
nú. El pinito que planté se secó,
y se está pelando toda su corteza.
M: nda̠kua̠, yakua$; C: ndakuǎ; EJ:
nda̠kua̠
2nda̠kua̠ adv hasta
Nda̠kua̠ xàkù i̠ ìkán yá; vǎꞌá míí yá. Hasta me hizo llorar; es muy mala.
M: nda̠kua, ndia̠kua
ndakuaku (M, C, EJ) adj traspasar (líquido)
Véase ndikuaku
ndakuaku$ (M, C) vi poner contento
X: no existe
M: ___, ndákuáku̠, nda̠kua̠ku̠
C: ndakuaku$
ndakuani$ (C) vi cerrar los ojos Véase ndikuani
ndakuañu̠ (M, C)
vt volver a pisar Véase kua̠ñu̠
X: no existe
M: ndakuañu̠, ndákuáñu̠, nda̠kuañu̠
C: ndakuañu$
ndakuatu (C, EJ)
vi
rezar Véase ndikuatu
ndakuaxi̠n (M, C)
vt
apretar Véase kua̠xin
X: no existe
M: ndakuañu̠, ndákuáñu̠, nda̠kuañu̠
C: ndakuaxi$
ndakuǎyu (M, EJ)
s Es el lugar donde ninguna de las milpas de una mata brotó o
solamente una brota, por eso tienen que resembrar. Véase kuàí
ndakue̠ꞌe̠ (EJ) vi enojarse Ta sava na̱ íyo ikán nda̱kuěꞌe̱-na. Algunos de ellos se enojaron. Véase kue̠'e̠ EJ: ndakue̠'e̠,
ndákue̠'e̠, nda̠kuě'e̠
ndakuiin (M, C, A, EJ)
vi
contestar Véase ndikuiin
ndakuiin…xa̠ꞌá (A, EJ) vt
hablar por, testificar
Véase ndikuiin…xa̠ꞌá
1ndakuiꞌnu (M,C) vt poner (ropa)
X: no existe
M: ndakuiꞌnu, ndákuiꞌnu, nda̠kuiꞌnu
C: ndakuiꞌnu$
2ndakuiꞌnu (M, C) vi
caerse (por
estar mal hecho, como una casa, etc.)
X: no existe
M: ndakuiꞌnu, ndákuiꞌnu, nda̠kuiꞌnu
ndakuiñá (M)
vt
abrir Véase ndikuná
ndakuiso̠ (M)
vi
hervir Véase kui̠so̠
X: no existe
M: ndakuiso̠, ndákuíso̠, nda̠kuiso̠
ndakui̠ta (C, EJ)
vi
se levanta (como
pájaro) Véase ndikui̠ta
ndakuná (C, EJ)
vt
abrir Véase ndikuná
ndakundichi (M, C, EJ)
vi
pararse, levantarse, ponerse de
pie (suj. sing.) Véase ndikundichi
ndakundieé (C, EJ)
vi
apurarse Véase ndikundeé
ndakundita (M, EJ)
vi
pararse, levantarse, ponerse de
pie (suj. pl.) Véase ndikundita
ndakundixi (C, EJ)
vt, vi vestir
Véase ndikundixi
ndakuni (M, C, EJ)
vt
saber, reconocer Véase ndikuni
ndakuni$ (C)
vt
prender, levantar (la milpa)
X: no existe
C: ndakuni$
ndakuꞌni$ (M,C) vt prenderse, levantar (la milpa)
X: no existe
M: ndakuꞌni, ndákuꞌni, nda̠kuꞌni
C: ndakuꞌni$
ndakunúú (C, EJ)
vi
flotar, adelantarse Véase ndikunúú
ndakuña$ (C)
vt
abrir Véase ndikuná
ndakutaꞌnu$ (C) vt llevar
Véase kutaꞌnu
ndakutoꞌni (EJ) vi mirar
a su alrededor Ta tá
nda̠ku̠tǒ'ni-na, ta köo ka na̠ yuví xí'in-na. Y cuando miraron a su alrededor, ya no
había nadie con ellos.
EJ: ndakuto'ni, ndákuto'ni,
nda̠ku̠tǒ'ni
ndakuꞌu (C) vt afilar
Véase ndikuꞌún
ndaku'ún (EJ) vt afilar Véase ndikuꞌún
ndaku̠ꞌun (EJ) vi 1. estar atrapado (animales o gente) Kua̠ꞌá ka ví tia̠ká ka̠kǎꞌun tá chi̠kǎa̠-ndu yáti ini i̠tia. Cuando
metimos el ayate en el río, muchos peces estaban atrapados. Véase kaku̠ꞌun
ndaku̠ꞌun ini (EJ) recordar X: no existe
A: koꞌon ini EJ:
ndaku̠ꞌun ini, ndáku̠ꞌun ini,
nda̠kǔꞌun ini
ndakuxi (C)
vt
comer Véase ndikuxi
ndana̠ꞌa̠ (EJ) vi 1. imitar 2. repetir,
remedar Véase ndi̠na̠ꞌa̠
ndanama (M)
vi(?) cambiar (ropa, casa) Véase ndinama
ndanañuu (EJ)
vi
inflarse, esponjar
EJ: ndanañuu, ndánañuu,
nda̠nañuu
ndandee$ (C) vi estirarse
X: no existe
M: no existe
C: ndandee$
ndandií vi
hacer sol, aclararse (implica que más temprano había nubes)
Va̠ꞌa ní i̠chi̠ ñu̠ú yó chi va̠ꞌa ní ndándií ki̠ví vitin. Nuestra
palma se va a secar muy bien hoy porque hace mucho sol.
X: ndandií, ndándíí, nda̠ndìí
M: nandii$
A: nandii, nándii, na̠ndii (brillar)
nda'ndii (EJ) s gota Véase tíndii
ndando̠o (EJ)
vi
desteñirse EJ: ndando̠o, ndándo̠o, nda̠ndo̠o
ndandóso (EJ)
vt
olvidar Véase ndindosó ini
ndandukú (C, EJ)
vt
buscar Véase ndindukú
ndandu̠tia̠ (C, EJ)
vi
dispersarse Véase ndu̠ta̠
X: no existe
C: ndandu̠tia̠, ndándútia̠, nda̠ndu̠tia̠
EJ: ndandu̠tia̠, ndándútia̠, nda̠ndǔtia̠
ndaniꞌí (M, C, EJ) vt
encontrar Véase ni̠ꞌí
X: no existe
M: ndaniꞌi, ndániꞌi, nda̠níꞌi
C: ndaníꞌi
A: naniꞌi̠ EJ:
ndaniꞌí, ndániꞌí, nda̠niꞌí
ndaniꞌi vt 1. levantar, alzar Ti̠kuéꞌe̠ nu̠ú i̠ kúꞌvi̠ ní ya̠; ye̠ꞌe̠ xíká kua̠ꞌa̠n kú i̠; ta saá nda̠nìꞌì nu̠ú i̠ ndi̠kòtò i̠ ta ndi̠kàvà iin mìꞌí ndi̠ke̠ta ya̠ nu̠ú i̠. Se me lastimó el ojo; iba
caminando y de repente alzé los ojos y me cayó una basurita.
2. sostener Ndaniꞌi xa̠ꞌá ún ná kaꞌní i̠ tisŏꞌma ndíkáa̠ ña̠á. Sosten
tu pie; voy a matar el alacrán que está allí. Véase niꞌi
X: ndaniꞌi, ndáꞌníꞌí, nda̠nìꞌì
M: ndoniꞌi, ndóniꞌi, ndo̠niꞌi
A: ndaniꞌi, ndániꞌi, nda̠niꞌi
EJ: ndoniꞌi, ndóniꞌi, ndo̠nǐꞌi
ndaniꞌí xi̠ní (C, EJ) entender o
resolver un problema Véase ndini̠ꞌí xi̠ꞌní
ndanu̠ná (EJ)
abrirse
Véase kununá EJ:
ndanu̠ná, ndánu̠ná, nda̠nǔná
ndañóꞌó (A) vi perderse
Véase ndañúꞌú
ndañúꞌú vi 1. perderse Sava na̠ꞌa kŏó xíni̠ na̠ kundaa na̠ ña̠ꞌa na̠ ta ndáñúꞌú ya̠. Algunas personas no saben cuidar sus cosas y se les pierden.
2. desaparecer Va̠ꞌa ka ví xa̠ꞌá ra̠ kunu ra̠; iin kùù soꞌva nda̠ñùꞌú ra̠ nu̠ú i̠. Él corre muy bien; de repente
se me desapareció.
X: ndañúꞌú,
ndáñúꞌú, nda̠ñúꞌú
M: ndoñúꞌú,
ndóñúꞌú, ndi̠ndo̠ñu̠ꞌu̠
C: ndoñuꞌu$
A: ndañóꞌó,
ndáñóꞌó, nda̠ñóꞌó
EJ: ndañúꞌu,
ndáñúꞌu, nda̠ñúꞌu
ndasa vt
hacer (casi siempre combina
con un adjetivo o un sustantivo para hacer un verbo. Por ej.: ndasa más
chiñu trabajo es trabajar; ndasa más kini feo
es ensuciar) Sinón. kasa, kixaa
X: ndasa, ndásá, ndàsà
M: ndasa, ndása, nda̠sa
A: ndasa
EJ: ndasa, ndása, nda̠sa
ndasa chée (M) vt hacer grande, hacer
importante
X: no existe
M: ndasa chée, ndása chée, nda̠sa chée
ndasa chíñú (M) vt
trabajar [mod.:
ndasa] Sinón. xachíñú, kixaa chíñú
(Nota dialéctico: en Metlatónoc indica que uno está en
el mismo trabajo otra vez.)
X: no existe
M: ndasa chíñu, ndása chíñu, nda̠sa chíñu
ndasa i̠í (EJ) vt consagrar, bendecir Véase ndasa yi̠í
ndasa i̠ꞌma̠ vt
hacer humoso Ni kŏó xíín i̠ kú i̠ꞌma̠ veꞌe i̠, ta iin ndàsà i̠ꞌma̠ ndiꞌi na̠ ya̠. Yo no quería que se ahumara la casa pero me la humearon toda.
[mod.: ndasa] Sinón. xa i̠ꞌma̠, kixaa i̠ꞌma̠
M: no lo usan
ndasa itún hacer duro, hacer rígido,
hacer tieso Kŏó xíni̠ i̠ ndá kue̠ꞌe̠ kúa̠ kìꞌìn se̠ꞌe i̠; iin ndàsà itún ya̠ ra̠. No sé qué enfermedad le agarró a
mi hijo, le dejó tieso. [mod.: ndasa] Sinón. xa itún, kixaa itún
M: ndasa itun
ndasa íꞌvi vt 1. asustar ¿Nda̠chu ndásá íꞌvi ní ún mií ún? ¿Án yóꞌo̠ kànì ra̠ kúa̠? ¿Por
qué te asustas mucho? ¿A caso tú le pegaste?
[mod.:
ndasa] Sinón. xa íꞌvi, kixaa íꞌvi (Nota
dialéctico: en Metlatónoc es meter el miedo en alguien.)
M: ndasa yu̠ꞌví,
ndása yu̠ꞌví, nda̠sa yu̠ꞌví
ndasa kama hacerse ligero, hacerse listo ¡Ndásá kama ní yá mií yá, ta mií yá xu̠xán
ndaa kúa̠! ¡Ella se hace muy ligera, pero es la
más floja! [mod.: ndasa]
Sinón. xakama, kixaa kama
M: ndasa kama, ndásá kama, nda̠sa kama
ndasa kaní 1. hacer liso ¿Nda̠chu ndàsà kaní ní ún nu̠ú yosó
i̠?, ta kùví ka taꞌví ya̠ xáꞌa. ¿Por qué alisaste mucho mi metate?, ya no puedo martajar mi nixtamal.
2. hacer resbaloso ¿Nda̠chu ndàsà kaní ní ún nu̠ú
piso? ta ndíkává ní na̠válí.
¿Por qué hiciste muy resbaloso
el piso? se caen mucho los niños.
[mod.: ndasa]
Sinón. xakaní, kixaa kaní
M: ndasa kaní, ndásá kaní, nda̠sa kaní
ndasa káꞌnú 1. alabar, respetar Kú chi ndásá káꞌnú ra̠ mií ra̠ ta ni kŏó na̠ káꞌa̠n xa̠ꞌá ra̠. Él se alaba mucho a sí mismo, pero nadie le hace caso.
2. festejar, celebrar (solamente refiere a los santos y no a Dios)
Ndeé ní kúú ndásá káꞌnú ní na̠ vikó siꞌí yó Guadalupe. Hay
mucho movimiento/ escándolo porque están celebrando la fiesta de nuestra madre
Guadalupe. [mod.:
ndasa] Sinón. xakáꞌnú, kixaa káꞌnú
M: ndasa káꞌnu,
ndásá káꞌnu, nda̠sa káꞌnu
ndasa káꞌvi vt
ponerse grave Xa̠ va̠ꞌa loꞌo kúni ra̠ ta ndàsà káꞌvi tuku ya̠ xíꞌín ra̠.
Él ya se sentía mejor, pero otra vez se
puso grave. [mod.:
ndasa] Sinón. xa káꞌvi, kixaa káꞌvi
M: ndasa káꞌvi,
ndásá káꞌvi, nda̠sa káꞌvi
ndasa kini ensuciar
¿Nda̠chu ndàsà kini ní ún to̠to̠
ún?, ta ni kuǎꞌa ya̠ ndoo ya̠.
¿Por qué ensuciaste mucho to ropa?, no se
va a poder limpiar. [mod.: ndasa] Sinón. xakini, kixaa kini (Nota dialéctica: en Metlatónoc no se usa para ropa; sólo sí mismo.)
M: ndasa kini, ndásá kini, nda̠sa kini
ndasa kixín hacer
pegajoso Ya̠vi̠xi̠ yàxí ra̠ ta iin
ndàsà kixín ndiꞌi ra̠ mií ra̠. Comió
dulce y se embarró (hizo pegajoso) toda la mano. [mod.: ndasa]
Sinón. xakixín, kixaa kixín
M: ndasa kixín, ndásá kixín, nda̠sa kixín
ndasa kóꞌó hacer
ancho
X: no existe
M: ndasa kóꞌó, ndásá
kóꞌó, nda̠sa
kóꞌó EJ: ndasa kó'ó, ndása kó'ó,
nda̠sa kó'ó
ndasa kuáꞌa enrojecer, hacer rojo
¿Ndá ña̠ꞌa kúa̠ yàxí ra̠?, iin ndàsà kuáꞌa ndiꞌi ra̠ to̠to̠ ra̠.
Quién sabe qué comió que dejó roja su
ropa. [mod.:
ndasa] Sinón. xakuáꞌa, kixaa kuáꞌa
M: ndasa kuáꞌa,
ndásá kuáꞌa, nda̠sa kuáꞌa
ndasa kuáan hacer
amarillo Mango yàxí ra̠ ta iin ndàsà
kuáan ndiꞌi ra̠ to̠to̠ ra̠. Él comió mango y dejó toda la
ropa bien amarilla. [mod.:
ndasa] Sinón. xakuáan, kixaa kuáan
M: ndasa kuáán, ndásá kuáán, nda̠sa kuáán
ndasa kuéꞌe hacer loco (con brujería) Ra̠ndàsà kuéꞌe va na̠ kú ra̠; iin káꞌa̠n mií ra̠ xíká ra̠. Lo
dejaron loco (con brujería); habla solito. Sinón.
xakuéꞌe, kixaa kuéꞌe
M: no existe
ndasa kuíi hacer aguado
Ndasa kuíi loꞌo ún tùtà ún chi naꞌma ní ya̠.
Haz tu atole un poco más aguado porque
está muy espeso. [mod.:
ndasa] Sinón. xakuíi, kixaa kuíi
M: ndasa kuíí, ndásá kuíí, nda̠sa kuíí
EJ: ndasa kuíí, ndása kuíí, nda̠sa
kuíí
ndasa kuîí hacer verde, enverdecer Iin ndàsà kuîí ndiꞌi to̠to̠ ún to̠to̠ i̠; ¿án ndoo yá kúa̠? Tu ropa dejó verde mi ropa; ¿se depinta o qué? [mod.: ndasa] Sinón. xakuîí, kixaa kuîí
M: ndasa kuíǐ, ndásá kuíǐ, nda̠sa kuíǐ
ndasa kui̠i̠n hacer pinto,
hacer manchado, ensuciar, hacer chimeco
¿Unkúa̠ ìkán ún? ¿Nda̠chu ndàsà kui̠i̠n ní ún to̠to̠ ún? ¿Qué hiciste? ¿Por qué dejaste muy
pinta/manchada tu ropa? [mod.: ndasa] Sinón. xakui̠i̠n, kixaa kui̠i̠n
M: ndasa kui̠i̠n, ndásá kui̠i̠n, nda̠sa kui̠i̠n
ndasa kuíká vt
hacer rico, enriquecer
Na̠ndáꞌvi va ndàsà kuíká ní ñaꞌá chi chíkáa̠ ní na̠ se̠ꞌe xùꞌún ra̠. Los pobres lo enriquecieron porque le pagan mucho
interés. [mod.: ndasa]
Sinón. xakuíká, kixaa kuíká
M: ndasa kuíka, ndásá kuíka, nda̠sa kuíka
ndasa kuíꞌná (M) vt robar
Véase sikuíꞌná (Nota
dialéctico: en Metlatónoc indica que uno roba su propia cosa del ladrón.)
X: no existe
M: ndasa kuíꞌná, ndásá kuíꞌná, nda̠sa kuíꞌná
ndasa kúnu hacer hondo Ndasa kúnu va̠ꞌa ndó mìnì, saá kuchi yó chi loꞌo ní tìkuǐi ndíkáa̠. Hagan más hondo la pila, entonces nos bañaremos porque
hay muy poca agua. [mod.:
ndasa] Sinón. xakúnu, kixaa kúnu
M: ndasa kúnú, ndásá kúnú, nda̠sa kúnú
ndasa kútú vt
hacer apretado, apretar
¿Nda̠chu ndàsà kútú ní ún llavi tìkuǐi?, ta
kùví kuná ya̠. ¿Por qué apretaste
mucho la llave del agua?, no puedo abrirla. [mod.: ndasa] Sinón. xakútú, kixaa kútú
M: ndasa kútû, ndásá kútû, nda̠sa kútû
ndasa kutú vt
adornar ¿Maa ku̠ꞌu̠n ndó ndasa kutú ndó veꞌe ñu̠ꞌu? ¿Cuándo van a
adornar la iglesia? [mod.:
ndasa] Sinón. xakutú, kixaa kutú
M: ndasa kútú, ndásá kútú, nda̠sa kútú
ndasa laꞌlá hacer aguado
Iin ndàsà laꞌlá ya̠a̠ ún uxán i̠ ta ni kùví ndiko i̠ ya̠.
Hiciste muy
aguada mi masa y ya no la puedo echar tortillas. [mod.:
ndasa] Sinón. xalaꞌlá, kixaa laꞌlá
M: ndasa laꞌlá,
ndásá laꞌlá, nda̠sa laꞌlá
ndasa luvi (M) hacer bonito
[mod.:
ndasa]
X: no existe
M: ndasa nduvi, ndásá nduvi, nda̠sa nduvi
ndasa máso vt
hacer manso, dominar (animal) Naꞌa ndó, tiin ndó kuái̠ sa̠na̠ i̠ xíꞌín i̠ ná ndasa máso yó rí. Vengan, ayúdanme a agarrar mi caballo para amansarlo.
[mod.: ndasa] Sinón. xamáso, kixaa máso
ndasa naꞌma hacer espeso, espesar Ndasa naꞌma
loꞌo ún tùtà chi kuíi ní ya̠. Espesa tantito tu atole
porque está muy aguado. [mod.: ndasa] Sinón. xanaꞌma, kixaa naꞌma
ndasa ndáá hacer negro
¿Nda̠chu ndàsà ndáá ní to̠to̠ ún? ¿Por qué dejaste muy negro tu ropa? [mod.: ndasa] Sinón. xandáá, kixaa ndáá
M: ndasa ndiáá, ndása ndiáá, nda̠sa ndiáá
ndasa ndakú (EJ) enderezar, apretar los músculos Tá kani-na tíku nda'á-un, ndäsa ndakú mií-un chi ndaku̠'vi̠ ke. Cuando te
dan la inyección, no aprietes los músculos porque así te va a doler más. [mod.: ndasa]
ndasa ndáꞌvi vt
hacer pobre, empobrecer Nda̠kua̠
ndàsà ndáꞌvi kue̠ꞌe̠ ye̠ꞌe̠; naꞌá ka ví ku̠ꞌvi̠ i̠. Me empobreció la enfermedad; tardé mucho tiempo
enfermo. [mod.: ndasa] Sinón. xandáꞌvi, kixaa ndáꞌvi
ndasa ndi̠ꞌi̠ vt
moler, remoler, moler muy fino (de mano después que
está martajado) Kundatu ún, ná ndasa ndi̠ꞌi̠ i̠ uxán, saá ndiko ún. Espérate, voy a remoler más la masa, entonces puedes
echar las tortillas. [mod.:
ndasa] Sinón. xandi̠ꞌi̠, kixaa ndi̠ꞌi̠
ndasa ndíka̠ vt
anchar, ensanchar Ndasa ndíka̠ ndó ichí chi
táñú ní. Hagan más ancho el camino
porque está muy angosto. [mod.: ndasa] Sinón. xandíka̠, kixaa ndíka̠ EJ:
ndasa ndíka̠; ndása ndíka̠, nda̠sa ndíka̠
ndasa ndoo vt
chaponar (reg.;
arrancar plantitas antes de la siembra)
X: no existe
A: ndasa ndoo; ndása ndoo, nda̠sa ndoo
ndasa nduvi (M, EJ)
vt
hacer bonito
ndasa ndu̠xa̠ vt
obligar Ni
kŏó xíín ra̠ koꞌo ra̠ ta̠tán ta ndasa ndu̠xa̠ ún xíꞌín ra̠ ná koꞌo ra̠ ya̠.
Aunque no quiere tomar la medicina,
oblígalo para que la tome. [mod.: ndasa] Sinón. xandu̠xa̠, kixaa ndu̠xa̠
ndasa nu̠ú pagar de
vuelta, reponer, volver
Tììn i̠ xùꞌún ún ta xa̠ ndàsà nu̠ú i̠ ya̠. Gasté tu dinero pero ya lo
repuse. [mod.:
ndasa] Sinón. xanu̠ú, kixaa nu̠ú
ndasa ti̠i hacer arrugar
(por ej.: tela, papel) Tìnà
xi̠núú sa̠tá to̠to̠ i̠ ta iin ndàsà ti̠i ya̠a̠ rí ya̠. El perro estuvo encima de mi ropa y me la
dejó bien arrugada. [mod.: ndasa] Sinón. xati̠i, kixaa ti̠i
ndasa tuun vt
apretar, hacer firme Ndasa tuun va̠ꞌa ún tornillo ña̠á chi ya tótóo kétá ya̠. Aprieta
bien el tornillo porque a cada rato se sale. [mod.: ndasa]
Sinón. xatuun, kixaa tuun
ndasa tu̠ún hacer tiznar
¿Míí xi̠ndi̠kàà ún kúa̠?,
ndàsà tu̠ún ní ún to̠to̠ ún. ¿Dónde estuviste?, dejaste muy tiznada tu
ropa. [mod.:
ndasa] Sinón. xatu̠ún, kixaa tu̠ún
ndasa u̠ꞌva̠ vp hacer salado Ndasa u̠ꞌva̠ va̠ꞌa ún kùñù ya̠ ná ku̠xǎꞌan táꞌi̠ ya̠. Échale mucha sal (lit. hagas bien salada)
a la carne para que esté bien salada y así no va a apestar feo. [mod.: ndasa]
Sinón. xa u̠ꞌva̠, kixaa u̠ꞌva̠
ndasa va̠ꞌa vp componer, arreglar Ná ndasa va̠ꞌa i̠ xìyò ún, saá kundixi ún ya̠ chi kóꞌó ní tokó ya̠. Voy a componer tu vestido, entonces te lo puedes poner
porque está muy ancho de la cintura. [mod.: ndasa] Sinón. xava̠ꞌa
ndasa ve̠e hacer pesado
[mod.: ndasa]
(Nota
dialéctico: en Metlatónoc indica algo que hace más pesado a uno.)
X: no existe
M: ndasa ve̠ě, ndása ve̠ě, nda̠sa ve̠ě
ndasa vií arreglar
Xa̠ va̠ꞌa ndasa vií ún teja satá veꞌe chi xa̠ si̠loꞌo tindaa tiempo kuun sa̠ví. Ya
puedes arreglar las tejas de la casa porque ya se acerca el tiempo de lluvia.
[mod.: ndasa]
Sinón. xavií, kixaa vií
M: ndasa vii̠, ndása vii̠, nda̠sa vii̠
ndasa vitá (EJ)
vt hacer suave Ndasa
vitá xa̠'á-un. Relaja tu pie.
ndasa vi̠xi̠ vt
endulzar, hacer dulce Ndàsà
vi̠xi̠ ní ún café i̠ ta kŏó kútóo i̠ koꞌo vi̠xi̠ i̠ rá. Endulaste mucho mi café y no me gusta tomarlo muy
dulce. [mod.:
ndasa] Sinón. xavi̠xi̠, kixaa vi̠xi̠ (Nota
dialéctico: en Metlatónco indica que algo hace más dulce.)
M: ndasa vi̠xi̠, ndása víxi̠, nda̠sa víxi̠
ndasa vi̠xi̠n vt
recalentar (un
poquito) Xiꞌna ndasa vi̠xi̠n loꞌo ún tìkuǐi, saá taxi ún rá koꞌo se̠ꞌe ún chi ndeé ní ndòꞌò ya̠ sàì. Primero recalientas un poquito el agua, entonces se lo
das a tu hijo porque tiene fuerte la gripa. [mod.: ndasa]
Sinón. xavi̠xi̠n, kixaa vi̠xi̠n
ndasa xǎꞌan hacer grasoso
Iin ndàsà xǎꞌan ya̠a̠ ra to̠to̠ ra̠ ta ni kuǎꞌá ya̠ ndoo ya̠. Dejó muy grasosa su ropa y no se va a poder limpiar. [mod.: ndasa] Sinón. xaxǎꞌan, kixaa xǎꞌan
EJ: ndasa xǎ'an
ndasa xǐni fingir que es
inocente Mií nda̠ ún ndi̠xa̠a̠ ndùkú
xùꞌún nu̠ú i̠ ta vitin ndásá xǐni ún xa̠ꞌá ya̠. Tú mero me fuiste a pedir dinero y ahora finges que no
sabes nada de eso. [mod.:
ndasa] Sinón. xaxǐni, kixaa xǐni
EJ: ndasa xïni
ndasa yakuá torcer
¿Nda̠chu ndàsà yakuá ní ún yuꞌú i̠chi̠ i̠?, ta va̠ꞌa yuꞌú ya̠ kua̠ꞌa̠n ya̠ xíꞌín ún. ¿Por qué torciste el filo de mi machete?, estaba bien
cuando lo llevaste. [mod.:
ndasa] Sinón. xayakuá, kixaa yakuá
ndasa ya̠kua̠ ensuciar
Tikáꞌán chìchì ra̠ ta xa̠ ndàsà ya̠kua̠ ndiꞌi ra̠ to̠to̠ ra̠. Se acaba de bañar y ya se volvió a ensuciar toda su
ropa. [mod.:
ndasa] Sinón. xaya̠kua̠, kixaa ya̠kua̠
ndasa yi̠í vt 1. consagrar, bendecir ¿Maa ku̠ꞌu̠n na̠ ndasa yi̠í na̠ veꞌe i̠?, chi kini ní ndíxáni nde̠. ¿Cuándo van a bendecir mi casa?, porque soñamos muy
feo.
2. guardar reposo (por ej.: una mujer después que nació su bebé) Tá kàkù se̠ꞌe yá ta ni kŏó ndíndása yi̠í mií yá.
Cuando ella dio a luz no guardó reposo. [mod.: ndasa] Sinón. xayi̠í, kixaa yi̠í
ndasa yu̠ꞌví (M) vt asustar, intimidar (para hacer algo que no quiere) Véase ndasa íꞌvi
1ndasaá (A)
adv solamente
Véase 1ndi̠sàà
2ndasaá (A, P)
adv 1. cuánto?
2. cómo? Véase 2ndi̠sàà
ndasaá yáꞌvi (A) ¿cuánto cuesta? Véase ndi̠sàà
yaꞌvi
ndasama (EJ)
cambiarse Véase ndisama
ndasěꞌe (EJ) vi esconder
Chítun sa̠na̠-i xa̠ kúnda̠a̠ ini-ri kúni̠-i sakuchi-i-ri, ña̠
ikán nda̠sěꞌe-ri.
Chindieé-un yu̠'u̠ ndandukú-ri.
Mi gato ya se dio cuenta de que quiero bañarlo, y por eso se escondió. Ayúdame a buscarlo.
2. vt esconder [nu̠ú] Véase sěꞌe
X: tiséꞌe,
tíséꞌe, ti̠séꞌe (irreg.)
C: seé, íseé, ndi̠se̠e
A: chiseꞌé
A: ___, xi̠koꞌon
EJ: ndasěꞌe,
ndásěꞌe, nda̠sěꞌe
ndási [pres. de: kundasi cubrir]
ndasí adj 1. feo ¿Mí ndi̠kàvà ún nu̠ú nda̠ꞌi̠?; ndasí ní káá ún. ¿Dónde te caíste en el lodo?;
estás muy feo.
2. miedoso Ndasí ní i̠; nda̠kua̠ ku̠ꞌu̠n iin na̠ꞌa xíꞌín i̠, saá ku̠ꞌu̠n i̠. Soy muy miedosa; a fuerza ha de ir una persona conmigo.
EJ: ndasí
kundasí nu̠ú...kuni
vt odiar
ndasi 1. ve cerrar Kŏó ndíxáꞌan i̠ tienda satá i̠ saá chi ndásí va ya̠. No fui a la tienda a comprar
porque está cerrada.
2. vi impedir
Ichí ndàsì na̠ nu̠ú nde̠,
naꞌá ní kuǎchi̠ nde̠. Nos impidieron el paso en el
camino, y tardamos mucho.
3. vt detener Kŏó xíni̠ i̠ ndá xa̠ꞌá kúa̠ ndàsì na̠ xùꞌún i̠; kŏó ya̠ ndíxáa̠. No sé porque
detuvieron mi dinero; no llegó.
X: ndasi, ndási, ndàsì
M: ndasi, ndásí, nda̠si
C: ndasi, ___, nda̠si
C: ndakasi, ___, nda̠ka̠si
A: ndasi, ndási, nda̠si
EJ: ndasi, ndási, ndǎsi
EJ: ndakasi, ndákasi, nda̠kǎsi
ndási ndaa [pres. de: kundasi ndaa encerrar]
ndasun adj 1. frágil Váso ndasun ndi̠xi̠yo ndiꞌi váso i̠ ta ndi̠ta̠ꞌví ya̠a̠ ya̠ chi yi̠í ní ya̠. Todos
mis vasos eran de cristal (lit. vasos fragiles eran mis vasos) y se me
quebraron todos porque eran muy delicados.
2. crujiente Va̠ꞌa ní ndasun ndi̠ka̠su̠n chiróni i̠, ya̠kán
kama ní ndìꞌì ya̠. Salieron muy crujientes mis chicharrones, por eso se
acabaron muy rápido.
EJ: ndasun
ndasu̠tiá (M) vi
nadar Véase sutá
X: no existe
M: ndasu̠tiá
EJ: no existe
ndatá vt 1. rajar, partir, rebanar
Ndatá sandía ná kaxi yo. Rebana la sandía para comer.
2. operar Se̠ꞌe yá kàkù ta kŏó ndíkúví kaku va̠ꞌa ya̠, ya̠kán nda̠tá na̠ yá. Dio a luz pero no pudo ser
parto normal, por eso la operaron.
X: ndatá, ndátá, ndàtá
M: ndatá, ndátá, nda̠tá
C: ndatá, ndátá, nda̠tá
A: ndatá, ndátá, nda̠tá
EJ: ndatá, ndátá, ndǎtá
ndata$ (C) vt amontonar
X: no existe
C: ndata$
nda̠tá vi
rajarse, hendirse, romperse
Kua̠ꞌá ní ndi̠nda̠tá veꞌe i̠ tá ndi̠ta̠an. Mi casa se rajó/se abrió mucho
en el temblor. Kuîí ní itún si̠kuàꞌà na̠ mesa, ya̠kán ndi̠nda̠tá nú.
Estaba verde la madera que ocuparon para
hacer la mesa, por eso se hendió.
X: nda̠tá, ndâtá, ndi̠nda̠tá
M: nda̠tǎ, ndátǎ, ndi̠nda̠tǎ
A: nda̠tá, ndáta̠, ni̠nda̠ta̠
ndataán (C, EJ)
vt
meter Véase nditaán
ndatáꞌan (A) conj algo
semejante, algo como
Variante nda̠tán
X: no existe
ndataꞌan$ (C) vt guardar
X: no existe
C: ndataꞌan$
ndata̠ka̠ (EJ)
vi
juntar Ndikuǐi
na̱ yuví nda̱tǎka̱-na nu̱ú-ra.
Todos se
juntaron a su alrededor. [mod.:
taka]
EJ: ndata̠ka̠, ndáta̠ka̠, nda̠tǎka̠
ndataku (P)
vi
resucitar Véase nditaku
ndatava (C)
vt
retratar, sacar Véase nditava
ndatavi$ (C)
vt
calentar (tortilla) Véase tavi
X: no existe
C: ndatavi$
ndataꞌví (M, EJ) vt
repartir, quebrar, dividir
Véase nditaꞌví
ndataꞌvǐ (M, C) vi
quebrarse, dividirse
Véase ndi̠ta̠ꞌví
nda̠tí s
sombra Chǐꞌí ndó itun ti̠xin ti̠kǎva chi íyo ní
ndatí; kùví kuaꞌnu ya̠. No siembren
milpas debajo del ciruelo porque hay mucha sombra y no pueden crecer bien. (Nota dialéctico: en
Metlatónoc es general, causada por las nubes; en Xochapa es causada por una
cosa.)
M: katí; A: kunda̠ti̠; EJ: nda̠tí
ndatiaa vt 1. escribir
2. inscribirse Véase taa,
ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví
X: no existe
M: ndatiaa$
C: ndatiaa$
EJ: ndatiaa, ndátiaa,
nda̠tiaa
ndatiaku (M, C, EJ) vi
resucitarse, revivir
Véase nditaku
ndatia̠ꞌndia̠ (C) vi cortarse, partirse Véase ta̠ꞌnda̠
X: no existe
C: ndatia̠ꞌndia̠
ndatiatiá (C)
vi
orinar Véase tatá
X: no existe
C: ndatiatiá
ndatiin$ (C)
vt
dar masajes
X: no existe
C: ndatiin$
ndativi (C)
vt
limpiar (frijoles
o maíz) Véase nditivi
ndatǐvi (C, EJ)
vi
pudrirse, descomponerse Véase nditiví
1ndatiꞌvi (C) vt barrer Véase tiꞌví
X: no existe
C: ndati̠ꞌvi
2ndatiꞌvi (C) vt mandar Véase tiꞌví
X: no existe
C: ndatiꞌvi
ndatóꞌón (A) vt
platicar Véase nditúꞌún
ndátú [pres. de: kundatu esperar]
ndatun (M) [variante
de: latun]
bonito Véase latún
nda̠tún vi (met.) 1. bajar un poco (sol) Kundatun ún ná nda̠tún loꞌo, saá ku̠ꞌu̠n ún xa̠ꞌá titún chi iꞌní ní. Espera que
el sol baje un poco; entonces vas a traer leña, porque ahora hace mucho calor.
2. estar nublado Ni kŏó ndíndíchi̠ nií yóꞌó chi ndâtún ní ndi̠xi̠yo kuni. Esta mazorca casi no se secó porque estuvo muy nublado
ayer.
X: nda̠tún, ndâtún, ndi̠nda̠tún
ndatuun (EJ)
vt
encender Véase tuun
ndatúꞌún (C, P, EJ) vt
platicar Véase nditúꞌún
ndatuꞌun chaꞌan$ (C) vi mentir
Sinón. ndatuꞌun vatia
X: no existe
C: ndatuꞌun chaꞌan$
ndatúꞌún vatiá (C, EJ) vi
mentir Sinón. ndatuꞌun chaꞌan$ Véase nditúꞌún vatá
ndatúví (C)
vt
enrollar Véase tuví
X: no existe
C: ndatúví, ndátúví, nda̠tuvi
ndatuvi$ (C)
vi
aparecer Véase ndituvi
ndatuxí (C)
vt
pelar
X: no existe
C: ndatuxí, ndátuxí, nda̠tuví
1ndava vi
brincar, saltar (de un lugar a otro) ¿Nda̠chu ndává
ní ún xíká ún yuꞌú chi̠chi?, koto ún kua̠ñu̠ ún itun
válí. ¿Por qué andas brincando a la orilla de los surcos?, cuidado que no
pisas las milpitas.
X: ndava, ndává, ndàvà
M: ndava, ndáva, nda̠va
C: ndava
A: ndava, ndáva, nda̠va
EJ: ndava, ndáva, ndǎva
2ndava (A)
vi
caerse Véase nduva
ndàvà s
morillo Ku̠ꞌu̠n i̠ ikú kaꞌnda i̠ ndàvà kua̠ꞌa veꞌe i̠. Voy a ir al
campo a cortar morillos para hacer mi casa.
M: nda̠va; C: nda̠va
ndaꞌva vt
apagar, extinguir Ndaꞌva ñu̠ꞌu̠ saá chi ndísâá ní ini veꞌe. Apaga la
luz porque se calienta mucho la casa.
X: ndaꞌva,
ndáꞌva, ndàꞌvà
M: ndaꞌva, ndáꞌvá, nda̠ꞌva
C: ndaꞌva,
ndáꞌva, ndi̠ndaꞌva
A: ndaꞌva,
ndáꞌva, nda̠ꞌva
EJ: ndaꞌva,
ndáꞌva, ndǎꞌva
nda̠ꞌva̠ vi apagarse,
extinguirse Ndikundoo ndiꞌi ndó ku̠su̠n ndó ta nda̠ꞌva̠ ñu̠ꞌu̠ chi iꞌní ní. Ya acuestense a dormirse para que se apague
la luz porque hace mucho calor.
X: nda̠ꞌva̠, ndáꞌva̠, ndi̠nda̠ꞌva̠
ndáví (C, EJ)
s
hilo grueso (para hacer las líneas en las servilletas) Kani kachǐ saváꞌa kŭn nda̠ví; kiꞌin kún ñá xíꞌin katia̠. Golpe el algodón para hacer el hilo grueso; agárralo para hacerlo
con el malacate.
X: no existe; C: nda̠ví; EJ: ndáví
ndáꞌvi adj 1. pobre Ndáꞌvi ní ndi̠xi̠yo ra̠, ta vitin ndu̠kuíká ra̠. Él era
muy pobre, pero ahora ya se hizo rico.
2. triste Ndáꞌvi ní kúni̠ ra̠ saá chi si̠kuíꞌná ndiꞌi na̠kuíꞌná xùꞌún ra̠. Está muy triste porque los ladrones le robaron todo su dinero.
M: ndáꞌví; C: nda̠ꞌví; A: ndáꞌví; EJ: ndáꞌvi
ivá
ndáꞌvi padrastro
kaka ndáꞌvi respetar
kundáꞌvi vp
quedarse pobre
kundáꞌvi ini tener lástima
ku̠ꞌva ndáꞌvi medio hermano
ku̠ꞌvi̠ ndáꞌvi medio hermana
na̠
ndáꞌvi los mixtecos, el proletariado
ñani
ndáꞌvi medio hermano
se̠ꞌe ndáꞌvi entenado
siꞌí ndáꞌvi madrastra
sindáꞌvi vt
engañar
tu̠ꞌun ndáꞌvi idioma mixteco
ndaꞌví adj, adv 1. viudo, viuda Ndi̠xi̠ꞌi̠ yií yáxìxì i̠ ta ndi̠ndo̠o ndaꞌví yá xíꞌín se̠ꞌe yá; kua̠ꞌá kú chi kú na̠. Se murió el esposo de mi tía y
ella se quedó viuda con muchos hijos.
2. huérfano Xíka̠n i̠ ya̠ma̠ni nu̠ú ndó; chindeé ndó ye̠ꞌe̠; siníꞌi loꞌo ndó iin xi̠tá kuxi i̠ chi kŏó táta i̠ ni
nána i̠ kŏó; ye̠ꞌe̠ ndaꞌví kú i̠. Les pido de favor, ayúdenme; regálenme una tortilla, por favor,
porque no tengo papá ni mamá; soy huérfano.
A: ndáꞌví;
EJ: ndaꞌví
kundáꞌvi vp
hacerse viudo
ndaꞌvi ndaa [pres. de: kundaꞌvi ndaa pertenecer]
ndavikó (M) vt
acarrear Véase kuikó
X: no existe
M: ndavikó, ndávíkó, nda̠vikó
C: ndaviko, ndáviko, nda̠viko
EJ: ndavikó, ndávikó, nda̠vikó
nda̠xa̠ adj rencoroso, quejoso, enojoso
Kuénta koo ndó koto kěꞌé ndó ña̠ꞌa yá chi nda̠xa̠ ní yá. Tengan cuidado que no toquen
las cosas de ella porque es muy quejosa.
C: ndáxa
xandáxá vi
quejarse continuamente
ndaxaa (C, EJ)
vi
llegar (a su
base y del hablante) Véase kixa̠a̠
ndaxaxa̠ (C)
vt
distribuir Véase ndixaxá
ndaxí (M)
vt
desamarrar Véase ndaxín
ndaxi$ (C)
vi
mojarse Véase ndaxin
ndaxi̠kó (C)
vt
revender Véase ndixikó
ndaxín vt
desamarrar, desatar
Ndaxín ndó burro ná ku̠ꞌu̠n rí koꞌo rí tìkuǐi; íchi̠ ní rí chi niꞌní ní nu̠ú núꞌni rí. Desaten al
burro para que vaya a tomar agua; ha de tener mucha sed porque hace mucho calor
donde está amarrado.
X: ndaxín, ndáxín, ndàxín
M: ndaxí, ndáxí, nda̠xí
C: ndaxín, ndáxín, nda̠xín
A: ndaxín, ndáxín, nda̠xín
EJ: ndaxín, ndáxín, ndǎxín
ndaxin vi
mojarse Kuáki̠ꞌvi ini veꞌe; ndikǎa ún nu̠ú sa̠ví; ndáxín ní ún. Entra
a la casa; no te estés afuera en la lluvia porque te estás mojando.
X: ndaxin, ndáxín, ndàxìn
C: ndaxi$
EJ: ndaxi, ndáxi, ndǎxi
sindáxín vt
mojar
nda̠xi̠n s
tlacolole, terreno donde
no pueden sembrar con yunta (porque es muy inclinada) Kànà ní i̠ku̠ nda̠xi̠n ra̠ndáꞌvi; ndeé ka ví káá xa̠ꞌá itun ra̠. Muchas
hierbas salieron en el terreno del pobre, y no aguanta a limpiarlo.
M: nda̠xi̠n; A: nda̠xi̠n; EJ: nda̠xi̠n
ndaxi̠tá (C, EJ)
vt
jalar Véase ndixitá
ndayá s
infierno Ndayá kúú iin ya̠vi̠ kini ní káá, ta
xa̠ꞌá ya̠yóꞌó kúa̠ kŏó kúni̠ Ndióxi̠ ku̠ꞌu̠n yó ndayá. El infierno es un lugar
horrible, por eso Dios no quiere que nosotros vayamos allá.
M: ndiaya$, EJ: ndiayá
nda̠ꞌya̠ (A) s
durazno Véase nde̠ꞌé
ndayaa (C, EJ)
vi
secarse (ropa) Átu xu̠va̠'a nda̠yaa sa'má-un saá tavá-un-ña. Ná nuná taán-yu sa'má-i ndayaa-ña.
Si ya se secó tu ropa, puedes sacarla? Cuando se desocupa la máquina necesito echar
mi ropa. Véase ndiyaa
ndayǎkun (M, C, EJ)
vt
limpiar Véase ndiyákun
ndayakun ndaꞌa$ (C) vt limpiar (con la mano) Véase ndiyákun ndaꞌá
ndayakun ndiaa$ (C)
vt
lamer
Véase ndiyákun ndaa
ndayatan (C)
vt
asar Véase yatan
X: no existe
C: ndayatan
ndayeꞌe (C, EJ) vi
brillar Véase ndi̠ye̠ꞌe
ndayi̠ (A) s
comida Véase 1ndaí
nda̠yí (A) vt
despedir Véase 3ndaí
nda̠yi (A)
s
ley, regla Véase 2ndaí
1nda̠ꞌyi̠ (A) s
lodo Véase 1nda̠ꞌi̠
2nda̠ꞌyi̠ (A)
vi gritar
Véase 2nda̠ꞌi̠
nda̠ꞌyi̠ sa̠vi̠ (A)
tronar
Véase nda̠ꞌi̠ sa̠ví
ndáyoꞌo (A)
s
zacate Véase ndióꞌo
ndáyo̠ꞌo (EJ) s
zacate Véase ndióꞌo
ndayú (M, EJ) adj rasposo
Véase 5ndaí
ndayu (M)
s
tipo de ruido
X: no existe
nda̠ꞌyu̠ (M, C, EJ) vi
gritar Véase 2nda̠ꞌi̠
ndaꞌyu koꞌo$ (C) vi gritar
Véase nda̠ꞌi̠ kóꞌó
nda̠ꞌyu̠ sa̠ví (C, EJ) vi
tronar Véase nda̠ꞌi̠ sa̠ví
nda̠ꞌyu su̠kún (M, C, EJ)
vi roncar
Véase nda̠ꞌi̠ su̠kún
ndayu̠ꞌú (C) vi espantarse
Véase ku íꞌvi
X: no existe
C: ndayu̠ꞌú, ndáyu̠ꞌú, nda̠yu̠ꞌú
ndayu̠ꞌví ini$ (C) vi
espantarse Véase ku íꞌvi
X: no existe
C: ndayu̠ꞌví ini, ndáyu̠ꞌví ini, ndayu̠ꞌví ini
nde̠ pron, adj Es la forma dependiente de la primera persona de plural exclusiva.
Nde̠ꞌe̠ kútóo nde̠ yáñaꞌá kaá chi kama ní yá. Nos
gusta esa mujer porque es muy ligera. Véase ndeꞌe
C: ndi, A: ndi̠; P: ndi̠; EJ: ndu̠
ndea (A)
adv precisamente
X: no existe
ndeé 1. s fuerza, poder,
autoridad Kuenda koo ún kǎꞌan ndi̠kùù ún xíꞌín ra̠ saá chi kúú mií ra̠ ndeé chika̠a̠ ra̠
yóꞌo̠ veꞌe kàà. Cuídate de no ofenderlo porque él tiene poder para ponerte en la
cárcel.
2. adj
fuerte ‑¿Ndá ndaꞌá kúa̠ kŏó ndeé xachíñú? ‑Ndaꞌá ítín kú ya̠. ‑¿Cuál es la mano que no es
fuerte para trabajar? ‑Es la mano izquierda.
3. adj
persistente,
insistente (en denegación o acusación de algo o alguien) Ndeé ka ví kúú ra̠ ndi̠kìꞌìn ra̠ xùꞌún níká i̠ nu̠ú ra̠. Nda̠kua̠ ndi̠kìꞌìn ra̠ ya̠, saá kua̠ꞌa̠n ra̠. Estaba muy insistente por cobrarme lo que le debía, y cuando lo
recibió, entonces se fue.
4. adj
importante Ndíchi ní ra̠ saá chi ndi̠ni̠ꞌi ra̠ chiñu ndeé, ta ndeé ní chiñu kúú mií
ra̠. Él es muy inteligente, pues
tiene un puesto muy importante.
5. adv
fuertemente,
muy Kŏó ndíxáꞌán ra̠ xa̠chíñú ra̠ chi ndeé ní ndeé ndóꞌó ra̠; kúꞌvi̠ ra̠. Él no fue a trabajar porque está muy grave. (Nota dialéctica:
en Alacatlatzala no lo usan en sentido 3.)
M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠ (sentido 1); ndeé (sentidos 2, 4, 5); EJ: ndieé
chindeé vt
ayudar
kundeé vt
aguantar
ku̠ꞌu̠n ndeé estar a favor
ndikundeé vi
descansar
tindeé
ini fuerza
xa̠ꞌá ndeé ini soportar
xandeé
ini vi aguantar
ndéé (C, EJ) ve estar, estar sentados (suj. pl.) Véase kundoo
1ndee vi 1. salir (más o menos permanente) Sòó u̠vi̠ ndaá yo̠ó
ndikaa̠ i̠ kuu i̠ cumisario ta xa̠ ndee va i̠. Solo unos cuantos meses voy a estar de
comisario, entonces voy a salir.
2. clausurar, graduar (de escuela) Sìín kui̠ya̠ vitin ndíkáa̠ ra̠loꞌo ku̠ꞌva i̠ kínder; kui̠ya̠ vitin ndee va ra̠. Mi hermanito va a estar en
kinder solamente un año; se va a graduar este año. Véase 1kee
X: ndee, ndéé, ndèè
EJ: ndee, ndée, nděe
2ndee boca
abajo Kata ndee ki̠si ná i̠chi̠
ya̠. Pon la olla boca abajo para que
se seque. EJ: ndiee
1nde̠e vi
entrar (permanente;
casi siempre con suj. pl.) Kaan ya̠vi̠ ná nde̠e itún ti̠kǎva saá chi xa kúnaꞌá ní índúꞌú nú. Haz un hoyo
para plantar los ciruelos porque ya tienen mucho tiempo. (lit.: para que
entren los ciruelos)
X: nde̠e, ndêe, ndi̠nde̠e
EJ: nde̠e, ndêe, ni̠nde̠e
2nde̠e vi
bajarse, cuesta abajo Chí ni̠nu̠ ña̠á kua̠nde̠e ra̠
tá va̠xi i̠. Por allí abajo iba
bajando cuando yo me vine.
X: nde̠e, ndêe, ndi̠nde̠e
nde̠e chíꞌyo̠ v empollar (gallina) Nina xákin nduxí sa̠na̠ yá,
ni kŏó xíín rí ndee chíꞌyo̠ rí.
Siempre está poniendo su gallina, pero no
quiere empollar. [mod.:
nde̠e] Variante chi̠ꞌyo̠
ndeé ini 1. resistente
(contra algo como la muerte o enfermedad) Ndeé ní ini tìnà kuvi rí, xa̠ naꞌá ní ka̠ktikàà yáxìxì i̠ rí ndaꞌá itún ta tǎꞌan kuvi rí. Los perros son muy resistentes contra la muerte; ya tiene mucho
tiempo que mi tía lo colgó en el árbol, y todavía no se muere.
2. codo, mezquino, tacaño Ndeé ka ví ini na̠ veꞌe na̠; ni iin váso loꞌo tìkuǐi sínǐꞌí na̠ nu̠ú ún koꞌó ún. Son muy mezquinos en su casa; ni siquiera un vaso de
agua te regalan.
ndeé…ku̠ꞌu̠n estar a favor
(de otro) Ndeé ra̠ ikán ndi̠xa̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠, ya̠kán va̠ꞌa kama kètà ra̠ veꞌe kàà. Todos fueron a favor de él, por eso pudo salir luego de la cárcel.
[mod.: ku̠ꞌu̠n]
M: ku̠'u̠n … ndieé; EJ: ku̠'u̠n … ndieé
ndeé ni̠í adj fuerte
sangre Ndeé ní ni̠í ra̠; tá
káá mií ra̠, saá íín ndiꞌi se̠ꞌe ra̠. Él tiene la sangre muy fuerte; todos sus hijos se
parecen a él.
ndee…nuu$ (M)
vi
flotar
X: no existe
M: ndee...nuu$
ndeꞌe adj Tiene la
característica de ser glotón o que tiene lujuria para hacer algo. Nde̠ꞌé ka ví ya̠ñaꞌá loꞌo se̠ꞌe i̠; ya̠yáxí yá kú ndiꞌi ña̠ꞌa. Mi niña es muy glotona; come todo.
nde̠ꞌé s
durazno
Chí kiúꞌún íyo ní nde̠ꞌé ta kŏó rí ñùù i̠. Por la montaña hay muchos duraznos, pero no hay en mi
pueblo.
M: ndie̠ꞌě; C: ndie̠ꞌe̠; A: nda̠ꞌya̠; EJ: ndie̠ꞌé
itún
nde̠ꞌé durazno (el árbol)
nde̠ꞌe̠ pron, adj Es la forma independiente de la primera persona de plural
exclusiva. Nde̠ꞌe̠ ta kútóo ní nde̠ kuxi xa̠tu̠ nde̠. A nosotros nos gusta comer muy
picoso. Véase nde̠
M: ndu̠ꞌu̠; C: nduꞌu; A: ndi̠ꞌi̠; EJ: ndu̠ꞌu̠
ndeꞌe ndi̠ꞌi̠ frijoles molidos Tá ná ku̠ꞌu̠n nde̠ xachíñú nde̠ ta ndiko nde̠ ndeꞌe ndi̠ꞌi̠ ku̠ꞌu̠n xíꞌín nde̠. Cuando
nos vayamos a trabajar, vamos a hacer frijoles molidos para llevar.
A: ya̠a̠ ndeꞌe; EJ: ndeꞌe
ndeꞌe u̠vi̠ frijoles
martajados Ni kŏó ña̠ꞌa ndi̠chi̠ꞌyó kuxi nde̠, ndá ndeꞌe u̠vi̠ sikua̠ꞌa i̠ kuxi nde̠. No
hice nada de comer; voy a hacer frijoles martajados. (Nota cultural: los martajan con un poco
de agua después añaden más agua para sacar la cáscara, y así cuecen rápido.)
ndekía̠ (A)
adv precisamente
X: no existe
ndeta vi
encontrarse, aparecerse (algo perdido) Kuni nda̠ñùꞌú llave i̠ ta vitin xa̠ ndètà ya̠; ya̠kán
kúsìí ini ní i̠. Ayer perdí mis llaves y ahora aparecieron; por eso estoy muy
contento.
X: ndeta, ndéta, ndètà
ndeta (A)
vi
salir (de
una area abierta; suj. sing.) [pret.: nde̠ta ~ nindeta]
ndi (A)
[variante de: ndiꞌi] todo
ndi (C)
pron, adj Es la forma corta de la primera persona plural exclusiva.
Variante ndu Véase nde̠
ndi- pref Indica repetición de una acción.
C: nda-; EJ: nda-
ndi̠- pref Indica el tiempo pretérito.
M: ndi̠-, ni̠-; C: ndi̠-, ni̠-; A: ni̠-;
EJ: ni̠-
ndiá (C)
1. adj cualquier
2. adv
donde, de donde Véase ndá (Nota dialéctica: en Xochapa
sólo se usa en sentido 1.)
ndia$ (C)
adv solo Véase ndá
ndia$ (C)
pron, adj Indica tercera persona plural y masculina. (unos cuantos) Véase nda̠
ndia chi$ (C)
adv dónde?
Véase míchí
ndiáa (C, EJ)
[pres. de: kundiaa cuidar] Véase kundaa
ndiáá (C, M, EJ) adj negro
Véase ndáá
ndiáka (C, EJ)
[pres. de: kundiaka llevar] Véase kundaka
1ndia̠ka̠ (M, C, EJ)
adj plástico
Véase nda̠ka̠
2ndia̠ka̠ (C)
s
corteza Véase nda̠kua̠
ndiakuá [variante de: yakuá] chueco
ndiakua$ (C)
vt
deber
X: no existe
C: ndiakua$
ndia̠kuín [variante
de: ya̠kuín] armadillo
ndiaꞌmí s
rábano
Íyo ní ndiaꞌmí corra nde̠ ta xíká nde̠ xíkó ndé ya̠. Hay
muchos rábanos en nuestra huerta y los andamos vendiendo.
M: ndoñaꞌmi; A:
ñaꞌmi; EJ: ndiaꞌmí
ndiaꞌna$ (C) s máscara
Véase te̠ꞌé
X: no existe
ndiâsa s
mano de metate, metlapil Yaꞌvi ka ví ndiâsa vikó vitin. Está muy caro los metlapiles en esta feria. Sinón. ndaꞌá yòsó
M: ndia̠sá; EJ: ndiasa̠
ndiátu (C)
[pres. de: kundiatu esperar] Véase kundatu
ndiayá (C, EJ) s infierno Véase ndayá
ndia̠ya (M) s
tipo de lagartija
X: no existe
ndiayu$ (C)
s
yerbabuena Véase mìnù stíla
X: no existe
ndiayú (M, C, EJ) s
comida Véase 1ndaí
ndiáyu (M, EJ) s
testamento, permiso, autoridad, derecho
Véase 2ndaí
ndiǎyú (M, C, EJ) vt
despedir Véase 3ndaí
ndiayŭ síndíkǐ (C)
s
chilate Variante ndiayŭ Véase ndaí si̠ndi̠kí
ndiayú xa̠tu̠ (EJ)
s
chilate Variante ndiayŭ Véase ndaí si̠ndi̠kí
ndia̠ꞌyu̠ (M, EJ) s
lodo Véase 3nda̠ꞌi̠
ndichachaꞌa (M) vt patear
Véase kachiꞌi xa̠ꞌá
X: no existe
M: ndichachaꞌa$
ndichémbé$ (C)
s
capullo Véase chembe
X: no existe
1ndíchi 1. adj difícil Íꞌvi ní i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ scuela; va ndíchi ní ya̠sináꞌa̠ na̠ ye̠ꞌe̠. Tengo mucho
miedo de ir a la escuela; a lo mejor es muy difícil lo que me van a enseñar.
2. adj
inteligente,
sabio Sava na̠ káꞌa̠n xíꞌín i̠ ndíchi ní xi̠ꞌní i̠, káchi na̠. Kŏó xíni̠ i̠ án ya̠nda̠a̠
kúa̠. Algunos me dicen que soy muy
inteligente, pero no sé si es verdad.
3. s abogado (requiere un pronombre. Viene de la
palabra kundichi … xa̠'á abogar)
M: ndíchí; EJ: ndíchi
ndundíchi vp
ponerse inteligente
2ndíchi [pres. de: kundichi ponerse parado]
ndichi$ (C)
ve
estar recargado Véase kundichi ndaa
ndìchì s
ejote Ku̠ꞌu̠n i̠ nu̠ú ya̠ꞌvi satá i̠ ndìchì ke̠e xíꞌín ndaí kuxi yó. Voy a ir al mercado a comprar
ejotes para el caldo que vamos a comer.
M: ndi̠chi; A: ndi̠chi; EJ: ndǐchi
ndìchì nduu ayocote (crece en lugares fríos)
ndi̠chi̠ vi
secarse Tisó
ndó to̠to̠ nu̠ú kaꞌní ná ndi̠chi̠ ya̠. Pongan
la ropa en el sol para que se seque. Véase i̠chi̠
X: ndi̠chi̠, ndíchi̠, ndi̠ndi̠chi̠
M: ndachi̠, ndáchi̠, nda̠chi̠
C: ndachi̠, ndáchi̠, nda̠chi̠
ndi̠chun (M) adv ¿por que?
Variante ndi̠chuun
Véase nda̠chu
ndie$ (C)
pron cualquier Véase ndá
ndiee (EJ) boca
abajo Véase ndee
ndiéé (C)
s
fuerza Véase ndeé
ndieé (M, EJ) adj fuerte
Véase ndeé
ndiee ini$ (M)
vi
resignarse
X: no existe
M: ndiee ini$
ndie̠ꞌé (M, EJ) s
durazno Véase nde̠ꞌé
ndíi adj triste (por ser solito) Ndíi ní káá; kŏó mií na̠ꞌa; kúndíi ní ini i̠. Este lugar está muy solo; no
hay nadie; me siento muy triste.
kundíi
ini ve entristecer
1ndii (A)
adj limpio, puro
X: no existe
2ndii (A) s
gota Véase tíndii
ndìì s
difunto, muerto ¿Án ndìì ndi̠xi̠ꞌi̠ veꞌe na̠ kúa̠? Síso̠ ní xákú na̠ tá ndi̠ya̠ꞌa i̠ yéꞌé na̠. ¿Hubo muerto en la casa de ellos? Había mucho ruido de gente
llorando cuando pasé por allá.
M: ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí; EJ:
ndi̠i̠
kaꞌní…ndìì asesinar
1ndi̠í vi quemarse (personas y animales) Kuákiꞌvi ini veꞌe koo ún; iꞌní ní nu̠ú ndíchi ún; ndíí ní sa̠tá ún. Entra a sentarte en la casa;
hace mucho calor donde estás parado y te estás quemando mucho.
X: ndi̠í, ndîí, ndi̠ndi̠í
M: ndi̠ǐ, ndíǐ, ndi̠ndi̠ǐ
C: ndii
A: ndi̠i̠, ndíi̠, ni̠ndi̠i̠
EJ: ndi̠í, ndîí, ni̠ndi̠í
ña̠ ndîí s
sol
2ndi̠í s
tipo de árbol (de familia de encino)
ndi̠í ndaa pegar de lado (el sol) Ndîí ndaa ní, ya̠kán tǎꞌan i̠chi̠ to̠to̠. El sol
está pegando de lado, por eso no se seca luego la ropa. [mod.: ndi̠í]
C: ndii ndiaa$
ndíꞌí adj azul, morado
Luvi ní ndíꞌí color xìyò ún; kútóo ní i̠ ya̠. Está muy bonito el color de tu
vestido; es azul/morado. Me gusta mucho.
M: ndíꞌí; C:
ndíꞌi; A: ndíꞌí; P: ndíꞌí; EJ:
no existe
kundíꞌí vp ponerse morado
ndíꞌí yaa
azul cielo
ndíꞌí tu̠ún azul marino
ndíꞌi (C, EJ) adj color de
rosa, rosado
X: no existe; C: ndíꞌi; EJ: ndíꞌi
tu̠ún ndíꞌi color morado
1ndiꞌi adj todo ‑¿Mí íyo ivá ún ra? ‑Ti̠ndàꞌì va íyo ra̠ xíꞌín ndiꞌi na̠veꞌe i̠. ‑¿Dónde
vive tu papá? ‑Vive en Tlapa con toda mi familia.
A: ndiꞌi,
ndi; P: ndiꞌi; EJ: ndiꞌi
2ndiꞌi vi
terminarse Ndìꞌì tìkuǐi ini ti̠ko̠ꞌó; ya̠ya̠a̠ ndi̠ndi̠chi̠ míí rá. Se terminó el agua en el poso; de repente se secó solo.
X: ndiꞌi, ndíꞌí, ndìꞌì
M: ndiꞌi, ndíꞌí, ndi̠ꞌi
A: ndiꞌi, ndíꞌi, ndi̠ꞌi
P: ___, ___, ndi̠ꞌi
EJ: ndiꞌi,
ndíꞌi, ndǐꞌi
sindíꞌí vt terminar
3ndiꞌi adv
después Naꞌa ndó, ná kuxi yó, tá ndiꞌi saá ko̠ꞌyó xachíñú yó. Vénganse, vamos a comer, después nos vamos a
trabajar. Sinón. si̠ndíꞌí
EJ: ndi'i
ndi̠ꞌi 1. s grano Sava na̠ válí ñùù i̠ káná ndi̠ꞌi ñií na̠, ta káta ní ya̠. A algunos niños de mi pueblo
les salen granos y les da mucha comezón.
2. s quiste Ndi̠ꞌi íyo sa̠tá sóko ti̠xin-ñá, ña̠ ikán kúꞌvi-ñá. Tiene un
quiste en el ovario, por eso le duele.
M: ndiꞌi̠; C:
ndi̠ꞌi; EJ: ndi̠ꞌi
1ndi̠ꞌi̠ adj molido fino,
bien molido,
fino (de algo molido)
Ndi̠ꞌi̠ ní uxán i̠. Mi masa está bien molida.
kundi̠ꞌi̠ vp
estar molido fino
xandi̠ꞌi̠ vt
moler fino
2ndi̠ꞌi̠ (A) pron, adj Es la forma independiente que se refiere a la primera persona de
plural exclusiva. Véase nde̠ꞌe̠
ndíꞌi ini [pres. de: kundi̠ꞌi ini preocuparse]
ndiꞌi saá adj cada, todo, todos Ndiꞌi saá na̠ kua̠ꞌa̠n ikú; iin ku̠táxín veꞌe. Todos se fueron al campo; se quedó quieto la casa. Variante
ndisaá
A: ndiꞌi saa
ndiꞌi xa̠ꞌá destruirse Xinaꞌá ta kini ní kùùn sa̠ví; si̠ndíꞌí rá xa̠ꞌá na̠ ìví; ndìꞌì xa̠ꞌá na̠. En tiempos pasado hubo lluvia muy grande y destruyó a la gente; se
destruyeron todos. [mod.: 2ndiꞌi]
A: ndiꞌi xa̠ꞌa̠, ndíꞌi xa̠ꞌa̠, ndi̠ꞌi xa̠ꞌa̠
EJ: ndiꞌi xa̠ꞌá, ndíꞌi xa̠ꞌá, ndǐꞌi xa̠ꞌá
sindíꞌí xáꞌá destruir
ndíka (EJ)
s
pecho Véase kándíká
ndíka̠ adj ancho, extenso
Va̠ꞌa ní kèè nde̠; ndíka̠ ní nu̠ú ñuꞌú kìꞌìn nde̠. Nos fue muy
bien; el terreno que compramos está muy ancho.
M: ndíka̠; A: ndíka̠; EJ: ndíka̠
sañá
ndíka̠ dejar libre
ndiká (M, C, EJ) s
plátano Sinón. chi̠tia̠ Véase chi̠ta̠
ndiká (C, A)
s
mamey Variante ndiká kuaꞌa$ Véase ndiká xa̠ꞌa̠
1ndìkà adj inclinado
Kini ní káá nu̠ú chìꞌì nde̠, ndìkà ní ya̠kán tùví yu̠ú kànì ya̠
xa̠ꞌá i̠. Está muy feo donde sembramos;
está muy inclinado, por eso rodó una piedra y me pegó.
2ndìkà s
piña (del
pino) Xinaꞌá ta kŏó ndíxíyo ña̠ꞌa chuꞌun na̠ xi̠ꞌní na̠; iin ndaá ndìkà kú rí chùꞌùn na̠ xi̠ꞌní na̠. Hace mucho
tiempo no tenían otra cosa para peinarse, solamente usaban las piñas de los
pinos para peinarse.
3ndìkà s pared, lado (de casa o de árbol) Luvi ní náꞌa̠ ndìkà veꞌe ún xíꞌín naꞌná ún. Tu pared se ve muy bonita con tu foto. Véase kándíká veꞌe
EJ: ndika
ndiká kuáꞌa (C, EJ)
s
mamey Véase ndiká xa̠ꞌa̠
ndiká xa̠ꞌa̠ s
mamey
Ñuꞌú iꞌní kú nu̠ú káná ní ndiká xa̠ꞌa̠, ta kŏó rí káná ñùù i̠. Por la
tierra caliente es donde se da el mamey, y no hay en mi pueblo.
C: ndika kuaꞌa$, ndiká; A: ndika̠; EJ: ndíka kuáꞌa
itún
ndiká xa̠ꞌa̠ mamey (el árbol)
ndikaá vi
resbalar Ra̠ndi̠ka̠á kú ra̠ ta ndi̠ya̠ꞌá xa̠ꞌá ra̠; kùví kaka ra̠. Se resbaló y se le desencajó
el pie; no puede caminar.
X: ndikaá, ndíkáá, ndi̠kàá
M: ndukaa$
1ndikaa̠ ve
estar, existir (fuera de la vista o dentro de
algo) Iin ra̠ta̠a ta kua̠ꞌá ní kui̠ya̠ xi̠ndi̠kàà ra̠ veꞌe kàà. Un hombre estuvo en la cárcel por muchos años. Kŏó sa̠ví ndíkúún kui̠ya̠ ya̠ndi̠ya̠ꞌa ikán, ya̠kán ndeé ní ndíkáa̠ ta̠má ñùù
nde̠. El año pasado no llovió, por eso está muy
fuerte el hambre en nuestro pueblo. Sinón. kundikaa
X: ndikaa̠, ndíkáa̠, xi̠ndi̠kàà
A: nakaa, nákaa ~ nákaa̠, ___
EJ: ndikaa̠, ndíkaa̠, ndi̠kaa̠
2ndikaa̠ vi
estirarse, desenredarse
Yákúꞌvi̠ kú yá; iin ndùù itún yá; kùví mií ndikaa̠ yá. Ella está enferma; se quedó
paralizada y no puede estirarse. Véase ka̠a̠
X: ndikaa̠, ndíkáa̠, ndi̠kàà
M: ndaka̠a̠, ndákáa̠, nda̠ka̠a̠
EJ: ndaka̠a̠, ndáka̠a̠, nda̠kǎa̠
ndikaꞌa s
tigre, leon Ndiꞌi kití tívǎꞌá ta xíníñúꞌú rí ku̠ꞌu̠n rí kaxí ñaꞌá ndikaꞌa. Todos los
animales que ya no sirven, necesitan ser llevados para que se los coman los
tigres. (Nota dialéctica: en El Jicaral, se usan
kui̠i̠n para decir tigre y ndikaꞌa para decir león.)
A: kuíi̠n, kui̠i̠n, ndikaꞌa, ndi̠kaꞌa; EJ: kui̠i̠n, ndikaꞌa
ndikaa̠ yu'ú (EJ) vi bostezar
ndikaan$ (C)
s
pájaro carpintero Véase chiríta
ndikaꞌán ini acordarse, recordarse
Ná ku̠ꞌu̠n ún ya̠ꞌvi ta ndikaꞌán ún kiꞌin ún iin xìyò i̠. Cuando vayas al mercado,
acuérdate de comprarme un vestido. Variante ndikaꞌán
X: ndikaꞌán
ini, ndíkáꞌán ini, ndi̠kàꞌán ini
M: ndakáꞌán ini, ndákáꞌán ini, nda̠káꞌán ini
C: ndakaꞌan ini
A: ndakáꞌán
(ini), ndákáꞌán (ini), ___
A: nakaꞌán, nákaꞌán, na̠kaꞌán
EJ: ndaká'án ini, ndáká'án ini, nda̠ká'án ini
ndikachi (M, EJ) s
borrego, oveja Véase levo
ndikachi$ (C)
s
cobija Véase kachí
ndikaꞌí 1. vt pintar Color ndáá kú ya̠kútóo ní i̠ ndikaꞌí i̠ yéꞌé i̠. Me
gusta mucho el color negro para pintar la puerta de mi casa.
2. vt revocar, cubrir con mezcla Sava na̠ albañíl ta latún ní ndíkáꞌí na̠ veꞌe. Algunos
albañiles revocan muy bonito las casas.
3. vi pintar, estar pintado Luvi ní ndùù kándíká veꞌe ndó ya̠ndi̠kàꞌí ya̠. Quedó muy bonita la pared de su casa ahora que está pintada.
4. vi revocar, estar revocado Luvi ní ki̠ndòò veꞌe ndó ndi̠kàꞌí ya̠ vitin. Su casa está muy bonita ahora
que está revocada.
5. vi mancharse, estar manchado Ndaí naꞌma xìxì i̠ nu̠ú vikó tínda̠ꞌá, ta iin ndi̠kàꞌí ndiꞌi to̠to̠ i̠. Comí mole en la boda y se me
manchó toda la ropa.
X: ndikaꞌí,
ndíkáꞌí, ndi̠kàꞌí
M: ndakaꞌyu, kaꞌyu, káꞌyu, ka̠ꞌyu
P: kaꞌi
EJ: kaꞌyú, káꞌyú, kǎꞌyú (sentidos
1, 2)
EJ: ndakaꞌyú, ndákaꞌyú, nda̠kaꞌyú (sentidos 1, 2)
EJ: ka̠ꞌyu̠, káꞌyu̠, ni̠ka̠ꞌyu̠ (sentidos 3, 4, 5)
ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví inscribir Tátu kúni̠ yó sikuáꞌá yó, ta xìꞌnà ku̠ꞌu̠n yó ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví yó, ta saá saá kuchiñu ki̠ꞌvi yó sikuáꞌá yó. Si queremos estudiar, primero tenemos que inscribirnos; entonces
así podremos entrar. Sinón. ka̠ꞌi̠
X: ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví,
ndíkáꞌi̠ ki̠ví, ndi̠káꞌi̠ ki̠ví
M: ndakaꞌyu
A: nakaꞌyi̠,
nákaꞌyi̠, na̠kaꞌyi̠
ndikaka vi
extenderse Kànà ní te̠ꞌe̠ xa̠ꞌá itun nde̠; iin ndi̠kàkà mií ya̠, ta ni
kŏó mií ikín ndíkáná. Salieron muchos bejucos de calabazas dentro de nuestra milpa; las
plantas se extendió por todos lados, y no dio nada de calabazas. Véase kaka
X: ndikaka, ndíkáká, ndi̠kàkà
M: ndakaka, ndákáka, nda̠kaka
C: ndakaka, ndákaka, nda̠kaka
ndikama s
mosca Tá kúún sa̠ví ta táꞌví ní ka ndikama. Cuando llueve abundan más moscas.
M: ndikama; A: ndikama; EJ: ndikama
ndikaꞌmá vt
remendar Nána, ndikaꞌmá loꞌo ún to̠to̠ i̠ chi iin ndi̠ta̠ꞌnda̠ ndiꞌi ya̠. Mamá, por
favor remienda mi ropa porque se rompió toda.
X: ndikaꞌmá,
ndíkáꞌmá, ndi̠kàꞌmá
M: ndaka̠ꞌma, ndáka̠ꞌma, nda̠ka̠ꞌma
C: ndakaꞌma$
A: nakaꞌma
ndikaꞌmi vt
encender, prender, requemar,
quemar Ndikaꞌmi ñu̠ꞌu̠ ná ndi̠ye̠ꞌe̠ veꞌe; naá ní. Prende la
luz para que alumbre dentro de la casa; está muy oscuro. Véase kaꞌmi
X: ndikaꞌmi,
ndíkáꞌmí, ndi̠kàꞌmì
M: ndakaꞌmi,
ndákáꞌmi, nda̠kaꞌmi
A: ndikaꞌmi
ndika̠nda̠ ini asombrarse, admirarse Ndíkánda̠ ní ini na̠ xíꞌín ra̠ chi ndu̠kuíká ní ra̠. La gente está muy asombrada de
él porque se hizo muy rico.
Véase ka̠nda̠
X: ndika̠nda̠ ini, ndíkánda̠ ini, ndi̠ka̠nda̠
ini
M: ndaka̠nda̠ ini, ndákánda̠ ini, nda̠ka̠nda̠ ini
C: ndakanda ini, ___, nda̠kanda̠ ini
A: nakaꞌnda̠
ini
EJ: ndaka̠nda̠ ini, ___, nda̠ka̠nda̠ ini
1ndikani vt blandar (la tierra antes de sembrar) Yúnta kua̠ꞌa̠n xíꞌín ra̠ ndikani ra̠ ñuꞌú chiꞌi ra̠. Él llevó la yunta para ablandar la tierra para
sembrar.
X: ndikani, ndíkáni, ndi̠kànì
2ndikani vi 1. aconsejar Tŏꞌo ní se̠ꞌe na̠; ndíkání ní na̠ nu̠ú ra̠, ya̠kán va̠ꞌa. El hijo de ellos es muy respetuoso; lo aconsejan mucho, por eso es
bueno.
2. explicar Naꞌa, ndikani loꞌo ún tu̠ꞌun Ndióxi̠ nu̠ú i̠, chi kŏó kúndáa̠ ini i̠ xíꞌí ya̠. Ven, explícame la palabra de Dios porque no la
entiendo. [nu̠ú]
X: ndikani, ndíkání, ndi̠kànì
C: ndakani$
EJ: ndakani, ndákani, nda̠kǎni
3ndikani vt desenrollar Xa ndikànì yaa ra lambre ndikàsì ra corra ra.
Ya desenrolló todo el alambre y cerró su corral.
X: ndikani, ndíkáni,
ndikànì
C: ndakani, ndákani,
ndakani
EJ: ndakani, ndákani, nda̠kani
4ndikani vt destruir, deshacer
(ropa) Ni vǎꞌá mií ndíkáná xìyò i;
iin ndikani ndiꞌi tuku i ya.
No salió bien mi vestido; otra vez lo voy a deshacer completamente.
X: ndikani, ndíkáni,
ndi̠kànì
C: ndakani
ndikani ini pensar
Ndíkání ini i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ xachíñú i̠ Culiacán, ta unkúa̠ koo
ví. Pienso ir a trabajar en Culiacán, pero no sé qué hacer.
[mod.: 2ndikani]
M: ndakani ini, ndákáni ini, nda̠kani ini
C: ndakani$
EJ: ndakani ini, ndákani ini, nda̠kani
ini
ndikaꞌni vi
extender Vitin
va valí te̠ꞌe̠ xa̠ꞌá itun ta xa̠ ndi̠kàꞌnì ya̠a̠ ya̠. Hace poco que estaban chicos los bejucos de calabaza
entre la milpa, pero ahora ya se extendieron por todas partes.
X: ndikaꞌni,
ndíkáꞌní, ndi̠kàꞌnì
ndikáꞌnú adj junto Tǎꞌan ndi̠ta̠ꞌví ñuꞌú ìkán ra̠ xíꞌín se̠ꞌe ra̠; ikán chíꞌí u̠vi̠ saá nda̠ ta íyo ndikáꞌnú ndiꞌi nu̠ní nda̠. No ha repartido el terreno con
su hijo; allá siembran los dos y tienen junto el maíz.
A: ñii káꞌno
ndika̠ꞌnu vt
omitir (tiempo: horas, días,
etc.) Xìꞌnà iin tíku xâni yóꞌo̠ tá ndi̠kàꞌnù iin ki̠ví saá xa̠ni ún inka ya̠. Primero
te pones una inyección entonces omite un día, y entonces te pones otra.
X: ndika̠ꞌnu,
ndíkáꞌnu, ndi̠kàꞌnù
EJ: ndaka̠'nu, ndáka̠'nu, nda̠ka̠'nu
ndikasi vt 1. cerrar Kuáꞌan chikasi yéꞌé chi kua̠kìꞌvì ní ndikama ini veꞌe. Ve a cerrar la puerta porque están entrando muchas moscas en la
casa.
2. cubrir Ndikasi to̠to̠ nu̠ú ra̠loꞌo chi íyo ní ndikuiín tiin rí ra̠. Cubre la cara del bebé con un
trapo, no sea que los zancudos le piquen, porque hay muchos. Variante chikasi, tikasi
X: ndikasi, ndíkási, ndi̠kàsì
M: ndakasi, ndákásí, nda̠kasi
C: ndakasi$
A: nakasi, nákasi, na̠kasi ~ ni̠nakasi
EJ: ndakasi, ndákasi, nda̠kǎsi
ndikasi kútú cerrar bien
Chi̠kàsì kútú nde̠ yéꞌé ta vavaa kuití ndi̠ki̠ꞌvi na̠ kuíꞌná veꞌe nde̠. Cerramos bien la puerta con llave y aun así entraron los ladrones.
[mod.: ndikasi] Variante chikasi kútú
A: nakasi kutu$
ndikata vt 1. lavar (ropa, trastes, manos, cabello) Ndiꞌi saá ki̠ví ndíkátá i̠; xáá ya̠kua̠ ka ví na̠ to̠to̠. Todos los días lavo porque
ensucian mucho la ropa.
2. trapear Nditkata ún veꞌe ki̠ví vitin chi ya̠kua̠ ní ya̠.
Hoy vas a trapear la casa porque está muy sucia.
3. borrar Ku̠naꞌá ní kŏó xáꞌán i̠ scuela, va xa̠ ndi̠kàtà va na̠ ki̠ví
i̠. Ya tardó mucho que no voy a la escuela y
creo que ya borraron mi nombre.
X: ndikata,
ndíkátá, ndi̠kàtà
M: ndakatia, ndákátia, nda̠katia
C: ndakatia, ndákatia, nda̠katia
A: nakata, nákata, na̠kata
EJ: ndakatia, ndákatia, nda̠katia
ndikatun$ (C)
s
nudo Véase
ndikava vi 1. caerse (de alto; suj. sing.) Sinúú ra̠loꞌo nu̠ú ta̠i̠ chi koto ka ndikava ra̠. Baja al niño de la silla, no
sea que se caiga.
2. hundirse, irse a pique Ña̠á kua̠ꞌa̠n chútú ndaa tìkuǐi ini túnbarco; saá ki̠xàá
kúni̠ ndikava nú ini tìkuǐi. Entonces el agua llenaba el
barco y empezó a hundirse. Véase ko̠yó
X: ndikava, ndíkává, ndi̠kàvà
M: ndakava, ndákáva, nda̠kava
C: ndakava, ndákava, nda̠kava
A: nakava, ___, na̠kava
EJ: ndakava, ndákava, nda̠kǎva
sindikává vt
aventar
ndikava ini estar
decaído, estar
desanimado ‑¿Unkúa̠ ndòꞌò ra̠?; ndi̠kàvà ní ini ra̠. ‑Tu̠ꞌva ndi̠xi̠ꞌi̠ se̠ꞌe ra̠, saá kú nu̠ú ndi̠kàvà ní ini ra̠. ‑¿Qué le pasó?; está muy
decaido. ‑Cuando murió su hijo se decayó mucho. [mod.: ndikava]
ndikavá nuu mezclar
Iin ndi̠kàvá nuu ndiꞌi nu̠ní xíꞌín nduchí.
Se mezcló todo el maíz con el frijol. Véase kavá
X: ndikavá nuu, ndíkává nuu, ndi̠kàvá nuu
C: ndakava nuu$
EJ: ndakava nuu
ndikava suerte dejar la
suerte, tocar la suerte Chi̠kàà
na̠ suerte ta mí sa̠tá ye̠ꞌe̠ ndi̠kàvà ya̠, ya̠ ku̠ꞌu̠n i̠ koo i̠ kumisario. Echaron suerte y justo a mí me tocó para ser
comisario. [mod.: ndikava]
C: kandakava suerte
ndikava tindóꞌó caer en
desgracia, caer en problemas Ndi̠kàvà
tindóꞌó nu̠ú se̠ꞌe i̠ vitin chi xàꞌní na̠ se̠ꞌe ra̠. Le cayó una desgracia a mi hijo porque mataron a su
hijo. [mod.: ndikava]
C: kandakava tundoꞌo$
ndikaxí nu̠ꞌu estregar
dientes Yâꞌa ní sâá ra̠ xíꞌín na̠, nda̠kua̠ ndíkáxín nu̠ꞌu ra̠ xító ra̠ nu̠ú na̠. Él está muy enojado con ellos,
hasta estrega los dientes delante de ellos. Véase kaxí
X: ndikaxí, ndíkáxí, ndi̠kàxí
ndi̠ka̠xin vt
escoger Ndi̠ka̠xin tùtù ndá ya̠ kúni̠ mií ún
ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún kaꞌvi ún. Escoge los
libros que quieras leer y llévatelos.
X: ndi̠ka̠xin, ndíkáxin, ndi̠kàxìn
M:
ndakaxin ~ kaxin, káxin, ka̠xin
EJ: ndaka̠xin, ndáka̠xin, nda̠kǎxin
ndikáxín ini despertarse
Ndikáxín ini ndó; ¿nda̠chu
kini ní kíxi̠ ndó?, ta xa̠ ndi̠tu̠vi ní.
Despierten, ¿por qué duermen mucho?; ya amaneció. Véase
káxín
X: ndikáxín ini, ndíkáxín ini, ndi̠káxín ini
M:
ndukáxin ini
C: ndukaxin$
A: nakáxín ini, nákáxín ini, na̠káxín ini
EJ: ndaka̠xin ini, ndáka̠xin ini, nda̠kǎxin ini
ndikaya vt juntar
Ndikaya ndó na̠ñùù ná xi̠nu ndiꞌi na̠ koo junta xa̠ꞌa ra̠kuu kumisário.
Junten a la gente para llevar a cabo la junta sobre quién va a ser el
comisario. Véase kaya
X: ndikaya, ndíkáya, ndi̠kàyà
M: ndakaya, ndákáyá, nda̠kaya
C: ndakaya, ndákaya, nda̠kaya
A: nakaya, nákaya, na̠kaya
EJ: ndakaya, ndákaya, nda̠kaya
ndi̠ka̠ya̠ vi juntarse, reunirse
¿Unkúa̠ kúú?; ya̠kán ndi̠káya̠ ní na̠ꞌa veꞌe chíñú. ¿Qué está sucediendo?; se juntó mucha
gente en la comisaría. Véase ka̠ya̠
X: ndi̠ka̠ya̠, ndíkáya̠, ndi̠káya̠
M: ndaka̠ya̠, ndákáya̠, nda̠ka̠ya̠
C: ndakaya, ndákaya, nda̠kaya
EJ: ndaka̠ya̠, ndáka̠ya̠, nda̠kǎya̠
ndikí (M) s cuerno
Véase ndikín
ndiki (EJ) s cerebro,
tuétano Véase meke
ndikiꞌin vt 1. agarrar ¡Ndikiꞌin se̠ꞌe nána ún ná ndiko kîí yá! ¡Agarra al niño de tu mamá para que ella
muela!
2. recibir Ndikiꞌin tùtù ya tìꞌví se̠ꞌe ún va̠xi
ndaꞌá ún. Recibe la carta que te mandó tu
hijo. Véase kiꞌin
X: ndikiꞌin, ndíkíꞌín, ndi̠kìꞌìn
M: ndakiꞌin, ndákíꞌin, nda̠kiꞌin
C: ndakiꞌin, ___, nda̠kiꞌin
A: nakiꞌin, ___, na̠kiꞌin
EJ: ndakiꞌin, ndákiꞌin, nda̠kǐꞌin
ndikiꞌin…ini vi
recobrar fuerza Ndeé ní ndòꞌò ra̠ ta xa̠ va̠xi ndíkíꞌín ra̠ ini ra̠.
Estuvo muy grave pero ahora ya está
recobrando su salud. [mod.:
ndikiꞌin]
ndikiꞌin…kuenta hacer caso
Án ndíkíꞌín ún kuénta xa̠ꞌá ya̠ndi̠ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ún ta ndŏꞌó ún tindóꞌó. Si hubieras hecho caso de lo que te dije, no te
hubiera pasado esta desgracia. [mod.: ndikiꞌin]
ndikiꞌin…mii… defenderse (a uno mismo) Xa̠ꞌá ya̠va̠ꞌa ní ta̠a kú ra̠, ya̠kán ku̠chíñú ra̠ ndi̠kìꞌìn ra̠ mií ra̠. Por ser hombre muy bueno, él pudo defenderse a sí
mismo. [mod.: ndikiꞌin]
ndikiꞌin…tu̠ꞌun vt
defender ¿Án kùví ná ndikiꞌin loꞌo ndó tu̠ꞌun ra̠? ¿Nda̠chu xító ndeꞌe ndó kání ní ñaꞌá na̠? ¿Como
es que no lo defienden? ¿Por qué están mirando como lo maltratan?
[mod.: ndikiꞌin]
1ndikín s
semilla (chica) Va̠ꞌa ndikiꞌin ndó ndikín
ita kua̠án chiꞌi i̠ xíꞌín ndó. Recojan
las semillas de flor de sumpasuchitl/sunbasutl y me dan algunas para que yo
siembre.
M: ndikín; C: ndakin$; A: ndiki̠n; EJ:
ndikín
2ndikín s
encaje Kúni̠ i̠ sikua̠ꞌa ún iin xìyò i̠, chinúú ún
ndikín yuꞌú ya̠. Quiero que me hagas un vestido y que le pongas encaje
en las orillas.
3ndikín s
cuerno Xàꞌndà na̠ ndikín si̠ndi̠kí tiátán sa̠na̠ nde̠, chi kue̠ꞌe̠ ní rí. Le cortaron los cuernos a nuestra vaca,
porque es muy brava.
M: ndikí; EJ: ndikín
ndiki (EJ) s cerebro,
tuétano Véase meke
ndikin$ vi juntarse
X: no existe
ndi̠ki̠n adj enredado,
greñudo (como arbusto o cabello no peinado) Ndi̠ki̠n ní xi̠ní ún; ni kùví mií ndikaa̠ ya̠. Está muy enredado tu cabello; no se puede
desenredarlo.
ndikitáꞌán vi 1. juntarse, reunirse
Ku̠ꞌu̠n nde̠ Kŏꞌyo o̠ko̠ u̠ꞌu̠n tíjulio;
ndikitáꞌán ndiꞌi nde̠. Vamos
a ir a México el veinticinco de julio para tener una reunión (lit.: Vamos a juntarnos).
2. verse, encontrarse Kàà
u̠vi̠ xikuàá kindo̠o nde̠ ndikitáꞌán nde̠ zócalo. Quedamos de acuerdo de vernos a las
dos de la tarde en el zócalo. Véase táꞌán
X: ndikitáꞌán, ndíkítáꞌán, ndi̠ki̠táꞌán
M: ndakitáꞌán, ndákítáꞌán, nda̠kitáꞌán
C: ndakitaꞌan
A: nakitáꞌan ~ nakutáꞌan, nákutaꞌan, na̠kutáꞌan ~ na̠ku̠táꞌan, na̠kitáꞌan
EJ: ndakitáꞌán, ndákitáꞌán, nda̠ki̠tǎꞌán
ndikíví (EJ)
s
hormiga león
ndikó vi regresar
¿Maa ndikó ko̠o táta i̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ Sindiáꞌá? ¿Cuándo regresa mi papá de Chilpancingo?
Variante ndikó ko̠o
X: ndikó, ndíkó, ndìkó
M:
ndikó, ndíkó, ndi̠kó
C: ndikó, ___, ndi̠kó
A: ndikó, ndíkó, ndi̠kó
EJ: ndikó, ndíkó, ndǐkó
sindíkó ko̠o…tu̠ꞌun vt
interpretar
sindíkó niꞌi vt
voltear
ndiko vt 1. moler Kŏó ndóꞌó ka ini nde̠
ndáí nde̠ xáꞌa, chi íyo
molino ndíkó xáꞌa nde̠. Ya no sufrimos martajando nuestro nixtamal
porque hay molino para molerlo.
2. hacer (tortillas, tamales, o
cualquier cosa de nixtamal) Ta̠a̠n ndiko i̠ tikôó. Mañana voy a hacer tamales.
X: ndiko, ndíkó, ndìkò
M:
ndiko, ndíko, ndi̠ko
A: ndiko, ndíko, ndi̠ko
EJ: ndiko, ndíko, ndǐko
ndiko$ (C)
adj afilado
X: no existe
ndi̠ko vi enfriarse
Naꞌa kîí ndó
kuxi ndó; ndîko ní ña̠ꞌa. Vénganse rápido a comer; se está enfriando
mucho la comida.
X: ndi̠ko, ndîko, ndi̠ndi̠ko
M: ndiko̠, ndíko̠, ndi̠ndi̠ko̠
A: ndi̠ko, ndîko, ni̠ndi̠ko
EJ: ndi̠ko, ndîko, ni̠ndi̠ko
sindîko vt
enfriar
sindîko ini calmar
ndi̠ko ini calmarse (de enojo o tristeza) Xàkù ní nána chée i̠ tá ndi̠xi̠ꞌi̠ táta chée i̠, ta nda̠ vitin ví ndi̠ndi̠ko ini yá. Mi
abuela lloraba mucho cuando se murió mi abuelo, pero ahora se calmó.
[mod.: ndi̠ko]
sindîko
ini vt calmar
ndikó ko̠o [variante de: ndikó] regresar
ndikó ko̠o ini arrepentirse,
cambiar de idea Xachíñú ra̠ xíꞌín i̠, kàchì ra̠. Ta kŏó xíín ka ra̠
xachíñú ra̠; ndìkó ko̠o ini va ra̠. Me dijo que iba a trabajar conmigo, pero ya no quiere; ya se
arrepintió. [mod.: ndikó]
A: ndikó koo ini
EJ: ndikó koo ini
ndiko ndi̠ꞌi̠ moler fino
Ndiko ndi̠ꞌi̠ va̠ꞌa ún uxán ún, saá kúa̠ va̠ꞌa ndáá ta̠chí ti̠xin xi̠tá. Muele bien fina tu masa para que salgan esponjadas las
tortillas. [mod.:
ndiko] Véase kundiꞌi
ndikó niꞌi voltear
¡Koto! xíxi̠ ní xi̠tá i̠; ndikó niꞌi loꞌo ya̠. ¡Mira!, se está quemando mi tortilla; voltéala, por favor.
[mod.: ndikó]
A: ndikó niꞌi,
ndíkó niꞌi, ndi̠kó niꞌi
ndikoꞌmba$ (P) vi aplastarse
Véase cho̠ꞌmá
ndiko̠n (A)
seguir
Véase ku̠ndi̠ku̠n
ndíkóndó (C)
s
tipo de rana (verde) Véase
kóndó
ndikoo$ s
tipo de lagartija color gris
X: no existe
ndiko̠o vi levantarse (en la mañana) Ndiꞌi kúú xita̠a̠n
tá ndíkôo i̠ ta luvi ka ví xítá sava sàà válí veꞌe i̠. Todas
las mañanas, cuando me levanto, hay algunos pajaritos cantando en mi casa.
X: ndiko̠o, ndíkôo, ndi̠kòò
C: ndakoo, ndákóo, nda̠koo
A: ndako̠o, ndáko̠o, nda̠ko̠o ~ ni̠ndako̠o
EJ: ndako̠o, ndáko̠o, nda̠kǒo
sindíkôo vt
levantar
ndi̠koo (A)
vi
salir
X: no existe
A: ___, ___, ndi̠koo
ndiko̠o sáná ser sonámbulo
Kini ka ví ndi̠xáni i̠ ndìvèꞌé ta ndi̠ko̠o sáná i̠ kànì i̠
táta chée i̠. Anoche soñé
muy feo y me levanté estando sonámbulo y le pegué a mi abuelito. [mod.: ndiko̠o]
C: ndoto sána
ndikoto vt mirar, darse cuenta,
ver ¡Tá ndíkótó i̠ ta chée ka ví
ko̠ó va̠xi nu̠ú i! ¡Cuando miré,
venía una culebra bien grande a mí!
X: ndikoto, ndíkótó, ndi̠kòtò
M: ndakoto, ndákóto, nda̠koto
A: nakoto
ndakoto táꞌán na (M) honrarse
(modismo)
ndikoyó (A) vi
salir (de un
lugar abierto; suj. pl.)
X: no existe
A: ndikoyó
ndikoyo vt
vaciar Ndikoyo nduchí ini inka ki̠si chi ndi̠na̠ñu
ní yá, ta xíta̠ ní ya̠. Vacía los frijoles en otra
olla porque se hincharon/esponjaron mucho y se está tirando.
X: ndikoyo, ndíkóyó, ndi̠kòyò
ndiku$ (C)
adv pronto
Véase ndi̠ku̠n
ndikuaá vt
negar Xa̠ꞌá ya̠ xíꞌí ní i̠, ta ndi̠kuaá ivá siꞌí i̠ ye̠ꞌe̠ ya̠ kúú i̠ se̠ꞌe na̠. Como yo
tomo mucho mis padres niegan que soy su hijo.
X: ndikuaá, ndíkuaá, ndi̠kuaá
ndikuaku vi 1. traspasar (líquido; por ejemplo
el líquido del fertilizante en una bolsa o la lluvia a la base de una pared) Kŏó kíndôo va̠ꞌa veꞌe i̠ chi ndíkuákú ní tìkuǐi ini ya̠. No
quedó bien mi casa porque le traspasa agua.
2. sudar (como un vaso con algo frío)
Ñúꞌú ka ví yelo xíꞌín ndutá vi̠xi̠, ya̠kán ndíkuákú ní rá sa̠tá váso. El
refresco tiene mucho hielo, por eso está sudando el vaso.
X: ndikuaku, ndíkuákú, ndi̠kuàkù
M: ndakuaku
C: ndakuaku$
EJ: ndakuaku, ndákuaku, nda̠kuaku
ndikuani̠ vi
cerrar los ojos Ndeé va̠ꞌa ndikuani̠ ún, ná ku̠ꞌu̠n i̠ tiséꞌe i̠, ta saá xaa ún ndukú ún ye̠ꞌe̠. Cierra bien los ojos; me voy a esconder y me vas a buscar.
X: ndikuani̠, ndíkuáni̠, ndi̠kuani̠
M: ndakuani$
ndikuáñó (A)
s
ardilla Véase ndikuáñú
ndikuáñú s
ardilla Téꞌé ní nu̠ꞌu tíndikuáñú chi táꞌví rí tíkí. Las ardillas tienen dientes muy duros porque pueden quebrar
nueces.
M: ndikuáñu; A: ndikuáñó; EJ: ndikuáñú
ndikuatu vi rezar
Ra̠kúꞌvi̠ kú se̠ꞌe na̠ ta ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ ndùkú na̠ ra̠tu̠ꞌva ndikuatu ra̠ xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠. Su hijo está enfermo y fueron a buscar a
un curandero para que rece por él.
X: ndikuatu, ndíkuátú, ndi̠kuàtù
C: ndakuatu$
EJ: ndakuatu
ndikuǐi (EJ)
adv todos Kuáꞌan-ndo iin
níí saá ña̠ yúví, ta ndakani-ndo tu̠ꞌun va̠ꞌa nu̠ú ndikuǐi
na̠ yuví. Vayan
por todo el mundo y proclamen a todos la buena noticia.
ndikuiín s zancudo
Ye̠ꞌe̠ kúꞌvi̠ kú i̠, ndeé kú chi ndóꞌó i̠; ndikuiín tììn ye̠ꞌe̠. Estoy enfermo,
me siento muy mal; me picaron los zancudos.
M: ndiyáá; A: tikui̠in; EJ: malí
ndikuiín (C)
s
jején Véase tìkú válí
ndikuiin vt 1. responder, contestar
¿Án yóꞌo̠ sâa kúú ún
xíꞌín i̠? ¿Nda̠chu kŏó xíín ún ndikuiin
ún yuꞌú i̠? ¿Estás enojado conmigo? ¿Por qué no me
respondes?
2. aceptar Va̠ꞌa va kèè i̠
chi xa̠ ndi̠kuììn yá tinda̠ꞌá
yá xíꞌín
i̠. Me fue bien
porque ya aceptó casarse conmigo.
X: ndikuiin, ndíkuíín, ndi̠kuììn
C: ndakuiin, ___, nda̠kuiin
A: ndakuiin ~ ndakui̠in, ndákuiin, nda̠kuiin
EJ: ndakuiin, ndákuiin, nda̠kuiin
ndikuiin…xa̠ꞌá vt 1. responder por Nde̠ꞌe̠ ndikuiin xa̠ꞌa̠ ún ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín nde̠. Nosotros
respondamos por ti para que te vayas con nosotros.
2. afirmar, atestiguar Tiꞌví ndó tùtù ná ku̠ꞌu̠n ndaꞌá ra̠maestro i̠ nu̠ú ndíkuíín ya̠ xa̠ꞌá i̠ ya̠ kúꞌvi̠ i̠.
Manden un recado a mi maestro que afirma
que estoy enfermo.
3. testificar, atestiguar Nde̠ꞌe̠ ndíkuíín xa̠ꞌá ra̠ chi veꞌe nde̠ índúꞌú ra̠ ki̠ví
xàꞌní na̠
ndìì. Nosotros testificamos de él
porque él estuvo en nuestra casa cuando mataron al difunto. [mod.: ndikuiin]
A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠
EJ: ndakuiin … xa̠'á
ndikuiso vt recibir, recoger Ndi̠kuìsò ndiꞌi i̠ kití sa̠na̠
i̠ ndaꞌá ra̠, chi
nina mí chiñu xíꞌí kú ra̠, koto ka sindañuꞌu ra̠ rí. Recogí
todos mis animales porque él se la pasa tomando, no sea que los pierda.
Véase kuiso
X: ndikuiso, ndíkuísó, ndi̠kuìsò
ndi̠kui̠so̠ vi alborotarse,
hacer escándalo, hacer mucho ruido Ra̠xíꞌí kú ra̠ kání
ní ra̠ yásíꞌi ra̠, ta iin
ndi̠kuísò na̠válí xákú na̠, ya̠kán va̠ꞌa ku̠nda̠a̠ ini nde̠. Él estaba borracho y estaba pegando
mucho a su esposa y se alborotaron todos los niños llorando, por eso nos dimos
cuenta. Véase kui̠so̠
X: ndi̠kui̠so̠, ndíkuíso, ndi̠kuíso̠
ndikui̠ta vi levantarse, ponerse de
pie, pararse
Ndikui̠ta ndiꞌi ndó kuáꞌan ndó tiin
ndó ra̠ ná ku̠ꞌu̠n ra̠ veꞌe kàà chi xàꞌní ra̠ xìtò i̠. Párense todos, y vayan a agarrarlo para
que se vaya a la cárcel porque asesinó a mi tío.
2. acabarse,
levantarse, pararse (lluvia) Kui̠ya̠ yóꞌó kama ní ndi̠kuìtà sa̠ví; ni kŏó ka rá ndíkúún. Este año se acabó muy pronto la lluvia; ya
no llovió más.
X: ndikui̠ta, ndíkuíta, ndi̠kuìtà
C: ndakuita
EJ: ndakui̠ta, ndákui̠ta, nda̠kuǐta
ndikui̠ta ndee agacharse, inclinarse (de cintura) Loꞌo ka ví xìyò
yá; tá ndíkuíta ndee yá ta nda̠ si̠ꞌin nduꞌú yá
túví. Su vestido está muy corto;
cuando se agacha se le ven hasta los muslos. [mod.:
ndi̠kui̠ta]
M: kandiee$
ndikui̠ta xi̠ko̠ haber olor,
levantar la peste (incluye olors buenos y malos) Ki̠xàá táꞌi̠ kití tìnà
si̠káná na̠, ta ndi̠kuìtà xi̠ko̠ xáꞌa̠n táꞌi̠ ní. Empezó a descomponerse el perro que
tiraron y se levantó la peste; huele muy feo. [mod.: ndìkui̠ta]
ndikuíyó (EJ) s correcaminos Véase kuíyó
ndíku̠n [pres. de: ku̠ndi̠ku̠n seguir]
ndikun$ (C) vt enfrentar
X: no existe
C: ndikun$
ndi̠ku̠n adv pronto, inmediatamente, luego Tá ndi̠xa̠a̠ soꞌva ún nu̠ú kua̠ꞌa̠n ún, ta ndi̠ku̠n nditúꞌún xíꞌín i̠. Cuando llegues a donde vas, me avisas pronto.
M: ndiku$; A: ndi̠ko̠n, ndikon; EJ: ndi̠ku̠n
ndíku̠n ndaa [pres. de: ku̠ndi̠ku̠n ndaa pertenecer]
ndikuná vt abrir,
aclararse, despejarse (el cielo) Xa̠
ndi̠kùná nu̠ú ñu̠ꞌu; kŏó ka vi̠kó íyo. Ya se despejó
el cielo, ya no hay nubes.
X: ndikuná, ndíkúná, ndi̠kùná
M: ndakuiñá, ndákuíñá, nda̠kuiñá
C: ndakuná, ___, nda̠kuna
A: nakona
EJ: ndakuná, ndákuná, nda̠kuná
ndikuná nu̠ú 1. salir (la punta de una planta que está brotando) Xa̠ ndíkùná nu̠ú
itun válí va̠xi náná ya̠. Ya está saliendo
las puntas de las milpitas.
2. abrir los ojos (por primera vez, por ej.: perritos) Kití si̠kán kàkù kú tìnà válí sa̠na̠
i̠, ya̠kán tǎꞌan ndikuná nu̠ú rí.
Apenas nacieron mis perritos, por eso
todavía no se les abren los ojos. [mod.: ndikuná]
ndikuna̠ꞌa̠ vi
verse
Va̠ꞌa ní ndi̠ku̠náꞌa̠ yá vitin; nina zapato ñúꞌú xa̠ꞌá yá, ¡ta ni
kŏó ndíkúni̠ ka yó yá! Ahora ella se
ve muy bien, usa solamente zapatos; ¡ya no se reconoce! Véase na̠ꞌa̠, ku̠na̠ꞌa̠
X: ndikuna̠ꞌa̠, ndíkúnáꞌa̠, ndi̠ku̠náꞌa̠
ndikundéé vi 1. apurarse Ná ndikundeé loꞌo ra̠ káchi i̠
xíꞌín ra̠, ta ni
kŏó xíní so̠ꞌo ra̠;
ndíkúndéé ra̠ xáchíñú ra̠. Le digo que
descanse un poquito, pero no quiere; está apurado trabajando.
2. echar ganas Ndikundéé vaꞌa ndó xachíñú
ndó ta satá i̠ boti tiàká kuxi ndó. Échenles
ganas a trabajar y les voy a comprar sardinas. (Nota dialéctica: en Alacatlatzala también quiere decir
intentar.)
X: ndikundéé, ndíkúndéé, ndi̠ku̠ndéé
C: ndakundiee
A: ndukú ndeé
EJ: ndakundieé
ndikundeé vi descansar Kŭꞌun vi i̠
xachíñú i̠ ta̠a̠n; ndikundeé va i̠ chi domingo kú ya̠. No voy a trabajar mañana; voy a descansar
porque es domingo.
Variante ndukundeé Véase ndeé
X: ndikundeé, ndíkúndeé, ndi̠ku̠ndeé
C: ndakindiée, ndákindiee, nda̠kindiee
A: nakindee̠, nákindee̠, na̠kindee̠
P: ndikindee
EJ: ndakindieé, ndákindieé,
nda̠kindieé
ndikundichi vi
pararse, levantarse, ponerse de
pie (suj. sing.) Ndikundichi,
kuáꞌan scuéla; tátu kŭꞌun ún ta ki̠ꞌvi yoꞌó sa̠tá ún. Párate,
vete a la escuela; si no te vas, te voy a dar unos cuartazos. Véase kundichi
X: ndikundichi, ndíkúndíchi, ndi̠ku̠ndìchì
M:
ndakundichi, ndákúndíchí, nda̠kundichi
C: ndakundichi$
EJ: ndakundichi, ndákundichi, nda̠kundichi
ndi̠ku̠ndíku̠n [pret. de: ku̠ndi̠ku̠n seguir]
ndikundiso vt
llevar, cargar (en la espalda) Ndikundiso se̠ꞌe ún chinúú ún sa̠tá ún, saá va̠ꞌa xachíñú ún. Toma tu hijo y cárgalo en tu espalda para que puedas
trabajar. Véase kundiso
X: ndikundiso, ndíkúndísó, ndi̠ku̠ndìsò
ndikundita vi pararse, ponerse de
pie, levantarse (suj. pl.) Ndikundita
i̠ku̠n ndiꞌi ndó, saá va̠ꞌa ya̠ꞌa ndó ka̠ꞌi ki̠ví
ndó. Fórmense (lit. parense en
linea) todos, entonces pueden pasar a inscribirse. Véase
kundita
X: ndikundita, ndíkúndítá, ndi̠ku̠ndìtà
M: ndakundita, ndákúndíta, nda̠kundita
EJ: ndakundita, ndákundita, nda̠kundita
ndikundixi vt
vestirse Xa̠ va̠ꞌa ndíkundíxí míí se̠ꞌe i̠ to̠to̠ ra̠. Mi hijo ya se viste solo.
Véase kundixi
X: ndikundixi, ndíkúndíxí, ndi̠ku̠ndìxì
C: ndakundixi, ndákundixi, nda̠kundixi
EJ: ndakundixi, ndákundixi, nda̠kundixi
ndikundoo vi
1. sentarse (suj. pl.) Ka̠ꞌa̠n xíꞌín na̠válí ná
ndikundoo na̠; ¿nda̠chu ndává ní na̠ xíká na̠?
Háblale a los niños que se sienten, ¿por qué andan brincando?
2.
acostarse (suj. pl.) Xa̠ va̠ꞌa ndikundoo
ndó ku̠su̠n ndó chi xa̠ ñŭu ní kúa̠. Ya pueden
acostarse porque ya es muy noche. Véase kundoo
X: ndikundoo, ndíkúndóó, ndi̠ku̠ndòò
ndikundosó vt ponerse,
sentarse Kundatun ún ná
ndikundosó nduxí ndaꞌá itún, saá tiin ún rí. Espera que suban los
pollos al palo (lit.: se pongan los pollos encima
del palo), entonces los agarras. Véase kundosó
X: ndikundosó, ndíkúndósó, ndi̠ku̠ndòsó
ndikundúꞌú vi
sentarse (suj.
sing.) Tá
ndi̠ku̠ndúꞌú ra̠, tasaá
ki̠xàá ra̠ káꞌa̠n ra̠ xíꞌín na̠ chiñu
kua̠ꞌa̠n ra̠. Cuando se sentó, entonces empezó a
hablar con ellos a lo que iba. Véase
kundúꞌú
X: ndikundúꞌú, ndíkúndúꞌú, ndi̠ku̠ndúꞌú
C: ndukunduꞌu$
EJ: ndakunduꞌú, ndákunduꞌú, nda̠ku̠nduꞌú
ndikuni vt 1. reconocer Ya̠chi̠ ví si̠nîꞌí i̠ tìnà sa̠na̠ i̠ kua̠ꞌa̠n rí ta vavaa ndíkúni rí ye̠ꞌe̠. Hace
mucho tiempo regalé mi perro pero todavía bien me reconoció.
Véase 2kuni
X: ndikuni, ndíkúni, ndi̠kùnì
M: ndakuni, ndákúní, nda̠kuni
C: ndakuni, ndákuni, nda̠kuni
A: nakoni, nákoni, na̠koni
EJ: ndakuni, ndákuni, nda̠kuni
ndikunúú vi 1. adelantar Va̠ꞌa ka ví xa̠ꞌá ra̠; xa̠ ndi̠ku̠núú va ra̠ nu̠ú nde̠. Es
muy bueno para caminar; ya se nos adelantó.
2. flotar (con ni̠nu) Luvi ní ndi̠ku̠núú típátó nu̠ú tìkuǐi, ndi̠ku̠núú ni̠nu mií rí. El pato está flotando muy bonito en el agua; está flotando.
Véase kunúú
X: ndikunúú, ndíkúnúú, ndi̠ku̠núú
C: ndakunuu
EJ: ndakunúú
ndikutú vi 1. llenarse Iin ndi̠kùtú ndaa na̠ veꞌe chíñú; íyo junta. Se llenó la comisaría; hay junta.
2. juntarse Kama koo ún ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín se̠ꞌe ún kutátán na̠, koto ka ndikutú ní na̠ ta kětá ya̠chi̠ ún. Apúrate,
llévate a tus hijos para vacunarse; se van a juntar mucha gente y no vas a
salir luego. Véase 2kutú
X: ndikutú, ndíkútú, ndi̠kùtú
ndíkúú part Indica que la acción es contraria al hecho. Tá ndítáxí i̠ ta̠tán ndaꞌá ra̠ ndíkúú, ta táku ra̠ vitin. Si le hubiera dado medicina,
estaría vivo ahora.
A: nikúu; EJ: no existe
ndi̠kùù adj 1. malvado, comoquiera, cualquier (pero malo) Ndi̠kùù ka ví ini yá; kání ka ví yá se̠ꞌe yá. Es muy malvada; golpea mucho a sus hijos.
2. descuidado, iresponsable Kŏó vií mií ini yá xíꞌín ya̠loꞌo se̠ꞌe yá; ndi̠kùù ní ini yá.
Ella no es muy cuidadosa con
su hijo; es muy descuidada.
Variante ndi̠kùù ini
ndikuꞌún vt
afilar, sacar filo Ku̠ꞌu̠n i̠ xa̠ꞌá titún chi xi̠ín ní i̠chi̠ i̠; xa̠ ndi̠kùꞌún i̠ yuꞌú ya̠. Voy
a traer leña porque mi machete está bien filoso; ya lo afilé.
X: ndikuꞌún, ndíkúꞌún, ndi̠kùꞌún
C: ndakuꞌu
A: nakakin, nákakin, na̠kakin
EJ: ndaku'ún, ndáku'ún, nda̠ku'ún
ndiku̠ꞌun vi
derrumbarse Ya̠ndi̠kùꞌùn kú ichí, ya̠kán kŏó ndíkúví ya̠ꞌa ya̠chi̠ carro xíꞌín nde̠. Se
derrumbó (el camino), por eso no pudo pasar luego el carro con nosotros.
X: ndiku̠ꞌun, ndíkúꞌun, ndi̠kùꞌùn
ndiku̠ꞌun sítí derrumbarse
[mod: ndiku̠ꞌun]
Véase sìtì
ndikuxi vt comer
Kúsǐni ní i̠ chi xa̠ kua̠ꞌa̠n ndíkúxí
loꞌo se̠ꞌe i̠
vitin. Estoy muy
contento porque mi hijo empieza a comer otra vez. Véase kuxi
X: ndikuxi, ndíkúxí, ndi̠kùxì
C: ndakuxi na, ndákuxi na, nda̠kuxi na
ndikûxin s
piojo blanco del cuerpo
Xinaꞌá ndi̠xi̠yo ní ndikûxin, ta vitin kŏó ka rí íyo. Hace años hubo muchos piojos
blancos, pero ahora ya no hay.
C: ndikúxin
ndi̠la s arete
Luvi ní ndi̠la tíkáá so̠ꞌo ún; va̠ꞌa xikó ún rí,
kiꞌin i̠. Tus aretes son muy bonitos; ¿puedes
vendérmelos?
M: kasoꞌo̠; A: siki so̠ꞌo; EJ: si̠ki̠ so̠ꞌo
ndilékue (C,
M) s
sapo Véase
kóló,
kóndó, lékue
ndilembe$ (C)
s
capullo
X: no existe
ndímá s cervato, venadito Ndímá loꞌo kú rí xàꞌní na̠. Es un cervatillo que mataron.
EJ:
no existe
ndi̠na̠ꞌa̠ vi
1. imitar ¿Nda̠chu va̠ꞌa ní ndínáꞌa̠ ún na̠payaso
ta ye̠ꞌe̠ kùví ndi̠na̠ꞌa̠ i̠ na̠? ¿Cómo es que puedes imitar a los
payasos? yo no puedo.
2. repetir, remedar Kani yuꞌú se̠ꞌe ún; tǎxí ún
ndi̠na̠ꞌa̠ ra̠ yuꞌú ún. Pégale a tu hijo; no permites que te
remede lo que dices.
X: ndi̠na̠ꞌa̠, ndínáꞌa̠, ndi̠náꞌa̠ EJ:
nda̠na̠ꞌa̠
ndinama vt cambiar (ropa, casa) Ndinama inka to̠to̠ ra̠, saá
ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ún. Cámbiale
otra ropa para que se vaya contigo. Véase nama
X: ndinama, ndínámá, ndi̠nàmà
M: ndanama, ndánáma, nda̠na̠ma
ndindié'é
(EJ) adj goloso, golosa
Tia̠a ikán kútóo-ra kua̠'á kuénda ná sí'i. Tia̠a ndindié'é kúú-ra. A
ese señor allí les gusta mucho las mujeres.
Es un hombre goloso.
ndindií [variante de: ndandií] hacer sol
ndindika vt abrir ¿Nda̠chu
ndi̠ndìkà kóꞌó ún yéꞌé? ta kua̠ke̠e
ní ndikuiín ini veꞌe. ¿Por qué dejaste abierta la puerta?, están entrando muchos zancudos en
la casa. Véase ndíka̠
X: ndindika, ndíndíka, ndi̠ndìkà
ndi̠ndi̠ka̠ vi abrirse (como una flor) Luvi ka ví káá yéꞌé i̠ xa̠ ndi̠ndíka̠ ndiꞌi rosa i̠. Está bien bonito mi patio ya que se abrieron todas mis
rosas.
X: ndi̠ndi̠ka̠, ndíndíka̠, ndi̠ndíka̠
ndi̠ndíꞌvi [pret. de ku íꞌvi asustarse]
ndindosó ini olvidar
Ndi̠ka̠ꞌa̠n ún xíꞌín i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ veꞌe ún kuni, ta ndi̠ndòsó ini i̠; kŏó ndíxáꞌa̠n i̠. Me dijiste que fuera a tu casa ayer, y se me olvidó; por eso no
fui.
X: ndindosó ini, ndíndósó ini, ndi̠ndòsó
ini
M: naa̠ ini
EJ: ndandóso, ndándóso, nda̠ndǒso
ndindukú vt buscar (algo perdido) Yóꞌó chi̠ndúꞌú i̠ xùꞌún i̠, tá ndi̠ndùkú ka i̠, ya̠, ta ya̠ xa̠
kŏó kúú ví ya̠. Aquí dejé mi dinero, y cuando lo busqué, ya no
estaba. Véase ndukú
X: ndindukú, ndíndúkú, ndi̠ndùkú
C: ndanduku$
EJ: ndandukú, ndándukú, nda̠ndukú
ndiꞌni$ (C) [pres. de: kundiꞌni estar preocupado] Véase kundi̠ꞌi ini
ndini̠ꞌí xi̠ꞌní vt
entender, resolver (problema) Ni kŏó xíni̠ i̠ ndá kùꞌvà sikua̠ꞌa i̠ veꞌe, tùví ndióxi̠ ndi̠ni̠ꞌí xi̠ꞌní i̠ xíꞌín ya̠. No sabía cómo hacer la casa, pero con mucho trabajo le
pude entender.
X: ndini̠ꞌí xi̠ꞌní, ndínîꞌí xi̠ꞌní, ndi̠ni̠ꞌí xi̠ꞌní
C: ndaníꞌi xíni
EJ:
ndaniꞌí xi̠ní, ndániꞌí xi̠ní, nda̠niꞌí xi̠ní
ndinóꞌo ini (A) vi estar
sincero Véase ndinuu ini
ndinuni loꞌo adv 1. con toda su fuerza, fuertemente
Ndinuni loꞌo ndáꞌi̠ kóꞌó yá xákú yá xa̠ꞌá se̠ꞌe yá. Ella estaba gritando con toda su fuerza por su hijo.
2. apurado Ndinuni loꞌo síkánda̠ na̠ ra̠ndiko̠o ra̠ ta ra̠ndi̠xi̠ꞌi̠ va kú ra̠. Estaban
apurados sacudiendo a él para que se levantara, pero estaba muerto.
Variante ndinuni
ndinuu adv 1. constantamente Ndinuu ra̠ xíká xíꞌí kú ra̠; ni kŏó káꞌa̠n ra̠ xachíñú ra̠. Constantamente
se la pasa tomando y no se preocupa por trabajar.
2. solamente, puro Ni vǎꞌa mií leche xíkó na̠ nu̠ú ya̠ꞌvi; táán ní na̠ tíkuíì xíꞌín rá; sùví rá ndinuu kú rá. No es muy buena la leche que
venden en el mercado; no es pura; le echan mucha agua.
EJ: ndinuu
ndinuu vt
memorizar Ndinuu va̠ꞌa ún ya̠káꞌa̠n ndosó ún, ya̠ ná ndindŏsó ini ún ya̠. Memoriza
bien tu poesia para que no se te olvides al momento de recitarla.
X: ndinuu, ndínúú, ndi̠nùù
EJ: no existe
ndinuu ini adj con todo el corazón, sincero
Ndióxi̠ ra kúni̠ ra̠ ya̠ ná kañúꞌú yó ra̠ ta ndinuu ini yó kaka yó ichí ra̠. Dios quiere que le respetemos
y que andemos en su camino con todo el corazón. Variante ndinuꞌu ini
A: ndinóꞌo ini,
ñii toon; EJ: ndinuu ini
ndióꞌo s
zacate Chika̠a̠ ndióꞌo nu̠ú burro ná kuxi rí chi tǎꞌan kuxi rí. Échale
zacate al burro porque no ha comido.
C: ndayoꞌo$, A:
ndáyoꞌo; EJ: ndáyo̠ꞌo
ndioꞌo s
chuparrosa, colibrí
Tá íyo ita ta íyo ní ndioꞌo xíꞌí rí ndutá vi̠xi̠ ini ya̠. Cuando
hay flores hay muchas chuparrosas tomando el jugo de ellas.
M: ndioꞌo; C:
ndioꞌo; A: ndioꞌo; EJ: ndioꞌo
I̠ta
Ndioꞌo Puebla
Ndiós (A)
s
Dios Véase Ndióxi̠
ndio̠vi̠ (A)
adj ambos
X: no existe
Ndióxi̠ s
Dios Kua̠ꞌá kú chi se̠ꞌe yándáꞌvi kàkù. Án xa̠ saá chi̠túni̠ Ndióxi̠ unkú
ví ya̠. Pobre de ella, tuvo muchos
hijos; quién sabe si eso es lo que Dios quería. [esp.]
M: Ndióxi̠; C: Ndióxi̠; A: Ndiós; EJ:
Ndióxi̠
ndisa$ (C)
adj cada Véase ndiꞌi saá
ndisaá [variante de: ndiꞌi saá] todos
ndisa̠á vi
calentarse Naꞌa ndó nu̠ú ñu̠ꞌu̠ ndisa̠á ndó chi vi̠xin ní. Acérquense a la lumbre para
calentarse porque hace mucho frío. Véase sa̠á (Nota dialéctica:
en Alacatlatzala no se usa con agua.)
X: ndisa̠á, ndísâá, ndi̠sa̠á
C: ndasaa$
A: nasaa̠, násaa̠, na̠saa̠
EJ: ndasa̠a, ndása̠a, nda̠sa̠a
1ndi̠sàà adv no más, solamente
Koo vikó veꞌe i̠, ta ndi̠sàà mií na̠táꞌán va i̠ kana i̠ kixi. Voy a tener una fiesta, pero
no más a mi familia voy a invitar.
A: 1ndasaá
2ndi̠sàà adv 1. ¿cuántos? ¿Ndi̠sàà kú ndó nda̠ ndiꞌi ndó? ¿Cuántos son por todos?
2. ¿cuánto? ¿Ndi̠sàà ya̠ꞌvi iin kilo rítinaná? ¿Cuánto cuesta un kilo de
tomates?
A: 2ndasaá; P: ndasaa; EJ: na̠sa, na̠xa
ndi̠saán s
tamal de frijol Tá ndíko ún ndi̠saán, ta kua̠ꞌá nduchí tuún ún ini ya̠, ya̠ ná kana ya̠sín
ya̠. Cuando haces los tamales de
frijol, échale mucho frijol para que te salgan sabrosos.
ndisaká vi
mezclarse Xinaꞌá ta nina ní ndi̠xi̠yo yó, ta vitin ndi̠sàkà nuu ndiꞌi yó chi kua̠ꞌá ní na̠ inka ñùù ti̠ndàꞌá xíꞌín se̠ꞌe yó.
Hace años eramos puros, pero ahora ya
estamos muy mezclados porque muchos de afuera se han casados con nuestros
hijos. Chika̠a̠ ndó ta̠tán xíꞌín nu̠ní kavá nuu ndó ya̠ ná ndisaká nuu
ndiꞌi ya̠. Echen veneno al maíz y
remuévanlo para que se mezcle bien. Variante ndisaká nuu Véase
saká
X: ndisaká, ndísáká, ndi̠sàká
A: nasaka, násaka, na̠saka
ndisama vi
cambiarse Xa̠
ndisama va nde̠; kundŏó ka nde̠ yóꞌó. Ya nos vamos a cambiar; ya no vamos a vivir aquí. Véase sama
X: ndisama, ndísámá, ndi̠sàmà
A: nasama
EJ: ndasa̠ma, ndása̠ma, nda̠sǎma
ndisi̠ (A) s
elote Véase ndixín
ndísó [pres. de: kundiso cargar]
ndiso ndee vt vaciar, echar Kua̠ꞌá ka ví rá ndìsò ndee i̠ nu̠ú to̠to̠ ta xàꞌmì ya̠a̠ rá to̠to̠ chi rá ndóó to̠to̠ va kú rá. Vacíe todo el
líquido en mi ropa y quemó toda mi ropa porque era blanqueador.
X: ndiso ndee,
ndísó ndee, ndìsò ndee
A: nandiso, nándiso, na̠ndiso EJ: ndiso ndee
ndisu$ (C)
conj porque, pues Véase nda̠chu
ndítá [pres. de: kundita estar parado]
ndita adj en
ayunas Ndita ra̠ xíká ra̠
scuela, ya̠kán ndi̠xi̠ꞌi̠ ndiûu ra̠. Él se
va en ayunas a la escuela, por eso se desmayó.
nditaán vt
1. meter, trasplantar
I̠ku̠ yaꞌá xíká nde̠ ndítáán nde̠. Andabamos trasplantando las
plantas de chile.
2. resembrar Kùùn ní sa̠ví ta ndàsì ya̠a̠
naꞌma nu̠ú nu̠ní, ya̠kán ndítáán ndiꞌi nde kuàí ya̠. Llovió mucho y el lodo tapó todo el maíz, por eso tenemos que ir a
resembrar.
X: nditaán, ndítáán, ndi̠tàán
M: ndataan$
EJ: ndataán, ndátaán, nda̠taán
nditaꞌan vt
encontrar Kuáꞌan sa̠tá ra̠ nda̠ mií nditaꞌan mií ún va ún ra̠, ta chindeé táꞌán ún xíꞌín ra̠. Ve a encontrarte con él, hasta
donde lo encuentres y le ayudas.
X: nditaꞌan,
ndítáꞌan, ndi̠tàꞌàn
EJ: nditáꞌán,
ndítá'án, ndi̠tǎ'án
nditaꞌan ini vi
agradecerse, gustar Yáyóꞌó kúa̠ ndi̠tàꞌàn ní ini mií na̠ koo xíꞌín se̠ꞌe na̠. Ésta mujer les agradó mucho para su hijo. [mod.: nditaꞌan]
EJ: nitáꞌán ini
nditaku vi
revivir, resucitar, vivir otra vez
Kití xa̠ ndi̠xi̠ꞌi̠ kú tìnà sa̠na̠ i̠, káꞌán i̠; sundí ndi̠tàkù va rí. Pensé que se ya̠ había muerto
mi perro, pero revivió. Véase táku
X: nditaku, ndítáku, ndi̠tàkù
M: ndatiaku, ndátiáku, nda̠tiaku
C: ndatiaku, ___, nda̠tiaku
A: nataku, nátaku, na̠taku
P: ndataku
EJ: ndatiaku, ndátiáku, nda̠tiaku
sindítáku vt
resucitar
nditavá vt copiar (por. ej.: un dibujo) Va̠ꞌa ní ndítává ra̠ naꞌná tá xító
ndaa ra̠ nu̠ú inka tùtù. Él es muy
bueno para copiar de un dibujo a otro.
X: nditavá, ndítává, ndi̠tavá
nditaꞌví vt
repartir, dividir, quebrar Kuáꞌan ndó veꞌe chiñu chi xa̠
ndítáꞌví ní ña̠ꞌa xíꞌín na̠. Vayan a la comisaría porque ya están
repartiendo la cosas con la gente. Véase taꞌví
X: nditaꞌví, ndítáꞌví, ndi̠tàꞌví
M:
ndataꞌví, ndátáꞌví, nda̠taꞌví
C: ndataꞌvi, ___, nda̠taꞌvi
EJ: ndataꞌví, ndátaꞌví, nda̠ta̠ꞌví
ndita̠ꞌví vi
dividirse Kua̠ꞌá ní ndi̠xi̠yo yó ya̠chi̠, ta
vitin xa̠ kua̠ꞌa̠n ndíta̠ꞌví ya̠a̠
yó. Antes eramos muchos, pero
ahora ya nos estamos dividiendo (en grupos políticos). Véase ta̠ꞌví
X: ndita̠ꞌví, ndíta̠ꞌví, ndi̠ta̠ꞌví
M: ndataꞌvǐ, ndátáꞌvǐ, nda̠taꞌvǐ
ndita̠ꞌví
sava separarse [mod. ndita̠ꞌví]
nditiaa (C) vt escribir Véase ta̠a
X: no existe
C: nditiaa
nditiví vi descomponerse
Nda̠ ná nditiví máquina i̠,
tasaá ki̠ku ndaꞌá i̠. Hasta que se descomponga mi máquina, entonces voy a
remendar a mano. Véase tiví
X: nditiví, ndítíví, ndi̠tìví
C: ndati̠ví, ndáti̠ví, nda̠ti̠ví
EJ: ndatǐvi, ndátǐvi, nda̠tǐvi
nditivi vt
limpiar (maíz
o frijol; con viento o con la mano) Nditivi nduchí, saá chinúú ún ya̠ chi̠ꞌyó ya̠ chi ñúꞌú ní xe̠ꞌe xíꞌín ya̠. Limpia los frijoles porque tienen muchos pedacitos de basura;
después ponlos a cocer.
X: nditivi, ndítívi, ndi̠tìvì
C: ndativi, ndátivi, nda̠tivi
A: nativi, nátivi, na̠tivi
EJ: ndativi, ndátivi, nda̠tivi
nditívi (C, EJ)
s
soplador Véase ndivíchin
ndító [pres. de: kundito estar despierto]
nditúꞌún vi 1. platicar, contar
Naꞌa, nditúꞌún ún xíꞌín i̠ unkúa̠ ndòꞌò táta ún ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Ven, platícame de qué se murió tu papá.
2. avisar Tá ndi̠xa̠a̠ soꞌva ún nu̠ú kua̠ꞌa̠n ún, ta ndi̠ku̠n ndi̠túꞌún ún xíꞌín i̠. Cuando llegues a donde vas, me avisas pronto. [xíꞌín]
X: nditúꞌún,
ndítúꞌún, ndi̠túꞌún
C: ndatuꞌun$
A: ndatóꞌón,
ndátóꞌón, nda̠tóꞌón
P: ndatuꞌun
EJ: ndatúꞌún,
ndátúꞌún, nda̠tǔꞌún
nditúꞌún vatá chismear
Kua̠ꞌá ní na̠ xíká ndítúꞌún vatá xa̠ꞌá i̠; xa̠ ti̠ndàꞌá i̠, kàchì na̠, ta sùví ya̠nda̠a̠ ví kú ya̠. Muchos andan chismeando,
diciendo que ya me casé, pero no es verdad. [mod.: nditúꞌún; (xa̠ꞌá)] Véase tu̠ꞌun
C: ndatuꞌun
vatia$
EJ: ndatúꞌún
vatiá
nditúꞌún…xa̠ꞌá acusar Ye̠ꞌe̠ kúni̠ ku̠ꞌu̠n sěꞌe kú i̠ ta kùví ka ku̠ꞌu̠n i̠ chi xa ku̠ndàà va ini táta i̠; ra̠ku̠ꞌva̠ i̠ kú ra̠ndi̠túꞌún xa̠ꞌá i̠ xíꞌín táta i̠. Yo quería ir a escondidas pero ya no puedo porque ya supo mi papá;
mi hermano me acusó con él. [mod.:
nditúꞌún]
ndituvi vi aparecerse Ndi̠tùvì ndióxi̠ nu̠ú ikú ñùù nde̠.
Apareció un santo/dios en el cerro de
nuestro pueblo.
X: ndituvi, ndítúví, ndi̠tùvì
M: tu̠vi, túvi, ndi̠tu̠vi, ndatuvi$
EJ: ndatu̠vi
ndi̠tu̠vi vi
tener mucha calentura, temblar por
calentura Ndinuni loꞌo ndítûvi ya̠ xíꞌín i̠ kuni, ta vitin xa̠ ki̠ndàà ya̠ xíꞌín i̠; kŏó ndítûvi ka ya̠. Ayer tenía muy fuerte la
calentura, pero ahora ya se me quitó; ya no tengo. [xíꞌín] Véase tu̠vi
X: ndi̠tu̠vi, ndítûvi, ndi̠tu̠vi
1ndiuchi s
escama (de
peces) ¿Án
kŏó ndíkátá va̠ꞌa ún sa̠tá tiàká, ya̠kán íyo ní ndiuchi sa̠tá
rí? ¿No lavaste bien el pescado? Tiene muchas escamas.
2ndiuchi s polvo dulce que hacen las
abejas negras y chiquitas Ndatá ndó itún nduꞌú yóꞌó; ñúꞌú ní ndiuchi ñuñú ndáá válí ini nú. Rajen este
tronco; pués tiene mucho polvo dulce de las abejitas negras.
ndiúmá (EJ) s pene (de un bebé. Es de habla
chistosa.)
ndiu̠ni̠ (A)
adj todos los
tres
X: no existe
ndiuú s
paloma (gris;
vienen en septiembre y salen en abril) Ta̠a̠n ku̠ꞌu̠n i̠ kaꞌní i̠ ndiuú kuxi yó, chi kŏó mií ña̠ꞌa kuxi yó. Mañana voy a matar unas palomas para nuestra comida, porque no hay
qué comer.
EJ: ndiuú
ndiûú adj rápido (se usa con cosas que asan como tortillas, pescado, etc.) Xi̠yó kàà kú xi̠yó i̠, ta kini ní xíxi̠ ndiûú xi̠tá nu̠ú ya̠. Mi comal es de metal, y las tortillas se queman muy rápido con ese
comal.
EJ: no existe
ndiuxí (C, EJ)
s
pollo, gallina Véase nduxí
1ndiva (A) vt
descascarar, rajar (frijoles secos, leña)
X: no existe
A: ndiva, ndíva, ndi̠va
2ndiva (A)
vi
caerse (de
arriba) Véase nduva
3ndiva (A)
s
guaje Véase ndùvà
ndiva̠ꞌa (A) adj malo Véase nduva̠ꞌa
ndi̠va̠ꞌa (EJ) adj demasiado
Véase ni ka
ndiváꞌi s
coyote Kua̠ꞌá kú chi kú tixŭꞌú sa̠na̠ nde̠ ndi̠xi̠yo, ta si̠ndíꞌí xa̠ꞌá ndiꞌi nduváꞌi rí. Teníamos muchos chivos, pero los coyotes los devoraron todos.
Variante nduváꞌi
M: ndiva̠ꞌyú; C:
ndivaꞌyu$; A: ndiva̠ꞌyí; EJ: ndi̠váꞌyu
ndiva̠ꞌyí (A) s coyote
Véase ndiváꞌi
ndi̠váꞌyu (M, C, EJ) s
coyote Véase ndiváꞌi
ndìvèꞌé adv hace un rato
Ndìvèꞌé ki̠xàà nde̠ veꞌe ún ndátún ní nde̠ yóꞌo̠. Desde hace un rato llegamos a tu casa y te estamos esperando.
M: ndiveꞌě; C:
ndiveꞌe$; A: ndivéꞌe; EJ: ndi̠ve̠ꞌe
ñŭu
ndìvèꞌé anoche
ndíví s costa Kâní ka ví ñùù i̠; nda̠ chí ndíví ví kèè i̠. Mi pueblo es muy lejos; me vine
de la costa.
1ndiví s
cielo Ndiꞌi na̠ kándíxá na̠ íyo Ndióxi̠ nu̠ú ndiví. Todos creen que Dios vive en
el cielo.
M: ndiví; C: ndiví; A: ñoyívi; EJ: ndiví
ñundíví costa
xa̠ꞌá ndiví
2ndiví (A)
s
día Véase nduví
ndi̠ví s
huevo Kŏó sátá vi ye̠ꞌe̠ ndi̠ví; íyo nduxí sa̠na̠ mií va i̠
xákin ndi̠ví yáxí nde̠. Yo no compro huevos; tengo gallinas que ponen huevos.
M: ndi̠vǐ; A: ndi̠vi̠; EJ: ndi̠ví
1ndi̠ꞌvi vi
entrar, meterse Vikó Kiaa kúa̠ ndîꞌvi ní chílo̠, nina ikán sàtá nde̠ chílo̠
nde̠ xinaꞌá. La fiesta en Coicoyán de las
Flores es donde traen (lit.: se entran) muchos jabanes; allá es
donde los comprábamos antes. Véase ki̠ꞌvi
X: ndi̠ꞌvi,
ndîꞌvi, ndi̠ndi̠ꞌvi
M: ndi̠ꞌvi, ndíꞌvi, ndi̠ndi̠ꞌvi
A: ndi̠ꞌvi, kua̠n
ndiꞌvi ~ ndíꞌvi, ni̠ndi̠ꞌvi
EJ: ndi̠ꞌvi,
ndíꞌvi, ni̠ndi̠ꞌvi
sindîꞌvi vt hacer el segundo labor
2ndi̠ꞌvi vi
hacer el segundo labor, cajonear
Xa̠ va̠ꞌa ndi̠ꞌvi rí itun chi xa̠ náꞌnú ní ya̠. Ya es tiempo de hacer el segundo labor de la milpa porque ya están
grandes.
X: ndi̠ꞌvi, ndîꞌvi, ndi̠ndi̠ꞌvi
A: ndi̠ꞌvi, kua̠n
ndiꞌvi ~ ndíꞌvi, ni̠ndi̠ꞌvi
EJ: ndi̠ꞌvi,
ndîꞌvi, ___
sindíꞌvi hacer que hace el segundo labor
ndǐꞌvi [pret. de: ku íꞌvi asustarse]
ndiꞌví (EJ) adj liso Véase kaní
ndivíchin s
soplador ¿Án
ná sikua̠ꞌa loꞌo ún ndivíchin tivi i̠ nu̠ú ñu̠ꞌu̠? ¿Cómo no me haces un soplador para soplarle a la lumbre? Variante
nduvíchin
C: nditivi$; EJ: nditívi
ndixa adv, adj 1. en verdad, de veras
Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ veꞌe ún ta xìnì ndixa i̠ se̠ꞌe yáku̠ꞌvi̠ ún. Luvi kú chi ya̠. Fui a tu casa, y de veras vi
al niño de tu hermana. Está muy bonito.
2. muy, mucho
Ndixa ní kua̠ꞌá nií nde̠ kànà kui̠ya̠ vitin. Este año tuvimos mucha cosecha de mazorca.
C: ndixa$, A: ndíxa; EJ: ndixa
kandíxá vt
creer
ndixaa (M)
adv ¿cómo?
Véase ndá kùꞌvà
X: no existe; EJ: na̠xa, na̠sa
ndi̠xa̠a̠ [pret. de: xa̠a̠ llegar]
ndixaa ini saciar, quedar
satisfecho Xìxì va̠ꞌa nde̠ nda̠kua̠ ndi̠xa̠a̠ ini nde̠. Comimos bien hasta saciarnos. [mod.:
ndixaa]
A: xaa ini
1ndi̠xa̠ꞌa̠n [pret. de: ku̠ꞌu̠n ir]
2ndi̠xa̠ꞌa̠n [pret. de: kuxa̠ꞌa̠n oler]
ndi̠xán (M, C, EJ)
s
huarache Véase ndu̠xán
ndixáni vi
soñar I̠yo
ní ndi̠xáni i̠, ta ndi̠káxín ini i̠ ta iin kándétá ni̠nu níma̠ i̠. Tuve un sueño muy espantoso; cuando me
desperté estaba palpitando mi corazón. Véase xa̠ni
X: ndixáni, ndíxáni, ndi̠xáni
ndixáta vt
rasurar Xa̠
va̠ꞌa ndixáta ún ixí yuꞌú ún chi nànà ní ya̠. Ya puedes rasurar la barba porque ya te creció mucho.
X: ndixáta, ndíxáta, ndi̠xáta
M: xatiá
A: xata
EJ: xǎtia̠, íxǎtia̠, ni̠xǎtia̠
ndixaꞌvi [variante de: tixaꞌvi] gracias
ndixaxá vt distribuir
X: ndixaxá, ndíxáxá, ndi̠xàxá
C: ndaxaxa̠, ndáxaxa̠, nda̠xaxa̠
ndíxí [pres. de: kundixi vestirse]
ndixí (M, C, EJ)
s
elote Véase ndixín
ndìxì s
licor, alcohol Táta,
kŏꞌó ka
ún chi ndutá vǎꞌá kú ndutá ndìxì, ndutá sindíꞌí xa̠ꞌá yóꞌo̠ kú rá. Papá, ya no tomes porque eso no es bueno, el alcohol te destruye.
M: ndixi; EJ: ndixi
ndìxì iꞌní aguardiente
ndìxì yaví
mezcal
ndixi ndoo$ (C)
s
huapisolo, aguardiente
de caña
X: no existe
ndixikó revender
Naꞌa, ndixikó u̠vi̠ ún veꞌe i̠ nu̠ú i̠ chi ndìkó ko̠o ini i̠ xa̠ꞌá ya̠ ndi̠xìkó i̠ ya̠ nu̠ú ún. Ven, revéndeme mi casa, porque
me arrepiento de habértela vendido.
X: ndixikó, ndíxíkó, ndi̠xìkó
C: ndaxi̠kó, ndáxi̠kó, nda̠xi̠kó
ndixiko$ (C)
vi
descansó
X: no existe
C: ndixiko$
ndixín s
elote Ni to̠to̠ ná kutikàà nu̠ú itu, nda̠
ni kŏó kíꞌín kití ñŭu kuenda xa̠ꞌá ya̠; vitin ta̠a̠n yáxí rí ndixín. Aunque
el espantapájaros esté colgado en la milpa, los animales del campo no le hacen
caso; todas las noches entran a comer los elotes.
M: ndixí; C: ndixí; A: ndisi̠; EJ: ndixí
ndi̠xín s
ala Ndiꞌi kití ndáchín xa̠ꞌá ya̠ íyo ndi̠xín va rí; ya̠kán va̠ꞌa ndáchín rí. Todos los animales que vuelan,
vuelan porque tienen alas.
M: ndixi̠n; A: ndi̠xi̠n; EJ: ndi̠xín
ndixitá vt
jalar Ndixitá yoꞌó ki̠ni̠ ña̠á; kâní ní yoꞌó rí; koto ka su̠ku̠n ndaa rí. Jala
la reata de ese marrano; está muy larga; no sea que se ahorque.
X: ndixitá, ndíxítá, ndi̠xìtá
C: ndaxi̠tá, ndáxi̠tá, nda̠xi̠tá
EJ: ndaxi̠tá, ndáxi̠tá, nda̠xi̠tá
ndi̠xi̠yo [pret. de: koo haber]
ndixikuꞌun$ (C) vi estuvo
llevado
X: no existe
C: ndixkuꞌun$
ndiyá (C)
s
tipo de mosca que pica Véase ndiyáá
1ndiyáá s
jején, insectos muy chiquitos
que pican Tá kua̠ꞌa̠n ún ikú ta kundixi ún pantalón chi íyo ndiyáá ta tiin ní rí yóꞌo̠. Cuanda vayas al campo pones pantalones porque hay muchos jejenes y te
van a picar mucho. Sinón. tixeꞌe
C: ndiyá
2ndiyáá (C)
s
zancudo Véase ndikuiín
ndiyaa vi
secarse (la
ropa) Ndikata to̠to̠ ná ndiyaa ya̠ xíꞌín ñu̠ꞌu chi va̠ꞌa ní iꞌní. Lava la ropa
para que se seque en el sol porque hace mucho calor.
X: ndiyaa, ndíyáá, ndi̠yàà
M: ndayaa$
A: nayaa, náyaa, na̠yaa
EJ: ndayaa
ndiyákun vt 1. limpiar Tá
xíxí ún ta ndiyákun va̠ꞌa ún ini ko̠ꞌó, koto ún sindŏó ún ña̠ꞌa ini ya̠. Cuando comes, limpia bien el plato, no dejes
comida.
2. lijar, raspar
Itún ndi̠yákun xa̠ꞌá i̠ ta ti̠kuéꞌe̠ ya̠. Me raspó un palo en el pie y me
lastimé.
3. sobar, untar
Ya̠ndi̠ndi̠í kú ndaꞌá i̠, ta ndi̠yákun i̠ crema nu̠ú ya̠ ta kŏó kâꞌun va̠ꞌa ya̠. Me quemé la mano y me unté con la crema y ya no me
arde mucho.
X: ndiyákun, ndíyákun, ndi̠yákun
M: ndayakun
C: ndayakun
EJ: ndayǎkun
ndiyákun ndaa lamer Án ndíchíváꞌa ún ko̠ꞌó i̠; kìxì vilú yàxí ndiꞌi rí ña̠ꞌa ini ya; nda̠kua̠ ndi̠yákun ndaa rí ini ya̠. Hubieras
guardado mi plato; vino el gato y se comió toda la comida, hasta lamió el
plato. [mod.: ndiyákun]
M: ya̠kún ndiaa, íya̠kún ndiaa, ndi̠ya̠kún
ndiaa
ndiyákun ndaꞌá limpiar con
la mano, borrar con la
mano Ñúꞌú kua̠ꞌá tùtà ini ki̠si ta xa̠ ndi̠yákun ndaꞌá va̠ꞌa tu i̠ ini ya̠, túvi i̠. Todavía
hay atole en la olla, y creí que ya la había limpiado bien con la mano.
[mod.: ndiyákun]
M: ndayakun ndaꞌa$
EJ: ndayǎkun ndaꞌá
ndi̠ye̠ꞌe̠ vi 1. brillar, estar
alumbrado Va̠ꞌa ní ndi̠yéꞌe̠ ini veꞌe nde̠ chi xa̠ ndi̠ke̠ta luz veꞌe nde̠. Ya se alumbró muy bien nuestra casa porque ya
hicimos la bajada de luz.
2. relampaguear Kuun sa̠ví ñŭu chi ndíyéꞌe̠ ní xa̠ꞌá ndiví. Va a llover en la noche proque está relampagueando mucho.
Véase yéꞌe̠
X: ndi̠ye̠ꞌe̠,
ndíyéꞌe̠, ndi̠yéꞌe̠
M: ndayeꞌe
A: nayeꞌe ~
kuye̠ꞌe, yéꞌe, xi̠yéꞌe
EJ: ndayeꞌe,
ndáyeꞌe, nda̠yeꞌe
ndi̠ye̠ꞌe̠ ndaa vi
brillar, estar alumbrado (una área más o menos
grande) Maꞌnú veꞌe chitaꞌnu ndó foco ná ndi̠ye̠ꞌe̠ ndaa ndiꞌi ini veꞌe. Cuelguen el foco en medio de la casa para que esté bien alumbrado
dentro de la casa. [mod: ndi̠ye̠ꞌe̠]
ndiyo s
grada, peldaño Kúxúxán
ka ví i̠ ndaa i̠ cuarto ni̠nu; kua̠ꞌá ka ví ndiyo; iyo ini ya̠. Tengo mucha flojera subir al segundo piso; tiene muchas
gradas. (Nota dialéctica:
en El Jicaral no es una palabra común.)
C: kuato̠; EJ: kua̠to̠
ndó pron, adj Es la forma dependiente de la segunda persona de plural.
Kuni kìxì i̠ ndúkú i̠ ndóꞌo̠ ta kŏó ndó. Ayer vine a buscarles, pero no
les vi. Véase ndóꞌo̠
M: ndŏ; C: ndŏ, A: ndó; P: ndó; EJ: ndó
ndóko (A)
s
guaje Véase ndùvà
ndokó s
Es término general que incluye anonas, zapotes y chirimoyas. Ya̠chi̠ tá xáꞌnda nde̠ ndokó ta káán nde̠ ya̠vi̠ xáꞌmí nde̠ ñu̠ꞌu̠ ini ya̠; tá ndiꞌi, saá táán nde̠ rí chîchi rí. Antes cuando cortábamos las chirimoyas, haciamos un
pozo y quemabamos lumbre en el y después echábamos las chirimoyas para
madurarse.
M: ndo̠kó; C: ndokó; EJ: ndokó
ndokó tu̠ún zapote
negro
ndoko vi
marchitar, secarse (flor, calabacita, pozo) Xa̠ va̠ꞌa kaꞌnda ún chi̠ta̠ chi xa ndòkò ita rí ta xa̠ va̠ꞌa va rí. Ya puedes cortar el plátano porque ya se
marchitó su flor; ya está bueno.
X: ndoko, ndókó, ndòkò
M: ndoko, ndóko, ndo̠ko
A: ndoko, ndóko, ndo̠ko
EJ: ndoko, ndóko, ndǒko
ndoko (EJ) adj gordo,
lleno, redondo
ndoko niꞌi…tuꞌun$ (C) traducir Véase sindíkó niꞌi…tu̠ꞌun
ndokoo$ (C)
vi
salir (suj.
pl.)
X: no existe
C: ndokoo$
ndo̠ꞌmá s
cola (de
animal) Xàꞌndà na̠ ndoꞌmá tìnà sa̠na̠
i̠; kini ní ndùù rí. Le cortaron
la cola a mi perro; quedó muy feo.
M: su̠ꞌmǎ; C: suꞌma$, A: si̠ꞌma̠; EJ: ndoꞌó
ndóꞌní [pres. de: kundoꞌni estar]
ndoꞌni vi
quebrarse Ndáꞌvi tìnà loꞌo sa̠na̠ i̠
ndòꞌnì xa̠ꞌá rí; kúꞌvi̠ ní ya̠
chi ndáꞌi̠ ní rí xíꞌín ya̠. Pobre
de mi perrito, se le quebró su pata, le duele mucho porque se queja bastante.
Véase ta̠ꞌnu̠, ka̠ꞌnu̠
X: ndoꞌni, ndóꞌní, ndòꞌnì
C: ndoꞌni$
EJ: ndo'ni, ndó'ni, ndǒ'ni
ndoniꞌi (C, EJ) 1. vt levantar
2. vi levantarse Véase ndaniꞌi
ndoñaꞌmi$ (C) s rábano
Véase ndiaꞌmí
ndoñuꞌu$ (C) vi perderse
Véase ndañúꞌú
ndóó [pres. de: kundoo sentarse]
1ndoo vi
lavarse, limpiarse Kuáꞌan ndó ndoo ndaꞌá ndó, saá kixi ndó kuxi ndó. Vayan a
lavarse los manos, entonces vienen a comer.
X: ndoo, ndóó, ndòò
EJ: ndoo, ndóo, ndǒo
2ndoo [pl. de: chée grande]
ndo̠ó s caña (de azucar o de maíz) Kua̠ñu̠ sa̠tá itun ná ndoꞌni ya̠, ta ná ku̠ꞌu̠n ndo̠ó xíꞌín ún kaxí
kuái̠. Pisa
sobre la milpa para que se quiebre y lleves la caña para que coma el caballo.
M: ndo̠ŏ; C: ndo̠o̠; A: ndo̠o̠; EJ: ndo̠ó
ndo̠ó téꞌé caña
dura
ndo̠ó kuáꞌa caña
colorada
ti̠va̠vi̠ ndo̠ó sección de la caña
ndo̠o vi dejarse, quedar
Kua̠nùꞌú ndiꞌi na̠veꞌe i̠ ñùù i̠,
ta kŏó ndíxíín i̠ nu̠ꞌu̠ i̠ xíꞌín na̠. ‑Ndo̠o va i̠ ‑kàchì i̠ xíꞌín na̠. Se fue
toda mi familia a mi pueblo, pero no quise ir con ellos. Les dije que me iba a
quedar.
X: ndo̠o, ndôo, ndi̠ndo̠o
M: ndo̠ŏ, ndóŏ, ndi̠ndo̠ŏ
A: ndo̠o, ndôo, ni̠ndo̠o
EJ: ndo̠o, ndôo, ni̠ndo̠o
kindo̠o vi
quedar
sindôo vt
dejar
ndoo kua̠chi estar
perdonado Xa̠ ndòò kua̠chi i̠
nu̠ú Ndióxi̠ chi ndinuu ní ini i̠ ndùkú i̠ ya̠ma̠ní nu̠ú ra̠. Dios ya me perdonó (lit.: yo ya estaba
perdonado o mis pecados ya estan limpiados) porque le pedí perdón con todo mi corazón. [mod.: ndoo]
ndo̠o ndaꞌá quedar
abandonado Tá ná kuvi i̠ ta ndo̠o ndaꞌá ún; ni kŏó ka̠ꞌa̠n xa̠ꞌá ún. Si me muero, te quedarás abandonado; nadie se va a preocupar por
ti. [mod.: ndo̠o]
ndoo ndoso$ quedar (lo que sobra)
X: no existe
ndo̠ó va̠ꞌa caña de azúcar (el tipo más suave) Nina ndo̠ó va̠ꞌa chíꞌí táta chée i̠ chi kŏó téꞌé nú. Mi abuelito siembra pura caña buena porque no
está dura.
A: ndo̠o̠ va̠ꞌa
ndóꞌo̠ pron, adj Es la forma independiente de la segunda persona de plural.
Ye̠ꞌe̠ kúni̠ i̠ ndóꞌo̠ kixaa chíñú ndó xíꞌín i̠ ta chaꞌvi i̠ ndóꞌo̠. Quiero que ustedes trabajen conmigo y les voy a pagar.
M: ndóꞌo̠; C: ndoꞌo$; A: ndóꞌó; EJ: ndóꞌo̠
ndoꞌó s
cola
Kâní ní ndi̠xi̠yo ndoꞌó tìnà sa̠na̠
i̠, ta vitin ndu̠lu̠ndu̠ ya̠.
Era muy larga la cola de mi perro, pero
ahora ya quedó muy corto.
EJ: ndoꞌó
ndoꞌo vi sufrir, pasar Ku̠ndàà ini i̠ tindóꞌó ndòꞌò ún xíꞌín se̠ꞌe ún. Supe de los sufrimientos que pasaste con tu hijo.
Variante: kundoꞌo
X: ndoꞌo, ndóꞌó, ndòꞌò
M: ndoꞌo, ndóꞌó, ndo̠ꞌo ~ ndoꞌo̠
A: kundoꞌo ~ ndoꞌo, ndóꞌo, ndo̠ꞌo
EJ: ndoꞌo, ndóꞌo, ndǒꞌo
sindóꞌó vt
hacer sufrir
ndo̠ꞌó s
tenate Sikua̠ꞌa loꞌo ún iin ndo̠ꞌó xikó ún kiꞌin i̠ ke̠e xi̠tá i̠. Por favor haz un tenate y te
lo compro para mis tortillas.
C: ndo̠ꞌó; EJ:
ndo̠ꞌó
ndo̠ꞌo s
adobe Tindóꞌó ní kuâꞌa ndo̠ꞌo chi kúnaá ní na̠ kává na̠ nda̠ꞌi̠ tin táán na̠ ita leko xíꞌín ña̠. Sufren bastante cuando hacen adobes porque se cansan mucho al
mezclar el barro con el pasto. EJ:
ndo̠'o
ndósó [pres. de: kundósó estar]
ndosó s
pecho, seno ¿Án ndosó ún chíchín se̠ꞌe ún, án leche va̠ꞌa va táxí ún ndaꞌá ya̠? ¿Le das pecho a tu niño o biberón? Veáse loló
C: ndosó; EJ: ndosó
kundósó ve
estar encima
tisó vt
poner encima
ndoso$ (C)
vi
ponerse
X: no existe
C: ndoso$
ndoto vi
despertar ¿Án
xa̠ ndòtò kú ví se̠ꞌe ún?, ¡ta ya̠ si̠kán ndi̠ki̠xi̠ kú ya̠! ¿Ya se
despertó tu bebé?, ¡apenas se durmió!
X: ndoto, ndótó, ndòtò
C: ndoto, ndóto, ndo̠to
EJ: no existe
ndoto sána (C)
ser sonámbulo
Véase ndiko̠o sáná
ndotór s doctor Va̠ꞌa ní ra̠ndotór yóꞌó; nina nu̠ú ra̠yóꞌó xáꞌa̠n nde̠ tá kúꞌvi̠ nde̠. Este doctor es muy bueno; cuando
nos enfermamos siempre vamos con él. [esp.]
ndóꞌyó adj de riego, con riego
Yati yuꞌú i̠ta sàtá nde̠ ñuꞌú ndóꞌyó, chíꞌí nde̠ itu ndóꞌyó nu̠ú ya̠ tá kui̠ya̠. Compramos un terreno cerca del
río y sembramos milpas de riego allá cada año. EJ: ndó'yo
ndo̠ꞌyo s
ciénaga, manantial, lugar muy
mojado (nunca se seca)
Ndo̠ꞌyo ñúꞌú si̠ndi̠kí xíxí rí chi kóꞌyo ní ikán, ya̠kán va̠ꞌa íyo ku̠ꞌvi̠. Las vacas están en la cienaga comiendo porque allá está fresco,
por eso hay pasto. Véase kóꞌyó
C: ndo̠ꞌyo; A:
ndo̠ꞌyo̠; EJ: ndo̠ꞌyo̠
veꞌe ndo̠ꞌyo lugar donde hacen sacrificio
ndu- pref ponerse,
hacerse (Se puede añadir a adjetivos para hacer
verbos intransitivos; por ej.: ndeé fuerte, ndundeé aguantar;
kua̠ꞌá muchos, ndukua̠ꞌá multiplicarse.
La raíz, o sea el adjetivo no cambia el tono para indicar los
aspectos.
X: ndu-, ndú-, ndu̠
EJ: ndu, ndú, ndu̠
ndu̠ (C)
[variante de: ndi̠] nosotros (exclusivo; forma corta) Véase nde̠
ndu ikú ini vp volverse irrespetuoso ¿Nda̠chu ndu̠ ikú ní ini se̠ꞌe ún vitin?, ni kŏó xíni̠ ra̠ chindeé ra̠. ¿Por
qué volvió muy irrespetuoso tu hijo ahora?, no sabe saludar. Sinón. ku ikú ini
X: ndu ikú ini, ndú ikú ini, ndu̠ ikú ini
ndu i̠ꞌma̠ vp
hacer humoso Ni kŏó xíín i̠ xàà i̠ꞌma̠ i̠ ki̠si i̠, ta iin ndu̠ i̠ꞌma̠ ndiꞌi ya̠ ìkán na̠.
Yo no quería ahumar mi olla pero me la
dejaron muy ahumada (lit.: se puso muy ahumada, hicieron). Sinón. ku i̠ꞌma̠
X: ndu i̠ꞌma̠,
ndú i̠ꞌma̠, ndu̠ i̠ꞌma̠
ndu iꞌní vp calentarse, ponerse
caliente Kuénta koo ún koto ndi̠í ndaꞌá ún chi ndu̠ iꞌní ní xa̠ꞌá kàà. Ten cuidado que no te quemas porque ya se
calentó mucho el asa del sartén. Va̠ꞌa xáchíñú yó xta̠a̠n tá ndu iꞌní ta ni kŏó káchi ini yó xachíñú yó. En la mañana trabajamos bien y
cuando empieza el calor ya no tenemos ganas para trabajar. Sinón. ku iꞌní
X: ndu iꞌní,
ndú iꞌní, ndu̠ iꞌní
ndu ítá vp
ponerse tierno Tu̠ꞌva ki̠xàá ndíkáa̠ ni̠ꞌi ndu̠xán xa̠ꞌá ra̠, ta luvi ka ví ndu̠ ítá xa̠ꞌá ra̠. Desde que empezó a usar más seguido sus huaraches, se
pusieron muy tiernos sus pies. Sinón. ku ítá
X: ndu ítá, ndú ítá, ndu̠ ítá
M: ndu ítia̠, ndú ítia̠, ndu̠ ítia̠
C: ndu ítia̠, ndú ítia̠, ndu̠ ítia̠
ndu itún vp ponerse rígido, ponerse
tieso Ñŭu ví ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠; xa̠ ndu̠ itún ndiꞌi ra̠ tá ndi̠tu̠vi. Desde en la noche se murió y cuando ameneció ya se
puso muy rígido. Sinón. ku
itún
X: ndu itún, ndú itún, ndu̠ itún
ndu i̠yá vp
acedarse, ponerse agrio Naꞌa ní ndi̠xi̠yá tùtà kǎyá ìkán ún, ya̠kán ndu̠ iyá ní ya̠. Dejaste
que se acedara mucho el atole xoco, por eso se puso muy agrio. Véase kui̠yá
X: ndu i̠yá, ndú i̠yá, ndu̠ i̠yá
C: ndu iyá
ndu i̠yo vp 1. ponerse peligroso Xa̠ ndu̠ i̠yo ní ichí vitin,
ni kùví ka kaka yó chi íyo ní na̠kuíꞌná. Ya se puso muy peligroso en el camino, ya no podemos caminar porque hay
muchos ladrones.
2. ponerse miedoso, ponerse cauteloso Si̠kúnú ní ra̠ tixŭꞌú sa̠na̠ ra̠, ya̠kán ndu̠ i̠yo ní rí; ni kŏó xíín rí kuyati rí. Hizo
correr mucho a su chivo, por eso tiene mucho miedo; ya no se quiere
acercar. Sinón. ku i̠yo
X: ndu i̠yo, ndú i̠yo, ndu̠ i̠yo
ndu u̠va̠ vp ponerse amargo, amargarse ¿Nda̠chu kama ní xàꞌndà ún limú?, ta ndu̠ u̠va̠ ndiꞌi rí. ¿Por que
cortaste/ partiste muy pronto los limones?,
todos se pusieron muy amargos. Sinón. ku u̠va̠
X: ndu u̠va̠, ndú u̠va̠, ndu̠ u̠va̠
ndu uxá vp
ponerse mojado,
hacerse aguado, aguarse Kŏó ndíxíni̠ i̠ ndíkáa̠
tìkuǐi yóꞌó, ta ndi̠kòyò rá sa̠tá to̠to̠ i̠, iin ndu̠ uxá ndiꞌi ya̠. No ví que había agua aquí; se cayó encima de mi ropa y
se mojo todo. Sinón. ku uxá, kulaꞌlá
X: ndu uxá, ndú uxá, ndu̠ uxá
nduchée vp crecer, envejecer Kama ka ví xàꞌnù ra̠; ndu̠chée kú chi ra̠ ta kŏó kíndôo ka to̠to̠ ra̠. Creció muy
rápido, se hizo muy grande y ya no le queda su ropa. Sinón.
kuchée Véase chée
X: nduchée, ndúchée, ndu̠chée
C: nduchée̠
nduchí s
frijol Yóko ní nduchí saá chi loꞌo va ya̠ chîꞌyó ta ndínáñú ya̠; ndúú kua̠ꞌá ni ya̠. El frijol rinde mucho porque antes de que se cueza es poquito,
pero se hace mucho al cocerse.
M: nduchí; A: nduchu̠; EJ: nduchí
nduchí meꞌlá frijol chivo
(reg.; chiquito y blanco)
nduchí nduu ayocote
EJ: nduchí nduu
nduchí nu̠ú s
ojo
¿Unkúa̠ ndòꞌò nduchí nu̠ú ún?, ndu̠kuáꞌa ní ya̠. ¿Qué te pasó en los ojo?, están muy rojos.
A: nduchu̠ no̠o̠; EJ: nduchí nu̠ú
nduchí ñuꞌú un tipo de
frijol que es negro y chiquito
nduchí ta̠ta
kuachí un tipo de frijol que es blanco y negro y que las plantas tienen
flores lila
nduchí tika̠a̠ un tipo de
frijole que es rojo y negro, que tarda mucho en madurar
nduchíꞌñá vp 1. estar triste, ponerse
triste Iin ndu̠chíꞌñá
ini yá chi u̠vi̠ ndaa na ndi̠xi̠ꞌi̠ nu̠ú yá. Se puso
muy triste porque hubo hasta dos muertos en su casa.
2. sufrir, sentir angustia Xa̠ꞌá ya̠ ndi̠xi̠ꞌi̠ ií yá ta ndu̠chíꞌñá ní ini yá; ni kŏó xíxí yá. Por la
muerte de su esposo quedó muy angustiada; ya no come.
3. sentir abandonado, sentir solitario Ndúchíꞌñá ini i̠ chi sìín ndaá mií i̠ ndi̠ndo̠o; kua̠ꞌa̠n ndiꞌi se̠ꞌe i̠.
Me siento sóla porque me quedé solita; se
fueron todos mis hijos. Variante nduchíꞌñá ini Véase chíꞌñá
X: nduchíꞌñá,
ndúchíꞌñá, ndu̠chíꞌñá
nduchiꞌña vp ser defectuoso Ra̠ndi̠kàvà kú ra̠ nu̠ú ndòꞌnì xa̠ꞌá ra̠ ta ndu̠chiꞌña ya̠, kŏó ndíkíndôo va̠ꞌa ya̠. Se cayó y se le quebró el pie, y quedó defectuoso; ya
no quedó bien. Véase chiꞌña
X: nduchiꞌña, ndúchiꞌña, ndu̠chiꞌña
ndu̠chi̠ꞌña (M) vp 1. ponerse necio, ser
embrujado
2. ponerse rebelde [sólo se usa en el pasado.]
X: no existe
M: ndu̠chi̠ꞌña
nduchu̠ (A) s
frijol Véase nduchí
nduchu̠ no̠o̠ (A)
s
ojo Véase nduchí nu̠ú
ndukaa$ (C)
vi
resbalar Véase ndikaá
ndukama vp 1. ponerse ligero,
ponerse listo Tá loꞌo ra ta xuxán ní ndixiyo ra; kuchée ra vitin ta ndukama va ra. Cuando era niño fue muy flojo; ahora que ya creció se
puso más ligero.
2. ponerse ligero (de peso) Ve̠e
ka ví bolsa i̠, tá tàvá i̠ loꞌo ña̠ꞌa ini ya̠, nda̠ saá ndu̠kama ya̠. Estaba
muy pesada mi bolsa y cuando le quité algunas cosas, entonces quedó ligera. Sinón.
kukama Véase kama
X: ndukama, ndúkama, ndu̠kama
ndukaní vp
1. ponerse
liso Luvi ní ndu̠kaní nu̠ú
piso i̠ vitin, ya̠chi̠ ta ndaí ní ndi̠xi̠yo nu̠ú ya̠. Ahora quedó muy liso mi piso; antes estaba
muy rasposo.
2. ponerse resbaloso Koto ún ndikava ún nu̠ú nda̠ꞌi̠ chi kùùn ní sa̠ví ta ndu̠kaní ní. Cuidado que no te caigas en el
lodo porque llovió mucho y se puso muy resbaloso.
3. ponerse baboso Vi̠ꞌndá tàán i̠ xíꞌín ndaí ta iin ndu̠kaní ya̠a̠ rá. Le
eché nopal a mi chiliajo y se puso muy baboso. Sinón. kukaní Véase
kaní
X: ndukaní, ndúkaní, ndu̠kaní
M: ndukaní, ndúkaní, ndu̠kaní
C: ndukaní, ndúkaní, ndu̠kaní
EJ: ndukaní, ndúkaní, ndu̠kaní
(sentidos 2 y 3)
ndukáꞌnú vp crecer, envejecerse
Ndu̠káꞌnú ní xa̠ꞌá i̠; kŏó kíndôo ka ndu̠xán ún xa̠ꞌá i̠. Me creció mucho los pies; ya no me quedan tus
huaraches. Sinón. kukáꞌnú Véase káꞌnú
X: ndukáꞌnú, ndúkáꞌnú, ndu̠káꞌnú
C: ndukáꞌnu,
ndúkáꞌnu, ndu̠ka̠ꞌnu
ndukapô vp estar
capón, quedar capón Ná kee ndi̠ví tìnà tiátán, ndukapô rí chi ndíkún ní ñaꞌá tìnà. Vamos a capar la perra (lit.: va a quedar capón
nuestra perra) porque le siguen muchos perros. Sinón. kukapô Véase kapô
ndukatí vp
ponerse sin sabor, ponerse simple
Kua̠ꞌá ní tìkuíì chi̠kàà ún xíꞌín nduchí; ndu̠katí ní ya̠. Le
echaste mucha agua a los frijoles; quedaron muy simples. Sinón. kukatí Véase katí
X: ndukatí, ndúkatí, ndu̠katí
C: ndukatí, ndúkatí, ndu̠katí
ndukáxin ini (C, EJ)
vi
despertar Véase ndikáxín
ndukini vp ponerse feo, ponerse sucio Ndu̠kini ní ichí, ni kùví ka ku̠ꞌu̠n carro ñùù i̠. Se puso muy feo el camino, ya no pueden ir los carros
a mi pueblo. Sinón. kukini Véase kini
X: ndukini, ndúkini, ndu̠kini
ndukíꞌví vp volverse loco, ser
embrujado Ra̠ndu̠kíꞌví kú ra̠, ya̠kán kŏó kúkáꞌán nu̠ú ra̠ xíká chálá ra̠. Lo embrujaron, por eso no tiene pena anda desnudo. Sinón.
kukíꞌví Véase kíꞌví
X: ndukíꞌví,
ndúkíꞌví, ndu̠kíꞌví EJ: ndukí'vi,
ndúkí'vi, ndu̠kí'vi
ndukixín vp ponerse pegajoso Iin ya̠vi̠xi̠ yàxí yá, ya̠kán ndu̠kixín ní ndaꞌá yá. Ella comió un dulce, por eso quedó muy
pegajosa su mano. Sinón. kukíꞌví Véase kíꞌví
X: ndukixín, ndúkixín,
ndu̠kixín EJ: ndukixín, ndúkixín,
ndu̠kixín
ndukóꞌó vp ponerse ancho, ensancharse Ndu̠kóꞌó ní tokó to̠to̠ i̠, ya̠kán kŏó kíndôo ka
ya̠ ye̠ꞌe̠. Se anchó mucho la cintura de mi ropa, por eso ya no me
queda. Sinón. kukóꞌó Véase kóꞌó
X: ndukóꞌó,
ndúkóꞌó, ndu̠kóꞌó EJ: ndukó'ó, ndúkó'ó, ndu̠kó'ó
ndukóꞌo̠ vp 1. ponerse denso Iin ndi̠ko̠yo ya̠a̠ i̠ku̠ itún ti̠kǎva, ta
vitin iin ndu̠kuîí ndiꞌi nú, ndukóꞌo̠ ka ví ndaꞌá nú. Había caido todas las hojas del ciruelo y ahora volvió
a retoñar, se va a poner muy denso.
2. ponerse impenetrable, ponerse tupido Ndu̠kóꞌó ní ku̠ꞌvi̠ ikú, ya̠kán kúndásí ní i̠ ku̠ꞌu̠n mií i̠. Se puso muy tupida la hierba en el campo, por
eso tengo miedo de irme sola. Sinón.
kukóꞌo̠ Véase kóꞌo̠
X: ndukóꞌo̠,
ndúkóꞌo̠, ndu̠kóꞌo̠
ndukú 1. vt buscar Kuáꞌan ndukú táta ún ná kixa̠a̠ ra̠ kuxi ra̠ chi tǎꞌan kasi ini ví ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠. Ve a buscar a tu papá para que venga a comer, porque no desayunó
antes de salir.
2. vt pedir Ra̠Juan ndùkú ra̠ ya̠ma̠ní nu̠ú nána ra̠ ya̠ ná sikuísó yá ta̠i̠
tíburro ta ku̠ꞌu̠n ra̠ xa̠ꞌá titún. Juan le pidió de favor a su mamá para que ensillara el burro para
que fuera por la leña.
3. vaux
intentar Ndúkú yá kani yá rí. Intentaba pegar al animal.
X: ndukú, ndúkú, ndùkú
M: ndukú, ndúkú, ndu̠kú
C: ndukú, ndúkú, ndu̠kú
A: ndukú, ndúkú, ndu̠kú ~ ni̠ndukú
EJ: ndukú, ndúkú, ndǔkú
ndùkù s
palo, vara Taxi ndùkù ná ki̠ꞌvi sa̠tá ra̠ chi kŏó xíín ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ chiñu. Trae una vara para darle porque no quiere ir
al mandado.
EJ: ndu̠ku̠
ndukú kua̠chi (EJ) vt acusar ante
autoridades, buscar justicia Va̠xi-yu
nu̠ú-un ndúkú-i kua̠chi xa̠'á-ñá sí'i káa, chi ndu̠kuǐ'na-ñá café-yu.
Á kuvi chindieé-un yu̠'u̠ sanduvi-un kua̠chi xa̠'á-ñá sí'i ndu̠kuǐ'na. Vengo a acusar a esa mujer porque me robó el
café. Tal vez puede ayudarme a mi y
arreglar este asunto con esa mujer ladrona.
ndùkù ndaꞌá s
dedo de la mano Kúꞌvi̠ ka ví ndùkù ndaꞌá i̠; ni kŏó xíni̠ i̠ unkúa̠ koo ya̠. Me duelen
mucho los dedos de la mano y no sé qué hacer.
A: no̠o̠ ndaꞌa̠;
EJ: ndu̠ku̠ ndaꞌá
ndukú ndeé (A)
vi
apurarse
2. intentar Véase ndikundéé
nduku tíꞌví (M, C) s
escoba Véase ndàkù
ndukú tóó vt
pedir prestado Xùꞌún ndùkú tóó i̠, ta kua̠ꞌá ní chíkáa̠ i̠ se̠ꞌe ya̠. Pedí dinero prestado y estoy pagando mucho de interés. [mod.: ndukú]
EJ: ndukú tóo
ndùkù xa̠ꞌá s
dedo de pie Sa̠tá xa̠ꞌá i̠ ndi̠kàvà buteya ta xàꞌndà ya̠ ndùkù xa̠ꞌá i̠. Se cayó una botella en mi pie y
me corté el dedo del pie.
A: no̠o̠ xa̠ꞌa̠;
EJ: ndu̠ku̠ xa̠ꞌá
ndukú…ya̠ma̠ní pedir favor
Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ ndúkú i̠ ya̠ma̠ní nu̠ú ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín i̠, ta kŏó xíín ra̠. Fui a pedirle
de favor para que se fuera conmigo, pero no quiso. [mod.: ndukú]
ndukuáa vp ponerse ciego Itún kànì nu̠ú ra̠, ya̠kán ndu̠kuáa ra̠.
Le pegó una vara en el ojo, por eso se quedó
ciego. Sinón. kukuáa Véase kuáa
X: ndukuáa, ndúkuáa, ndu̠kuáa
ndukuáꞌa vp
ponerse rojo, enrojecerse
Ndá ki̠ví ta iin ndúkuáꞌa nu̠ú ndiví. A veces se pone rojo el cielo. Sinón. kukuáꞌa Véase kuáꞌa
X: ndukuáꞌa, ndúkuáꞌa, ndu̠kuáꞌa
M: ndukuáꞌa, ndúkuáꞌa, ndu̠kuáꞌa
ndukua̠ꞌá vp
multiplicarse, abundar, aumentarse
Ndu̠kua̠ꞌá se̠ꞌe na̠ ta ndu̠kua̠ꞌá tu chiñu nu̠ú va na̠. Abundaron sus hijos y se les abundó también el
trabajo. Sinón. kukua̠ꞌá Véase kua̠ꞌá
X: ndukua̠ꞌá,
ndúkua̠ꞌá, ndu̠kua̠ꞌá
M: ndukuaꞌǎ,
ndúkuaꞌǎ, ndu̠kuaꞌǎ
EJ: ndukua̠ꞌá,
ndúkua̠ꞌá, ndu̠kua̠ꞌá
ndukuáan vp ponerse amarillo, ponerse pálido
¿Án ra̠ kúꞌvi̠ kú ra̠?, iin ndu̠kuáan ndiꞌi ra̠. ¿Estará enfermo?, está muy pálido.
X: ndukuáan, ndúkuáan, ndu̠kuáan
1ndukuéꞌe vp 1. ponerse necio, ponerse
loco ¿Unkúa̠ ndòꞌò yá?, ndu̠kuéꞌe yá ta va̠ꞌa ní ñaꞌá ndi̠xi̠yo yá.
¿Qué le pasó que quedó loca?, era muy
buena.
2. ser embrujado Na̠xa̠tási kú na̠ xíꞌín ra̠, ya̠kán ndu̠kuéꞌe ra̠.
Le echaron brujería, por eso quedó
loco. Sinón. kukuéꞌe Véase kuéꞌe (Nota dialéctico: en
Metlatónoc no existe con ku-.)
X: ndukuéꞌe, ndúkuéꞌe, ndu̠kuéꞌe
M: ndukueꞌe$
EJ: ndukue̠'e̠, ndúkue̠'e̠, ndu̠kue̠'e̠
2ndukuéꞌe vp
ponerse delgado, adelgazar (por una enfermedad) ¿Nda̠chu ndu̠kuéꞌe ní ún? ¿Án kúꞌvi̠ va ún kúa̠? ¿Por qué te adelgasaste mucho? ¿Estás enferma? Sinón.
kukuéꞌe Véase 2kuéꞌe
X: ndukuéꞌe,
ndúkuéꞌe, ndu̠kuéꞌe
M: ndukuéꞌe, ndúkuéꞌe, ndu̠kuéꞌe
EJ: ndukué'e
ndukue̠ꞌe̠ vp
ponerse bravo Kití xi̠nùꞌnì kú tìnà sa̠na̠ i̠ ta ndu̠kue̠ꞌe̠ ní rí.
Estuvo amarrado mi perro y se puso muy bravo. Sinón. kukue̠ꞌe̠ Véase kue̠ꞌe̠
X: ndukue̠ꞌe̠,
ndúkue̠ꞌe̠, ndu̠kue̠ꞌe̠
C: ndukueꞌe,
ndúkueꞌe, ndu̠kuéꞌe̠
EJ: ndukue̠ꞌe̠,
ndúkue̠'e̠, ndu̠kue̠'e̠
ndukuíi vp
ponerse claro, quedarse limpio,
aclararse (líquidos) Kundatu ún ná ndukuíi i̠ta, saá ku̠ꞌu̠n ún
kuchi ún. Espera
que se ponga clara el agua del río, entonces te vas a bañar. Sinón. kukuíi Véase kukuíi
X: ndukuíi, ndúkuíi, ndu̠kuíi
C: ndukui̠í, ndúkui̠í, ndu̠kui̠í
ndukuîí vp
enverdecerse, ponerse verde
Si̠kán iin ndaá ichí kùùn sa̠ví ta xa̠ ndu̠kuîí
ndiꞌi ikú. Sólo una vez
llovió y ya se puso muy verde el cerro. Sinón. kukuîí Véase kuîi
X: ndukuîí, ndúkuîí, ndu̠kuîí
C: ndukuíi̠, ndúkuíi̠, ndu̠kuíi̠
ndukuíꞌí vp alcanzar, abundarse, extenderse (como una
comida) Chika̠a̠ loꞌo uxán xíꞌín ndi̠ví ná ndukuíꞌí ya̠. Echa un
poco de masa al huevo para que se alcance. Sinón. kukuíꞌí Véase kuíꞌí
X: ndukuíꞌí, ndúkuíꞌí, ndu̠kuíꞌí EJ: ndukui'í,
ndúkui'í, ndu̠kui'í
ndukui̠i̠n vp 1. ponerse pinto, ponerse rucio rodado Kití yaa kú tixŭꞌú loꞌo sa̠na̠ i̠ tá kàkù rí, ta vitin ndu̠kui̠i̠n
rí. Cuando nació mi chivito era blanco, y ahora se puso pinto.
2. ponerse sucio ¿Unkúa̠
ìkán ún kúa̠ ndu̠kui̠i̠n ní nu̠ú ún? ¿Qué
hiciste que está muy sucia (lit.: se puso
muy sucia) tu cara? Sinón. kukui̠i̠n Véase kui̠i̠n
X: ndukui̠i̠n, ndúkui̠i̠n, ndu̠kui̠i̠n
ndukuíká vp
ponerse rico, enriquecerse
¿Unkú ya̠ ìkán ra̠ nu̠ú ndu̠kuíká ka ra̠?, ta ndáꞌvi ní ndi̠xi̠yo ra̠. ¿Qué hizo para hacerse muy
rico? Él era muy pobre. Sinón. kukuíká Véase kuíká
X: ndukuíká, ndúkuíká, ndu̠kuíká
M: ndukuíka, ndúkuíka, ndu̠kuíka
A: ndukuíká
ndukuiꞌla vp ponerse aguado,
aguarse Iin ndùtà ya̠a̠
panela i̠, ndu̠kuiꞌla ya̠a̠ ya̠. Se
derritió toda mi panela; se puso muy aguada. Sinón. kukuiꞌla Véase kuiꞌla
X: ndukuiꞌla, ndúkuiꞌla, ndu̠kuiꞌla
ndukuíꞌná vp
hacerse ladrón, volverse
ratero Ndu̠kuíꞌná ní na̠ñùù na̠, nina ndási na̠ carro ta kíndáa na̠ xùꞌún. Se
volvieron muy ladrones en su pueblo; siempre asaltan los carros y quitan
dinero. Sinón. kukuíꞌná Véase kuíꞌná (Nota
dialéctica: en Metlatónoc se refiere sólo a animales; no se usa con personas.)
X: ndukuíꞌná,
ndúkuíꞌná, ndu̠kuíꞌná
M: ndukuiꞌna
EJ: ndukuíꞌná
ndukuini$ (C)
adj malvado
X: no existe
ndukuíñu vp
ponerse celoso Va̠ꞌa ní ndi̠xi̠yo ra̠ ya̠chi̠, ta tu̠ꞌva ki̠xàá íyo ñaꞌá ra̠ ta ndu̠kuíñu ní ra̠. Él era muy
bueno antes, pero después que empezó a andar con mujeres se volvió muy celoso
(con su esposa). Sinón. ndukuíñu Véase kuíñu
X: ndukuíñu, ndúkuíñu, ndu̠kuíñu
ndukuita$ (C)
vi
secarse, pararse (la lluvia) Véase ndi̠kui̠ta
ndukúkún vp ponerse
grueso Unkúa̠ ndòꞌò yuꞌú ún? ¿Nda̠chu ndu̠kúkún ní ya̠? ¿Qué te pasó a la boca? porque se te puso muy gruesos
tus labios.
Sinón. kukúkún Véase kúkún
X: ndukúkún, ndúkúkún, ndu̠kúkún
ndukundeé [variante de: ndikundeé] descansar
ndukundiso$ (C)
vt
poner sobre la espalda Véase kundiso
ndukunduꞌu$ (C) vi sentarse
Véase ndikundúꞌú
ndukúnu vp ponerse
hondo Ndu̠kúnu ní mìnì nu̠ú xáꞌán yó chíchí yó. Se puso muy honda la pila donde vamos a bañarnos. Sinón. kukúnu Véase kúnu
X: ndukúnu, ndúkúnu, ndu̠kúnu
ndukútú vp ponerse apretado Ya̠ndi̠ku̠xin kú kàà yóꞌó, ya̠kán ndu̠kútú ní ya̠. Este
metal se oxidó, por eso se puso muy apretado.
Sinón. kukútú Véase
kútú
X: ndukútú, ndúkútú, ndu̠kútú
ndulakuan vp adelgazarse, ponerse
delgado Ni kŏó síkúxí mií ndó kití sa̠na̠ i̠; iin ndu̠lakuan
ndiꞌi rí. Ustedes no les han estado dando de comer a mis
animales; todos se adelgazaron. Sinón.
kulakuan Véase lakuan
X: ndulakuan, ndúlakuan, ndu̠lakuan
nduláꞌla vp romperse
¿Unkúa ndòꞌò toto ra nduláꞌla ní ya? ¿Án itún kachìꞌì ya nditaꞌnda ya? ¿Qué le pasó su ropa que se rompió? Le
habrá jalado un palo? Sinón. kuláꞌla Véase láꞌla
X: nduláꞌla,
ndúláꞌla, ndu̠láꞌla EJ: ndulá'la,
ndúlá'la, ndu̠lá'la
ndulaꞌlá vp ponerse aguado ¿Nda̠chu ndu̠laꞌlá ní uxán ún? Ta ni kùví katín i̠ xi̠tá
xíꞌín ya̠. ¿Por qué está muy aguada tu masa? No puedo hacer
tortillas.Sinón. kulaꞌlá Véase laꞌlá
X: ndulaꞌlá,
ndúlaꞌlá, ndu̠laꞌlá
nduláꞌmbá vp ponerse ancho Ná ndikaa̠ ndu̠xán xa̠ꞌá ún koto ún nduláꞌmbá xa̠ꞌá ún. Ponte los huaraches, no sea que te van a poner muy
anchos los pies. Sinón.
kuláꞌmbá Véase láꞌmbá
X: nduláꞌmbá,
ndúláꞌmbá, ndu̠láꞌmbá
ndulaꞌmba vp ponerse suave Va̠ꞌa ka ví téꞌé ndi̠xi̠yo xi̠to i̠ ya̠chi̠, ta iin ndu̠laꞌmba ndiꞌi nú ìkán na̠válí, xa̠ꞌá ya̠ ndává ní na̠. Antes estaba bien dura mi cama, y los niños la dejaron
bien suave (lit.: se puso bien suave, hicieron los niños) por brincar
mucho en ella. Sinón. kulaꞌmba Véase laꞌmba
X: ndulaꞌmba,
ndúlaꞌmba, ndu̠laꞌmba
ndula̠ꞌmbí vp ponerse
panzón Tìkùxí va ñúꞌú ti̠xin se̠ꞌe ún, ya̠kán ndu̠la̠ꞌmbí ní ti̠xin ra̠. Tu hijo tiene lombrices, por eso se puso muy
panzón. Sinón. kula̠ꞌmbí Véase la̠ꞌmbí
X: ndula̠ꞌmbí,
ndúla̠ꞌmbí, ndu̠la̠ꞌmbí
ndulatún vp ponerse bonito Ndulatún ní veꞌe ndó vitin, án loꞌo kua̠ꞌá xùꞌún si̠síkí ndó xíꞌín ya̠. Se puso muy bonita su casa, seguramente invirtieron
mucho dinero. Sinón. kulatún Véase latún
X: ndulatún, ndúlatún, ndu̠latún
nduleke vp
ponerse huesudo, adelgazarse Chée
ní ndi̠xi̠yo yá ya̠chi̠ ta vitin iin ndu̠leke ndiꞌi yá.
Antes
estaba muy gorda, pero ahora quedó muy huesuda.
Sinón. kuleke
Véase leke
X: nduleke, ndúleke, ndu̠leke
nduloꞌo vp ponerse chico, reducirse,
encogerse Ya̠ ndi̠kàtà
i̠ kú to̠to̠ i̠ ta iin ndu̠loꞌo ndiꞌi ya̠.
Lavé mi ropa y se encogió. Sinón. kuloꞌo Véase loꞌo
X: nduloꞌo,
ndúloꞌo, ndu̠loꞌo
ndulu̠nda̠ vp hacerse
presumido, sentirse orgulloso ¿Nda̠chu
ndúlu̠nda̠ ní ta yóꞌó? ta ni kŏó na̠ káꞌa̠n xa̠ꞌá ún. ¿Por qué te sientes muy orgulloso? y nadie te hace
caso. Sinón. kulu̠nda̠
Véase lu̠nda̠
X: ndulu̠nda̠, ndúlu̠nda̠, ndu̠lu̠nda̠
ndulu̠ndu̠ vp ponerse corto,
ser amputado Ya̠xàꞌndà i̠ kú yuꞌú to̠to̠ i̠ ta iin ndu̠lu̠ndu̠ ya̠a̠ ya̠. Le
corte un poco a mi vestido y ya no me queda, me queda muy corto (lit.: se
puso muy corto). Sinón. kulu̠ndu̠ Véase lu̠ndu̠ X:
ndulu̠ndu̠, ndúlu̠ndu̠,
ndu̠lu̠ndu̠
ndulusu vp reducirse (los ojos; causado por la hinchazón) Tǐsun tììn nu̠ú i̠ ta iin ndu̠lusu ya̠a̠ ya̠.
Me picó una avispa en la cara y ya se redujeron mis ojos. Sinón. kulusu Véase lusu
X: ndulusu, ndúlusu, ndulusu
ndulutu vp ponerse angosto, reducirse ¿Unkúa̠ ndòꞌò ún ya̠kán ndu̠lutu ní nu̠ú ún? ¿Qué
te pasó? porque se puso muy reducido tu ojo.
Sinón. kulutu Véase lutu
X: ndulutu, ndúlutu, ndu̠lutu EJ: ndulutu, ndúlutu,
ndu̠lutu
nduluvi vp
ponerse bonito, ponerse guapo Ndu̠luvi
ní ñùù ndó vitin chi xa̠ íyo zócalo.
Ahora quedó muy bonito su pueblo de ustedes porque ya hay zócalo. Sinón. kuluvi Véase luvi
X: nduluvi, ndúluvi, ndu̠luvi
M: ndunduvi, ndúnduvi, ndu̠nduvi
nduma̠ní vp
ponerse agradable, caerse bien
Kama koo ún xíꞌín na̠ ta nduma̠ní ún nu̠ú na̠. Ponte lista con ellos y te vas
a caer bien con ellos. Véase ma̠ní
X: nduma̠ní, ndúma̠ní, ndu̠ma̠ní
ndumáña vp ponerse mañoso, ponerse
engañoso Ni kandǐxá ka ún ya̠káꞌa̠n ra̠ chi ra̠ xa̠ ndu̠máña kú ra̠; xa̠ xìnì ra̠ kùꞌvà síndávꞌi ra̠ na̠ꞌa. Ya
no le creas porque ya se hizo mañoso; ya sabe como engañar a la gente.Sinón. kumáña Véase máña
X: ndumáña, ndúmáña, ndu̠máña
ndumeꞌmé vp enmudecerse, ponerse
mudo Sa̠tá ra̠ ndeé ní kànì ivá ra̠ tá ndi̠xi̠yo loꞌo ra̠, ya̠kán ndu̠meꞌmé ra̠. Su papá le pegó muy fuerte en la
espalda cuando era niño, por eso se quedó mudo. Sinón. kumeꞌmé Véase meꞌmé
X: ndumeꞌmé, ndúmeꞌmé, ndu̠meꞌmé
ndunaá vp oscurecerse Káꞌa̠n na̠ ná ndiꞌi xa̠ꞌá ñùù íví ta ndunaá, ya̠kán íꞌvi ní i̠. Dicen que cuando sea el fin del mundo se va a
oscurecer, por eso tengo mucho miedo. Sinón. kunaá Véase naá
X: ndunaá, ndúnaá, ndu̠naá
M: nduñaǎ, ndúñaǎ, ndu̠ñaǎ
ndunaꞌma vp hacerse espeso Tá ndu̠naꞌma nduchí ta chika̠a̠ ka ún tìkuǐi xíꞌín ya̠. Cuando se pongan espesos los frijoles, le echas más
agua. Sinón. kunaꞌma Véase naꞌma
X: ndunaꞌma, ndúnaꞌma, ndu̠naꞌma
ndunáꞌnú vp
crecer, envejecerse Va̠ꞌa vitin xa̠ ndu̠náꞌnú ndiꞌi se̠ꞌe i̠, kŏó ndóꞌó ka ini i̠, chi xa̠ chíndeé ní na̠ ye̠ꞌe̠. Ya
crecieron mis hijos; ya no sufro porque ellos me ayudan. Sinón. kunáꞌnú Véase kunáꞌnú
X: ndunáꞌnú, ndúnáꞌnú, ndu̠náꞌnú
C: ndunáꞌnu
ndundáá vp ponerse negro, enegrecerse Si̠kán kuni sàtá i̠ chi̠ta̠ ta xa̠ ndu̠ndáá ndiꞌi rí. Apenas ayer compré los plátanos y ya se
pusieron negros. Sinón. kundáá Véase kundáá
X: ndundáá, ndúndáá, nda̠ndáá
ndundaa vp
desacompletar, quitarse
Nǎní xùꞌún satá ún kuái̠ sa̠na̠ ún chi xa̠ ndu̠ndaa táꞌán ya̠; kuni ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ chàꞌvì i̠ nu̠ú níká ún. Ya no va a alcanzar el dinero
para que te compres tu caballo porque ya se desacompletó; ayer fui a pagar tu
deuda. Véase kindaa
X: ndundaa, ndúndáa, ndu̠ndàà
ndunda̠a̠ vp
ponerse plano Tavá ndiꞌi ún ñuꞌú yóꞌó ná ndunda̠a̠ yéꞌé chi kini ní káá. Sacas toda esta tierra para que se quede plano
el patio; está muy feo. Sinón. kunda̠a̠ Véase nda̠a̠
X: ndunda̠a̠, ndúnda̠a̠, ndu̠nda̠a̠
C: ndundaa, ndúndaa, ndu̠ndáa̠
ndunda̠ꞌi̠ vp ponerse lodoso
¿Nda̠chu kua̠ꞌá ní tìkuǐi xàtà ndó yéꞌé?, ta iin ndu̠nda̠ꞌi̠ ndiꞌi. ¿Por qué tiraron mucha agua en el patio?, se
puso muy lodoso. Sinón. kunda̠ꞌi̠ Véase nda̠ꞌi̠
X: ndunda̠ꞌi̠, ndúnda̠ꞌi̠, ndu̠nda̠ꞌi̠
A: ndunda̠ꞌyi̠
ndundǎku vp
ponerse derecho Tá nu̠ú ndiakua ní tio̠ó ta kátún nde̠ yu̠ú xa̠ꞌá nú ta kátáꞌnú nde̠ nú ndaꞌá iin itún súkun, ta ndúndǎku nú. Cuando un carrizo está chueco
ponemos una piedra en la punta de cada uno y lo colgamos en un árbol alto. Así
se enderece. Sinón. kundǎku Véase ndǎku
X: ndundǎku, ndúndǎku, ndu̠ndǎku
ndundáꞌvi vp empobrecerse ¿Unkúa̠ ndòꞌò ra̠ ndu̠ndáꞌvi ra̠?, ¡ta kuíká ní ndi̠xi̠yo ra̠!
¿Qué le pasó que se empobreció?, ¡sí, él
era muy rico! Sinón. kundáꞌvi Véase ndáꞌvi
X: ndundáꞌvi,
ndúndáꞌvi, ndu̠ndáꞌvi
ndundáꞌvi vp 1. hacerse viudo, hacerse
viuda Ndu̠ndáꞌvi va ra̠ vitin chi ndi̠xi̠ꞌi̠ yásíꞌi ra̠. Ahora quedó viudo porque se murió su esposa.
2. hacerse huérfano Ndi̠xi̠ꞌi̠ siꞌí ra̠ tin ndi̠xi̠ꞌi̠ ivá ra̠; ndu̠ndáꞌvi va ra̠.
Se murió su mamá y su papá; él se quedó
huérfano. Sinón. kundáꞌvi Véase ndáꞌvi
X: ndundáꞌvi,
ndúndáꞌvi, ndu̠ndáꞌvi
ndunda̠ꞌyi̠ (A) vp ponerse
lodoso Véase ndunda̠ꞌi̠
ndundeé vp aumentar, ponerse más fuerte (en
autoridad o fisicamente) Kua̠ꞌa̠n ndúndeé ní ra̠ vitin chi ndi̠ni̠ꞌí ra̠ chiñu ndeé. Se está haciendo muy poderoso porque ahora le
dieron un puesto importante. Ndu̠ndeé ní yá, ndakú ka ví
yá. Aumentó mucho su fuerza, es muy
fuerte. Variante kundeé ini Sinón. kundeé Véase ndeé
X: ndundeé, ndúndeé, ndu̠ndeé
ndundíchi vp
ponerse inteligente Mìnù taxi ún kaxí se̠ꞌe ún ná ndundíchi va̠ꞌa ra̠.
Dale de comer epazote a tu hijo para que
se vuelva inteligente. Sinón. kundíchi Véase ndíchi
X: ndundíchi, ndúndíchi, ndu̠ndíchi
ndundieé
(EJ) vt
alborotar Véase xandeé
ndundíi vp ponerse triste, ponerse
solito Iin ndundíi veꞌe nde; kuaꞌan ndiꞌi seꞌe nde xachíñú na inka
ñùù. Nuestra casa se puso muy triste; pues
todos nuestros hijos se fueron a trabajar en otros lugares. Sinón.
kundíi Véase
ndíi
X: ndundíi, ndúndíi, ndundíi
ndundíꞌí vp ponerse morado, ponerse azul Ye̠ꞌe̠ ndi̠kàvà kú i̠, ti̠kuéꞌe̠ nu̠ú i̠ ta iin ndu̠ndíꞌí ndiꞌi ya̠. Me caí y me lastimé la cara y me quedó muy
morada. Sinón. kundíꞌí Véase
ndíꞌí
X: ndundíꞌí, ndúndíꞌí,
ndundíꞌí
M: ndundíꞌí, ndúndíꞌí,
ndundíꞌí
ndu̠ndi̠ꞌi̠ vp
molerse fino, estar molido
fino, molerse (de mano después que está martajado)
Ná ndundi̠ꞌi̠ va̠ꞌa uxán i̠, tasaá ndiko ún ya̠. Hasta que
quede bien fina mi masa, entonces haces tortillas. Sinón. ku̠ndi̠ꞌi̠ Véase ndi̠ꞌi̠
X: ku̠ndi̠ꞌi̠,
kúndíꞌi̠, ku̠ndíꞌi̠
ndunduꞌú vp
1. ponerse
grueso Nîí ní ndi̠xi̠yo
laso xi̠ꞌní i̠ ya̠chi̠, ta vitin ndu̠nduꞌú loꞌo ya̠ chi kŏó kôyo ka xi̠ꞌní i̠. Antes estaba muy delgada mi trenza, pero ahora
ya se puso un poco más grueso porque ya no se me cae el cabello.
2. engordarse, ponerse gordo Kŭxí ní ún chi kua̠ꞌa̠n ndúnduꞌú ní ún. Ya
no comas mucho porque te estás engordando mucho. Sinón. kunduꞌú Véase nduꞌú
X: ndunduꞌú,
ndúnduꞌú, ndu̠nduꞌú
C: ndunduꞌú,
ndúnduꞌú, ndu̠nduꞌú
ndunduvi (M, EJ)
vi
ponerse bonito Véase nduluvi
ndunîí vp ponerse delgado ¿Unkúa̠ ndòꞌò ún ndu̠nîí ní ún?, ta chée ní ndi̠xi̠yo
ún.
¿Por qué te adelgaste mucho?, estabas muy gorda. Sinón. kunîí Véase nîí
X: ndunîí, ndúnîí, ndu̠nîí
ndunu̠ú vp
reponerse, volverse, estar pagado
de vuelta Taxi tóó loꞌo ún nuní kuxi nde̠ ta xi̠nu kui̠ya̠ saá
ndunu̠ú ya̠ ikán i̠. Préstame el maíz y dentro de
un año te lo repongo (lit.: te será repuesto haré yo). Sinón.
kunu̠ú Véase nu̠ú
X: ndunu̠ú, ndúnu̠ú, ndu̠nu̠ú
ndusìí ini vp animarse Ni kŏó xíꞌí ra̠ ta iin sana ndu̠sìí ini ra̠ xìꞌì ra̠ ta ndòꞌò ra̠ tindóꞌó. Él no toma, pero de repente se animó a tomar y le
sucedió la desgracia.
X: ndusìí ini, ndúsìí ini, ndu̠sìí ini
ndùsú adj cazador Ndùsú ka ví ra̠; iin kua̠ꞌa̠n ra̠ xa̠ꞌá isun ta rí ki̠xàà kúú va rí xíꞌín ra̠. Él es muy bueno para cazar; cada vez que va a
cazar venado, es seguro que lo va a traer.
C: ndusu$; EJ: no existe
ndùsù s
voz
Chíndeé ní Ndùsù Kiúꞌún nde̠ꞌe̠ chi kama ní kúndáa̠ ini nde̠ xa̠ꞌá na̠táꞌán nde̠ na̠ñúꞌú inka ñùù. La Voz de la Montaña (estación del radio) nos
ayuda mucho porque (con esto) nos enteramos muy rápido acerca de nuestras
famílias que andan en otros lugares.
A: ndusu; EJ: ndu̠su
ndutá s líquido Tá kúún ti̠xin na̠ íchi̠ ní ndutá
kùñù na̠, ya̠kán xíníñúꞌú ní na̠ koꞌo na̠ ndutá. Cuando tiene diarrea, pierden mucho líquido,
por eso debe de tomar mucho líquido.
M: ndutiá; C: ndu̠tiá; A: nduta̠, ndutá; EJ: ndutiá
ndutá
vi̠xi̠ refresco,
agua fresca
nduta vi 1. disolverse Kundatun ún nda̠ ná nduta ndiꞌi panela, saá kuvi̠xi̠ tùtà ún. Espera hasta que se disuelve toda la panela, entonces
se va a endulzar tu atole.
2. derretirse Kama kaxí ún paléta ún
chi ndútá ndiꞌi ya̠. Apúrate a comer tu paleta porque se está derritiendo
todo.
X: nduta, ndútá, ndùtà
C: ndu̠tia̠, ndútia̠, ndi̠ndu̠tia̠
EJ: ndutia, ndútia, ndǔtia
1ndu̠ta̠ vi
brotar Xa ku̠naꞌá chìꞌì nde̠ ta ni tǎꞌan ndu̠ta̠ mií itun nde̠ chi kŏó sa̠ví
kúún. Ya tarda que sembramos y
todavía no han brotado las milpas porque no ha llovido. Véase kana
X: ndu̠ta̠, ndúta̠, ndi̠ndu̠ta̠
M: ndutia̠, ndútia̠, ndi̠ndu̠tia̠ ~ ndu̠tia̠
C: ndutia$
A: ndu̠ta̠, ndûta̠, ni̠ndu̠ta̠
EJ: ndu̠tia̠, ndútia̠, ni̠ndu̠tia̠
2ndu̠ta̠ vi dispersarse
Kama koo ún ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín chiñu, koto ka ndu̠ta̠ na̠ ta kuchǐñú
ún ka̠ꞌa̠n ún xíꞌín na̠. Te apuras para que les lleves el recado, no
sea que se dispersen y ya no vas a poder hablar con ellos.
X: ndu̠ta̠, ndúta̠, ndi̠ndu̠ta̠
C: ndu̠tia̠, ndútia̠, ndi̠ndu̠tia̠
ndutá ka̠va̠ s
hiel Ndutá ka̠va̠ rí ndi̠xi̠ta̠ sa̠tá xáꞌa rí ya̠kán ku̠ u̠va̠ ndiꞌi ya̠. Se le tiró el líquido de la hiel por eso se puso muy amargo su
molleja.
M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ:
ndutiá ka̠va̠
ndutá ñŭꞌú s
mar Íꞌvi kú chi i̠ kuchi i̠ ini ndutá ñŭꞌú saá chi kŏó xíni̠ i̠ sutá i̠. Tengo
mucho miedo de bañarme en la mar porque no sé nadar. Variante ñŭꞌú
M: tiañúꞌú; C:
ndutia ñuꞌu$; P: táñúꞌú; EJ: tiañúꞌú
ndutá vi̠xi̠ s
refresco Tá íꞌni ta xíꞌí ka ví ini i̠ koꞌo i̠ ndutá vi̠xi̠. Cuando hace mucho calor se me
antoja mucho el refresco.
A: távi̠si̠; EJ: rá vi̠xi̠
ndutáꞌa vp desarrollar desnutrido Mi chiñu kúꞌvi̠ kú ra̠, ya̠kán ndu̠táꞌa ra̠. Se la pasa enfermo, por eso no ha desarrollado mucho (lit.:
ha desarrollado desnutrido). Sinón.
kutáꞌa Véase táꞌa
X: ndutáꞌa, ndútáꞌa, ndu̠táꞌa
ndutaꞌan (EJ) v aux debe (hacer
algo) Ndutaꞌan-un
ndakatia-un saꞌmá
káa xíꞌin ti̠kuǐi iꞌní. Debes lavar esa
ropa con agua caliente.
ndutaꞌan ini (EJ) prestar
atención, creer Köndútaꞌan
ini-i tu̠'un ká'a̠n-na chi tu̠'un vä'a kúú-ña ká'a̠n-na. Ni mií-un saá ña̠ ká'a̠n-na chi köo
tu̠'un vií ká'a̠n-na. Yo
no presto atención a lo que dicen ellos, porque ellos hablan con
groserías. Y tú, no préstes atención
a lo que dicen cuando hablan contigo porque ellos no hablan de cosas buenas.
ndutáí vp 1. ponerse valiente Sâá ka ví ra̠ xíꞌín i̠ tá xìꞌì ra̠, saá ví ndu̠táí ini ra̠ ndi̠ka̠ꞌa̠n ra̠ xíꞌín i̠ ndá xa̠ꞌá kúa̠ sâá ra̠ xíni̠ ra̠ ye̠ꞌe̠. Me tenía mucho coraje hasta que tomó, entonces agarró valor (lit.: se
puso valiente) y me dijo por qué estaba enojado conmigo.
2. estar orgulloso Íyo ní xùꞌún ra̠ ta ya̠kán ndútáí ní ini ra̠.
Él tiene mucho dinero, por eso se siente
muy orgulloso. Sinón. kutáí Véase
táí
X: ndutáí, ndútáí, ndu̠táí
M: ndutiáyú, ndútiáyú, ndu̠tiáyú
EJ: ndutiáyú, ndútiáyú, ndu̠tiáyú
nduta̠ma̠
vp decaerse Kití kúꞌvi̠ kú nduxí sa̠na̠ i̠ chi ndúta̠ma̠ ní rí. Mi gallina
está enferma porque está muy decaida. Sinón.
kuta̠ma̠ Véase ta̠ma̠
X: nduta̠ma̠, ndúta̠ma̠, ndu̠ta̠ma̠
ndutáxín vp
estar quieto, quedar
tranquilo Ni kŏó ka na̠ꞌa i̠; iin ndu̠táxín, kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠. Ya no hay gente en mi casa; quedó muy quieto; se
fueron todos. Sinón. kutáxín Véase táxín
X: ndutáxín, ndútáxín, ndu̠táxín
M: ndutáxǐn, ndútáxǐn, ndu̠táxǐn
ndutéꞌé vp ponerse duro Xa̠ si̠kán chi̠kàà na̠ kú píso, ta xa̠ ndu̠téꞌé kúú va ya̠. Apenas pusieron el piso y ya se
endureció. Sinón. kutéꞌé Véase téꞌé
X: ndutéꞌé, ndútéꞌé, ndútéꞌé
nduteꞌe vp ponerse mugroso ¿Unkúa̠ íkán ní ún kùví kuchi ún?, iin ndu̠teꞌe ndiꞌi ún. ¿Qué tanto haces que no te puedes bañar?, estás muy
mugroso. Sinón. kuteꞌe Véase teꞌe
X: nduteꞌe, ndúteꞌe, ndúteꞌe
ndutiá (M, C, EJ)
s
líquido Véase ndutá
ndu̠tia̠ (M, C, EJ)
vi
brotar Véase ndu̠ta̠
ndu̠tia̠ (C, EJ)
vi
derretirse, dispersarse
Véase nduta, ndu̠ta̠
ndutiá ka̠va̠ (M, EJ) s
hiel, bilis Véase ndutá ka̠va̠
ndutia ñuꞌu$ (C) s mar Variante tia ñuꞌu$ Véase ndutá ñŭꞌú
ndutiáyú (M, EJ) vp
estar orgulloso, ponerse orgulloso
Véase ndutáí
nduti̠i vp ponerse arrugado, arrugarse
(por ej.:
ropa, papel) Kŏó kútóo i̠ to̠to̠ yóꞌó; ya̠ si̠kán ndi̠ku̠ndìxì i̠ kúa̠ ta xa̠
ndu̠ti̠i ndiꞌi ya̠. No me gusta esta ropa; apenas me la puse y ya
se arrugó toda. Sinón. kuti̠i
Véase ti̠i
X:
nduti̠i, ndúti̠i, ndu̠ti̠i
ndutíkú vp ser tímido Tá loꞌo se̠ꞌe ún ta kŏó tíkú ndíxíyo ra̠; ku̠chée ra̠
vitin ta ndu̠tíkú ní ra̠. Cuando estaba chiquito tu niño no era tímido, y ahora
que creció, se puso muy tímido. Sinón.
kutíkú Véase tíkú
X: ndutíkú, ndútíkú, ndu̠tíkú
ndutŏꞌo vp ponerse respetuoso ¿Nda̠chu va̠ꞌa ndu̠tŏꞌo ní se̠ꞌe ún, ta ikú ní ndi̠xi̠yo ra̠? ¿Cómo
es que tu hijo se volvió muy respetuoso y era muy grosero? Sinón. kutŏꞌo
Véase tŏꞌo
X: ndutŏꞌo, ndútŏꞌo, ndu̠tŏꞌo
M: nduto̠ꞌo,
ndúto̠ꞌo, ndu̠to̠ꞌo
ndutoso vp ponerse jorobado, ponerse
torcido, ponerse inclinado Itún kuîí kú
itún xi̠kí veꞌe, ya̠kán ndu̠toso ndiꞌi nú, ta kani ya̠a̠ tuku i̠ xi̠ꞌní veꞌe. El palo que está en el techo de la casa es verde, por
eso se torció y otra vez voy a deshacer toda la azotea. Sinón. kutoso Véase toso
X: ndutoso, ndútoso, ndu̠toso
M: ndutoso, ndútoso, ndu̠toso
ndutuun vp 1. ponerse firme Ná xi̠nu veꞌe ta kakin ndó vikó tixáꞌá na̠, ta saá ndutuun ñuꞌú ini veꞌe.
Cuando se termine de construir la casa, hagan baile para que se ponga
más firme el piso (de tierra).
2. ponerse apretado, apretarse Itún
ndàxìn kú vi̠tún yéꞌé, ya̠kán ndu̠tuun ní nú. Se
mojó la puerta (de madera), por eso se apretó mucho. Sinón. kutuun Véase tuun
X: ndutuun, ndútuun, ndu̠tuun
EJ: ndutuun
ndutu̠ún vp tiznarse Tañu ki̠si xi̠ndi̠kàà vilú, ya̠kán ndu̠tu̠ún ní rí. El
gato estuvo entre las ollas, por eso se quedó tiznado. Sinón. kutu̠ún Véase tu̠ún
X: ndutu̠ún, ndútu̠ún, ndu̠tu̠ún
nduu vi
ponerse, cambiarse, volverse
Síchîꞌyó na̠ nu̠ní chíkáa̠ na̠ kàkà sitá ya̠, ña̠á ndúú ya̠
xáꞌa. Ponen el maíz a cocer y le
echan cal, y de ahí se hace el nixtamal.
X: nduu, ndúú, ndùù
M: nduu, ndúú, ndu̠u
A: nduu, ndúu, ndu̠u ~ ni̠nduu
EJ: nduu, ndúu, ndǔu
1ndu̠ú s
bola
Chée ka ví ndu̠ú ñuꞌú ndi̠kàvà xa̠ꞌá i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Estaba muy grande la bola de tierra que cayó
sobre mi pie y me duele mucho.
M: ndu̠ŭ; A: ndii; EJ: ndu̠ú
2ndu̠ú s
semilla, hueso (de fruta como ciruela o durazno) Ndoo ka ví íín kití mango, túví yó, ta ndu̠ú ini va rí náꞌnú ní. Los mangos se ven muy grandes, pero son sus huesos que están
grandes.
C: ndu̠u; EJ: ndu̠ú
ndu̠ú vi̠xi̠ s
dulce
Kuáꞌan satá ndu̠ú vi̠xi̠ kaxí i̠. Ve a comprarme
un dulce.
EJ: ndu̠ú vi̠xi̠
ndu̠ꞌu̠ (M, EJ) s
consomé (reg.) (comida hecha de maíz tostado y molido
y chile y de la grasa que sale de la carne de la cabeza de res cuando se está
cociendo en el horno) Véase ikin
nduꞌú adj 1. grueso (como un árbol) Kùví ndaa i̠ ndaꞌá túnmango saá chi nduꞌú ní xa̠ꞌá nú. No puedo subir al palo de mango porque está muy grueso el tronco.
2. gordo Nduꞌú ní yá, ña̠kán kŏó kúchíñú yá kunu yá. Ella
está muy gorda, por eso no puede correr.
M: nduꞌú; C: nduꞌú; A: nduꞌu̠; P: ndúꞌú; EJ: nduꞌú
ndunduꞌú vi
engordarse
ndu̠ꞌu̠ (M, EJ) pron, adj Indica primera persona plural exclusiva y es la forma completa.
Véase nde̠ꞌe̠
1nduva vi
caerse (no
de alto) Ye̠ꞌe̠ ndùvà kú i̠ ta ndi̠ta̠xi̠n xi̠ꞌní i̠; iin ndáá ya̠a̠ kuiñu ya̠. Me caí y me lastimé feo en la
cabeza; está muy hinchada.
X: nduva, ndúva, ndùvà
M: nduva, ndúvá, ndu̠va
A: ndiva, ndíva, ndi̠va; negativo: vása níndiva
EJ: nduva, ndúva, ndǔva
2nduva boca
arriba Ra̠ndi̠kàvà nduva kú ra̠
ta ti̠kuéꞌe̠ xi̠ꞌní ra̠. Se cayó boca arriba y se lastimó
la cabeza.
EJ: nduva
ndùvà s
guaje Va̠ꞌa ní yáxí ndùvà kûún ya̠ tiàꞌá. El guaje es muy sabroso cuando se hace en salsa.
A: ndóko
ndu̠va̠ vi
abrirse, resquebrarse, rajarse
(por ej.: tierra, piel, flor) Kue̠ꞌe̠ kìꞌìn yá; kŏó xíni̠ i̠ unkúa̠ ndóꞌó yá chi iin ndúva̠ ndiꞌi xa̠ꞌá yá. La agarró una enfermedad; no sé que le pasa porque se le raja todo
sus pies.
X: ndu̠va̠, ndúva̠, ndi̠ndu̠va̠
M: ndu̠va̠, ndúva̠, ndi̠ndu̠va̠
C: ndu̠va̠, ndúva̠, ___
A: nduva, ndúva, ndu̠va
EJ: ndu̠va̠, ndúva̠, ni̠ndu̠va̠
nduva̠ꞌa adj malo, grosero (siempre ocurre con ini o con tachi) Ta̠chí nduva̠ꞌa va kìꞌìn se̠ꞌe ún, ya̠kán xákú ní ya̠. Un espíritu
malo le agarró a tu niño, por eso llora mucho.
A: ndiva̠ꞌa
kunduva̠ꞌa vi
maltratar
nduva̠ꞌa vp 1. mejorarse, componerse, recuperarse
Ndeé ní ndeé ndòꞌò yáku̠ꞌvi̠ i̠, ta xa̠ ndu̠vàꞌà yá vitin. Mi hermana estuvo muy enferma, pero ahora ya se recuperó.
2. guardarse Ná nduva̠ꞌa xùꞌún ún; ta̠a̠n saá ku̠ꞌu̠n ún satá ún ya̠vi̠xi̠ xíꞌín ya̠. Que se guarde tu dinero; mañana vas a comprar
dulces. Véase va̠ꞌa (Nota dialéctico: no existe
con ku- en
Xochapa.)
X: nduva̠ꞌa,
ndúváꞌa, ndu̠vàꞌà
C: nduvaꞌa,
ndúvaꞌa, ndu̠váꞌa
A: nduva̠ꞌa,
ndúva̠ꞌa, ndu̠vaꞌa
EJ: nduva̠ꞌa,
ndúva̠ꞌa, ndu̠vǎꞌa
sinduváꞌa vt
componer
nduva̠ꞌa ini malo (de carácter) Nduva̠ꞌa ka ví ini ra̠; ni kŏó káñúꞌú ra̠ ivá siꞌí ra̠. Él es muy malo; no respeta a sus
padres.
nduvai vp tardar Ndúvai va i̠ ku̠ꞌu̠n i̠, ta xiꞌna ka ra̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n ndi̠túꞌún vatá xa̠ꞌá i̠ nu̠ú na̠chíñú. Tardaba
para irme, y él primero me fue a acusar ante las autoridades. Sinón. kuvai
X: nduvai,
ndúvai, ndu̠vai
nduváꞌi [variante de: ndiváꞌi] coyote
nduvatá vi
tratar amablemente, hacer la
barba (insinceramente)
¿Unkúa̠ kúni̠ ra̠, ya̠kán
ndúvatá ní ra̠ xíꞌín ún? ¿Qué quiere que te anda haciendo
la barba? Sinón. kuvatá Véase vatá
X: nduvatá,
ndúvatá, ndu̠vatá
nduve̠e vp
1. ponerse pesado Kua̠ꞌá ní ña̠ꞌa sàtá yá ta ndu̠ve̠e ní bolsa yá; kùví ka
ku̠ꞌu̠n yá. Ella compró muchas cosas y se puso muy pesada
su bolsa; ya no puede irse.
2. ponerse paralizado Kŏó
xíni̠ i̠ ndá kue̠ꞌe̠ kúa̠ kìꞌìn yá; ndu̠ve̠e xa̠ꞌá yá ta kùví ka kaka yá. No sé qué
enfermedad le agarró; se paralizó su pie y ya no puede caminar.Sinón. kuve̠e Véase ve̠e
X: nduve̠e,
ndúve̠e, ndu̠ve̠e
C: nduve̠e, ndúve̠e, ndu̠ve̠e
nduveꞌe$ (C) adv hace rato
Véase ndìvèꞌé
ndúví adj listo ¿Án xa̠ íyo ndúví ndó ko̠ꞌo̠ yó? chi xa̠ ku̠ꞌu̠n va i̠. ¿Ya están listos para que nos
vayamos? porque yo ya me voy.
EJ: ndúvií
xandúví vt
arreglar
nduví s
día, de día (la parte del día cuando hay luz
del sol) Iin nduví nda̠a̠ ndi̠xìkà i̠ xa̠chíñú
i̠; niꞌní kú chi xíꞌi i̠. Todo el día andaba trabajando, y sentía mucho calor.
A: ndiví; EJ: nduví
nduvi$ (C)
vi
volverse Saa ra nindúvi ké tina chin nixixi
iin sate. Entonces
no se volvió su perro porque su piel estaba quemada.
X: no existe
C: nduvi$
nduvi (C, EJ)
adj bonito
Véase luvi
nduví niuu día y
noche Ndeé ka ví ndóꞌó ra̠; nduví niuu ndáa nde̠ ra̠; ni kŏó kíxi̠ nde̠. Él está muy
grave; de día y de noche lo cuidamos; casi no dormimos.
nduvíchin [variante de: ndivíchin] soplador
nduvií vp estar preparado, estar
arreglando, arreglarse Veꞌe nde̠ ndúvií, ya̠kán kùví kee i̠. Estamos
arreglando la casa (lit.: nuestra casa se está arreglando), por eso no
puedo salir. Sinón. kuvií Véase
vií
X: nduvií, ndúvií, ndu̠vií EJ: nduvií,
ndúvií, ndu̠vií
nduvitâ vp ponerse débil Án ndeé i̠ kŏó chi ndúvitâ ní ini i̠. No tengo energía porque me
siento muy débil. Sinón. kuvitâ
Véase vitâ
X: nduvitâ, ndúvitâ, ndu̠vitâ
nduvi̠xi̠ vp
ponerse dulce, endulzarse Ná nduvi̠xi̠ tùtà, saá koꞌo ún ya̠ chi tǎꞌan kuvi̠xi̠ ya̠. Que se endulce
el atole, entonces te lo tomas porque todavía no está dulce. Sinón. kuvi̠xi̠ Véase vi̠xi̠
X: nduvi̠xi̠, ndúvi̠xi̠, ndu̠vi̠xi̠
nduvi̠xin enfriarse, ponerse frío,
ponerse fresco Kundatu ún ná nduvi̠xin ndutá
vi̠xi̠, saá koꞌo ún rá chi kŏó vi̠xin rá. Espera que se enfrie el
refresco, entonces lo tomas porque no está frío. Sinón.
kuvi̠xin Véase vi̠xin
X: nduvi̠xin, ndúvi̠xin, ndu̠vi̠xin
C: nduvixin, ndúvixin, ndu̠vixin
A: nduvixi̠n
nduvi̠xi̠n vp
ponerse tibio, ponerse
calientito Ná nduvi̠xi̠n loꞌo tìkuǐi, saá sikúchí ún se̠ꞌe ún chi vi̠xin ní rá. Que se caliente tantito el agua, entonces
bañas a tu niño porque está muy frío. Sinón. kuvi̠xi̠n Véase vi̠xi̠n
X: nduvi̠xi̠n, ndúvi̠xi̠n, ndu̠vi̠xi̠n
C: nduvixin, ndúvixin, ndu̠víxin
ndu̠xa̠ adj necesario
Ndu̠xa̠ xíníñúꞌú ku̠ꞌu̠n ivá siꞌí na̠ xíꞌín na̠ saá chi xaa firmáa na̠. Es necesario que se llevan a
sus padres para firmar (los documentos).
A: nduxa̠; EJ: ndúxá
nduxaa$ (C)
vt
cocer
X: no existe
C: nduxaa$
nduxaa$ (C)
s
fuerza
X: no existe
nduxǎꞌan vp mancharse con grasa ¿Unkúa̠ kèꞌé ún kúa̠ ndu̠xǎꞌan ní to̠to̠ ún? ¿Qué agarraste que se puso muy grasosa tu ropa? Sinón. kuxǎꞌan Véase
xǎꞌan
X: nduxǎꞌan,
ndúxǎꞌan, ndu̠xǎꞌan
nduxan vi
vomitar Ra̠ndúxán
kú ra̠, ya̠kán kúvitâ ní ra̠; ni kùví kaka ra̠. Él tiene vómito, por eso está muy débil; no
puede caminar.
X: nduxan, ndúxán, ndùxàn
M: nduxan, ndúxan, ndu̠xan
A: nduxan
EJ: nduxan, ndúxan, ndu̠xan
ndu̠xán s
huarache Kŏó ndu̠xán i̠; xíká chálá i̠, ta ndi̠si̠so
iñú xa̠ꞌá i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. No tengo huaraches; ando
descalzo; me espiné; me duele mucho.
M: ndu̠xǎn; C: ndixan; A: ndu̠xa̠n; EJ:
ndu̠xán
nduxí s
pollo, gallina Kŏó sátá ví nde̠ kùñù nduxí chi yaꞌvi ní ya̠. No compramos carne de pollo porque es muy cara.
M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú; EJ: ndiuxí
nduxi̠i vp ponerse duro, ponerse
correoso Kŏó xíni̠ i̠ nda̠chu kúa̠ ndu̠xi̠i ndiꞌi chiróni i̠. No sé porque se puso muy corrioso mi
chicharrón. Sinón. kuxi̠i Véase xi̠i
X: nduxi̠i, ndúxi̠i, ndu̠xi̠i
nduxiin vp ponerse arrugado, arrugarse
(por ej.:
piel, fruta) ¿Án xa̠chée ní ra̠ kúa̠?, xa̠ ndu̠xi̠in ya̠a̠ nu̠ú ra̠. ¿Es muy anciano
él?, ya está muy arrugada su cara. Sinón.
kuxiin Véase xiin
X: nduxiin, ndúxiin, ndu̠xiin
nduxíká vp alejarse Va̠ꞌa ní ndi̠xìkà se̠ꞌe i̠ nu̠ú i̠, ta kŏó xíni̠ i̠ ndá xa̠ꞌá kúa̠ ndu̠xíká na̠ nu̠ú i̠. Mis hijos me visitaban seguido, pero no sé porque se
alejaron mucho.Sinón. kuxíká Véase xíká
X: nduxíká, ndúxíká, ndu̠xíká
M: nduxíka, ndúxíka, ndu̠xíka
ndu̠xi̠n vi
enterrarse Nda̠ xikuàá ta̠a̠n ví ndu̠xi̠n
ra̠; kundatun na̠ kixaa se̠ꞌe ra̠. Hasta mañana en la tarde lo van
a enterrar (lit.: se va a enterrar); van a esperar que llegue su hijo.
X: ndu̠xi̠n, ndúxi̠n, ndi̠ndu̠xi̠n
M: ndu̠xi̠n, ndúxi̠n, ndi̠ndu̠xi̠n
C: ndu̠xi̠n, ndúxi̠n, ndi̠ndu̠xi̠n
A: ndu̠xu̠n, ndúxu̠n, ni̠ndu̠xu̠n
EJ: ndu̠xi̠n, ndúxi̠n, ni̠ndu̠xi̠n
sindúxi̠n vt
enterrar
nduxíꞌndá vp ponerse codo, ponerse
mezquino, escatimar, actuar con avaricia Va̠ꞌa ní ndi̠xi̠yo na̠ ya̠chi̠, ta vitin ndu̠xíꞌndá ní na̠. Antes eran muy dadivosos, pero ahora se pusieron muy mezquinos. Sinón.
kuxíꞌndá Véase xíꞌndá
X: nduxíꞌndá,
ndúxíꞌndá, ndu̠xíꞌndá EJ: nduxíꞌndiá, ndúxíꞌndiá, ndu̠xíꞌndiá
nduxivâko vp estar
desnutrido (milpa) Ya kŏó
ndíxútú ya̠chi̠ nde̠ kú itun, ya̠kán ndu̠xivâko ní ya̠. No limpiamos luego la milpa, por eso quedó
muy desnutrida.Sinón. kuxivâko
X: nduxivâko, ndúxivâko, ndu̠xivâko
nduxú (A) s
pollo, gallina Véase nduxí
nduxú chée (A) s
gallo Véase cheꞌle
nduxúxán vp ser flojo Kama ní ndi̠xi̠yo ra̠ tá loꞌo ra̠, ta vitin ndu̠xúxán ní ra̠. Antes él era muy ligero, pero
ahora se ha vuelto muy flojo. Sinón. kuxúxán Véase xu̠xán
X:
nduxúxán, ndúxúxán, ndu̠xúxán
nduxŭxan vp
abonarse, fertilizarse (con abono de animales) Va̠ꞌa ní ndúxŭxan ñuꞌú i̠ nu̠ú ndôo tixŭꞌú sa̠na̠ ndó. Se está abonando muy bien mi terreno donde
están sus chivos.Sinón. kukŭxan
X: nduxŭxan, ndúxŭxan, ndu̠xŭxan
nduyaa vp
emblanquecerse, limpiarse Ya̠kua̠ ka ví to̠to̠ ra̠, ta
ndi̠kàtà va̠ꞌa i̠ ya̠ ta va̠ꞌa ní ndu̠yaa ya̠. Estaba muy sucia su ropa, pero la lavé bien y
quedó muy limpia. Sinón. kuyaa Véase yaa
X: nduyaa, ndúyaa, ndu̠yaa
M: nduyaa, ndúyaa, ndu̠yaa
nduyakuá vp ponerse torcido,
torcerse ¿Unkúa̠ ìkán ndó xíꞌín i̠chi̠ i̠?, ndu̠yakuá ní yuꞌú ya̠. ¿Qué le hicieron a mi machete?, se le torció
mucho el filo. Sinón. kuyakuá Véase
yakuá
X: nduyakuá, ndúyakuá, ndu̠yakuá
nduya̠kua̠
vp ensuciarse Xa̠ ndu̠ya̠kua̠ tuku veꞌe ìkán ndó, ta ya̠ si̠kán ndi̠kàtà i̠ kú ya̠. Otra vez ya
ensuciaron el piso y apenas lo lavé. Sinón.
kuya̠kua̠ Véase ya̠kua̠
X: nduya̠kua̠, ndúya̠kua̠, ndu̠ya̠kua̠
A: nduyakua̠
nduya̠sín vp ponerse sabroso Yǎsín mií xíxí nduchí i̠ ndìvèꞌé, ta chi̠kàà i̠ ñi̠í xíꞌín ya̠, saá ndu̠ya̠sín ya̠. Hace un rato
no estaban sabrosos mis frijoles, y le eché más sal y ya se pusieron más
sabrosos. Sinón. kuya̠sín Véase
ya̠sín
X: nduya̠sín, ndúya̠sín, ndu̠ya̠sín
nduya̠sín yuꞌú vp 1. salivar, desear, caerse
las babas (un alimento por verlo)
Va̠ꞌa ka ví xáꞌa̠n kásu̠n chiróni, ndá ndúya̠sín mií yuꞌú na̠valí ndítá na̠. Huele muy sabroso donde están friendo el chicharrón;
los niños se están salivando.
2. tener apetito (otra vez; depués de estar enfermo) Xa̠ ndu̠ya̠sín loꞌo yuꞌú i̠; xa̠ xíxí loꞌo i̠ vitin. Ya tengo un
poco de apetito otra vez; ahora ya como un poquito. [mod.: nduya̠sín] Sinón. kuya̠sín yuꞌú Véase ya̠sín
nduyatá vp envejecerse Ya̠chi̠ ví sàtá i̠ to̠to̠ i̠, ya̠kán xa̠ ndu̠yatá ní va ya̠. Tiene tiempo que compré mi ropa, por eso ya se puso
vieja. Sinón. kuyatá Véase
yatá
X: nduyatá, ndúyatá, ndu̠yatá
M: nduyatá
nduyatu vp ponerse amargo, ponerse
estiptico Vi̠xi̠ ní ndi̠xi̠yo chǐkún yóꞌó, tá kùùn sa̠ví ta ku̠yatu ní rí. Estos guamúchiles eran muy
dulces, pero cuando llovió se pusieron muy amargos. Sinón. kuyatu Véase yatu
X: nduyatu, ndúyatu, ndu̠yatu
nduyáxín vp ponerse delgado (algo
plano, como tortilla) Xa̠ ku̠náꞌa ní ndíkó i̠ yòsó i̠, ya̠kán ndu̠yáxín ní ya̠. Ya tiene mucho
tiempo que muelo en este metate, por eso ya se puso muy delgado. Sinón. kuyáxín Véase yáxín
X: nduyáxín, ndúyáxín, ndu̠yáxín
nduyéꞌe̠ vp
ponerse brillante Kini ka ví káá cuchara i̠;
ndi̠kàtà va̠ꞌa i̠ nú xíꞌín carbonato ta luvi ní ndu̠yéꞌe̠ nú. Estaba muy fea mi cuchara; la lavé bien con
bicarbonato y quedó muy brillante. Sinón. kuyéꞌe̠ Véase yéꞌe̠
X: nduyéꞌe̠, ndúyéꞌe̠, ndu̠yéꞌe̠
nduyíꞌí vp ponerse crudo
Kua̠ꞌá titún taán ún xi̠tu̠n koto ún nduyíꞌí kùñù. Échale mucha leña al horno, no sea que salga
cruda/media cocida la carne. Sinón.
kuyíꞌí Véase yíꞌí
X: nduyíꞌí, ndúyíꞌí, ndu̠yíꞌí
nduyóko vp rendir mucho, ampliarse,
alcanzar Taán Minsa xíꞌín uxán ún ná nduyóko ya̠. Échale Minsa a tu masa para que rinda
más/ampliarse. Sinón. kuyóko Véase yóko
X: nduyóko, ndúyóko, ndu̠yóko EJ: nduyóko,
ndúyóko, ndu̠yóko
nduyo̠ó vp marchitar (milpa) Iin ndu̠yo̠ó ndiꞌi ndaꞌá itun xa̠ꞌá ya̠ kŏó kúún sa̠ví. Se marchitó
toda la milpa porque no ha llovido. Sinón.
kuyo̠ó Véase 3yo̠ó
X: nduyo̠ó, ndúyo̠ó, ndu̠yo̠ó
nduyo̠ꞌó vp ponerse torcido Yu̠ú tisó ún sa̠tá túntabla ná ndundǎku nú chi ndu̠yo̠ꞌó ní nú. Ponle piedras sobre las tablas para que enderecen
porque están muy torcidas (se pusieron muy torcidas). Véase yo̠ꞌó
X: nduyo̠ꞌó, ndúyo̠ꞌó, ndu̠yo̠ꞌó
nduyu$ (C)
adj gordo
X: no existe
ndùyù s
estaca
Xa̠ꞌá ndùyù ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ kunuꞌni si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠. Fui a traer
estacas para amarrar mis vacas.
EJ: ndu̠yu̠
ndu̠yu̠ ka̠a̠ lo'o (EJ) s
clavo
nduyuchí vp ponerse vacío,
vaciarse Iin ndu̠yuchí veꞌe ndó; kua̠ꞌa̠n ndiꞌi ndó. Quedó vacía su casa de ustedes; todos ustedes se
fueron. Sinón. kuyuchí Véase
yuchí
X: nduyuchí, ndúyuchí, ndu̠yuchí
nduyúú vi
ponerse sólido (la grasa de un caldo cuando se enfrie)
Sisâá ndaí, saá kuxi ún rá
chi xa̠ ndu̠yúú ní rá. Recalienta el
caldo para que comas porque ya se puso muy sólida la grasa. Sinón. kuyúú
X: nduyúú, ndúyúú, ndu̠yúú
C: nduyúú
nduyuꞌú vp ponerse respondón Véase yuꞌú
X: no existe
nduyúyú vp quedarse
desierto Ni kŏó ka na̠chíꞌí nu̠ú chìꞌì nde̠ xinaꞌá ta iin ndu̠yúyú ndiꞌi ikú. Ya nadie ha sembrado donde
sembramos hace años y se puso muy desértico.
Véase yúyú
X: nduyúyú, ndúyúyú, ndu̠yúyú
M: tal vez no existe
ne$ (C)
pron qué Véase unkú
neka̠n (C)
conj por eso
Véase ya̠kán
néva s nigua Xinaꞌá ta ndi̠xi̠yo ní néva xa̠ꞌá na̠, ya̠kán kua̠ꞌá ní na̠ ku̠yakuá nu̠ú xa̠ꞌá.
Hace años la gente tuvo niguas en sus pies, por eso mucha gente se les
enchuecaron los pies.
C: niva$
1ní adv muy Kua̠ꞌá ní ndixa kú na̠ñúꞌú nu̠ú íyo vikó tínda̠ꞌá. De veras, son muchos (lit.: son
muy muchos) los
que están en la boda.
A: ní; EJ: ní
2ní (EJ)
Indica algo que no pasó. Ní ki̠xǎa̠ tutu skuéla xíꞌin-i sákuáꞌa-i. Debí haber traido mi libro de
texto para estudiar.
1ni [variante de: va̠ꞌa ni] aunque
2ni conj ni [esp.]
A: ni
3ni (C)
pron 1. qué?
2. que Véase unkúa̠
níꞌ (A)
part Indica una duda.
ni̠-$ (C, EJ)
Indica el pretérito.
Véase ndi̠‑
ni ka (C)
hace más,
demasiado Ni ka iin kuiya. Es más de un año. Ni ka kixa kuiꞌna kun. Has robado mucho. Ni ka xíxi ra. Él come mucho.
X: no
existe; EJ: ndi̠va̠ꞌa
ni mií tu'un (EJ)
ninguno
nicha$ (C) como, como es
X: unkú
nichi$ (C)
adv cómo?
ni̠chi̠chi (EJ)
vi
[pret de: ku̠chi madurar]
nichu$ (C)
adv por qué?
Véase nda̠chu
nichuun$ (C)
adv como Véase nda̠chu
níí adj entero
Kunděé ra̠loꞌo kuxi ra̠ xi̠tá; tǎxí níí ún ya̠ ndaꞌá ra̠. El niño no
va a poder comer toda la tortilla; no se la dés toda entera.
M: níí; C: níí; A: níí; P: níí; EJ: níí
yo̠ó
níí luna llena
nií s
mazorca Marzo kixáá nde̠ sikôyo nde̠ nií nde̠.
En marzo vamos a empezar a
desgranar la mazorca.
M: niǐ; C: niǐ; A: nii̠; EJ: nií
ni̠í s sangre
Xi̠ꞌní i̠ kànì ra̠ yu̠ú ta kúꞌvi̠ ní ya̠; kéé ní ni̠í. Me pegó en la cabeza con una piedra y me duele
mucho; me está saliendo sangre.
M: ni̠ǐ; C: ni̠i; A: ni̠i̠; EJ: ni̠í
tatá ni̠í tener disentería
nîí adj delgado
Nîí ní ndùù yáku̠ꞌvi̠ ún vitin, ni kŏó ndíkúni mií i̠
yá. Tu hermana
está muy delgada ahora, no la pude reconocer.
M: níǐ; C: níi; A: níi̠; P: nií
kunîí vp
adelgazarse
xanîí vt
hacer adelgazar
nii na̠ (EJ) nadie
ni̠í ndoꞌo tener disentería Ra̠kúꞌvi̠ kú ra̠; ni̠í ndóꞌó ra̠, ya̠kán tótóó kua̠ꞌa̠n ra̠ tátá ra̠. Él está
enfermo; tiene disentería, por eso va a cada rato al baño.
[mod.: ndoꞌo]
nií ñámá s mazorca con
el totomostle Ndôo kua̠ꞌá nií ñámá veꞌe i̠, tátu kúnáꞌa ún ta va̠ꞌa kixaa ún tavá ún ña̠má kuniñúꞌú ún. Tengo mucha mazorca con hojas, si tienes tiempo,
puedes ir a sacar las hojas para que ocupes.
Véase ña̠má
C: nii ñama$
ni̠í tatá tener disentería Ni̠í tatá ya̠loꞌo se̠ꞌe i̠ ta xákú ní ya̠. Mi
hijito tiene disentería y llora mucho. [mod.:
tatá]
níꞌí [pres. de: kuniꞌi cargar]
ni̠ꞌí vt 1. encontrar Kua̠ꞌa̠n ndukú ya̠; ni̠ꞌí va ún ya̠ tienda ña̠á; íyo ya̠ xíkó na̠. Ve a
buscarlo. Sí, lo vas a encontrar en esa tienda; allí lo venden.
2. recibir (algo regalado) Kití ni̠ꞌí va ra̠ kú mango kúni̠ ra̠ ta maa rí ndi̠ni̠ꞌí tu ye̠ꞌe̠ kú rí, kití sàtá i̠ kú rí. Él quiere que
yo le de los mango regalados, pero no me los regalaron, los compré.
X: ni̠ꞌí, nîꞌí, ndi̠ni̠ꞌí
M: niꞌǐ, níꞌǐ, ndi̠ni̠ꞌǐ
C: niꞌi$
A: ___, níꞌi, ___
EJ: ni̠ꞌí, nîꞌí, ni̠ni̠ꞌí
sinîꞌí vt
regalar
1ni̠ꞌi vi tronar, hacer ruido, zumbar
Kuáꞌan koto ún; va̠xi táta ún xíꞌín carro; nîꞌi va̠xi nú. Vete a ver; creo que viene tu papá porque se oye
el ruido del carro (lit.: haciendo ruido viene).
X: ni̠ꞌi, nîꞌi, ndi̠ni̠ꞌi
M: niꞌi̠, níꞌi̠, ni̠ꞌi̠
C: ndiniꞌi$
A: ni̠ꞌi, níꞌi, ni̠ni̠ꞌi
EJ: ni̠ꞌi, níꞌi, ni̠ni̠ꞌi
2ni̠ꞌi adv seguido Xíká ni̠ꞌi ní va ra̠ scuéla; ni kŏó ki̠ví kúmáni ra̠. Él va
seguido a la escuela; no ha faltado ni un día.
3ni̠ꞌi adj apretado Sùví kùꞌvà xa̠ꞌá ún kú ndu̠xán i̠ chi ni̠ꞌi ní ndíkáa̠ ya̠ xa̠ꞌá ún. No te quedan mis huaraches porque
están muy apretados para ti.
C: niꞌi$
4ni̠ꞌi (EJ)
adj recio Sǎsi-na nána-i chi ni̠ꞌi kua̠ꞌa̠n-ñá. Detuvieron a mi
mamá porque estaba manejando recio.
niꞌi ndiaa$ (C) vi compartir
X: no existe
C: niꞌi ndiaa$
ni̠ꞌí tindóꞌó
meter en problema, tener problema
Kuénta koo ún kaka ún xíꞌín carro koto ún ni̠ꞌí ún tindóꞌó xíꞌín nú. Ten cuidado de andar con el carro; no sea que
te vayas a meter en problemas.
C: niꞌi
tundoꞌo$
ni̠ꞌí xi̠ꞌní entender
un problema [mod.: ni̠ꞌí]
níká [pres. de: kuníká deber]
nika (A)
vt
deber (dinero) Véase kuníká
ni̠kǎan (EJ)
vi
[pret de: ka̠an acostumbrarse]
ni̠ka̠ꞌa̠n (EJ) vi [pret de: ka̠ꞌa̠n hablar]
ni̠ka̠ꞌa̠n si̠ki̠ (EJ) vi
[pret de: ka̠ꞌa̠n si̠ki̠ bromear]
ni̠ka̠ku (EJ)
vi
[pret de: ka̠ku salvarse, escapar]
ni̠ka̠nda̠ (EJ)
vi
[pret de: ka̠nda̠
mover]
ni̠ka̠ꞌndi̠ (EJ) vi [pret de: ka̠ꞌndi̠ explotarse,
tronar, reventerse]
ni̠ka̠su̠n (EJ)
vi
[pret de: ka̠su̠n
freír]
ni̠ka̠va̠ (EJ)
vi
[pret de: ka̠va̠
torcerse]
ni̠ka̠yu̠ (EJ)
vi
[pret de: ka̠yu̠
quemar] Véase kai
ni̠ka̠ꞌyu̠ (EJ) vt [pret de: ka̠ꞌyu̠ pintar] Véase ndikaꞌí
nike$ (C)
pron qué? Véase unkú
ni̠ke̠e (EJ)
vi
[pret de: ke̠e entrar]
ni̠ki̠ku (EJ)
vt
[pret de: ki̠ku coser]
ni̠ki̠ta (EJ)
vi
[pret de: ki̠ta entrar] Véase ke̠ta
ni̠ki̠ꞌvi (EJ) vi [pret de: ki̠ꞌvi entrar]
ni̠ki̠xi̠ (EJ)
vi
[pret de: ku̠su̠n
dormir]
ni̠ko̠so̠ (EJ)
vt
[pret de: ko̠so̠
regar]
ni̠ko̠yo (EJ)
vi
[pret de: ko̠yo caer]
ni̠ku̠ꞌvi̠ (EJ) vi [pret de: ku̠ꞌvi̠ doler]
nikúu (A)
part Indica que la acción es contraria al hecho. Véase ndíkúú
níma̠ s 1. corazón Níma̠ ra̠ ndi̠ta̠ꞌi̠ ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Tuvo un
ataque al corazón y se murió.
2. espíritu, mal aire (de un muerto) Ra̠kúꞌvi̠ kú se̠ꞌe i̠, níma̠ kìꞌìn ra̠; ndeé ní ndóꞌó ra̠. Mi hijo
está enfermo, le agarró un espíritu y está muy grave.
M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠;
EJ: ínima̠
nina adv 1. solamente Nina to̠to̠ yaa xíꞌín ya̠ndáá kútóo ní i̠ kundixi i̠. Solamente ropa blanca y negra
me gusta ponerme.
2. puro Sùví ñuñú nina kúa̠ xíkó na̠; táán ní na̠
tìkuǐi xíꞌín ya̠. La miel que venden no es pura, le echan mucha
agua.
Variante nino
A: nini; EJ: nina
ni̠ku̠xi (EJ)
vi
[pret de: ku̠xi oxidarse] Véase ku̠xin
nina saá adv siempre
Nina saá ndi̠xìkà i̠ veꞌe nána chée i̠ xìtò i̠ yá. Siempre iba a la casa de mi
abuela a visitarla. Variante nino saá
C: nina saá$; EJ: nina saá
ni̠ndi̠ku̠n (EJ)
vt
[pret de: ku̠ndi̠ku̠n
seguir]
ni̠ndo̠o (EJ)
vi
[pret de: ndo̠o quedar]
ni̠ndu̠va̠ (EJ)
vi
[pret de: ndu̠va̠ abrirse, rajarse]
nini (A)
adj solamente
Véase nina
níꞌní s dolor (de los músculos; por ej.: de la
espalda, hombro o brazo) Ya̠níꞌní kúa̠ ko̠ꞌndo̠ ra̠, ya̠kán kùví kaka ra̠. Tiene dolor en
la rodilla, por eso no puede caminar.
C: kuniꞌnu$; EJ:
níꞌní
níꞌni (A) adv por acá y
por allá Véase yókán
niꞌní [variante de: iꞌní] caliente
niꞌni$ (C) cuesta abajo
X: no existe
nino [variante de: nina] solamente
ni̠no (A)
adv arriba
Véase ni̠nu
ni̠no̠ (A)
adv abajo
Véase ni̠nu̠
nino ini (A)
estar de
acuerdo Véase xi̠nu̠ ini
A: nino ini, ___, ni̠no ini
nino saá [variante de: nina saá] siempre
ni̠nu 1. adv arriba, encima
Chí ni̠nu íyo veꞌe nde̠, ikán luvi ní ta kútóo ní nde̠. Por allá arriba, por donde
está nuestra casa, está muy bonito y nos gusta mucho.
2. prep
encima de Ni̠nu nu̠ú mesa kandichi ún ko̠ꞌó chi koto ka kuxi tìnà ña̠ꞌa ya̠ñúꞌú ini ya̠. Pon el plato encima de la mesa, no sea que se coma el perro lo que
tiene.
A: ni̠no; EJ: ni̠nu
ni̠nu̠ 1. adv abajo Sùví chí ni̠nu íyo veꞌe nde̠; chí ni̠nu̠ va íyo ya̠. No vivimos por arriba; vivimos
por abajo.
2. abajo de, debajo de Chindúꞌú ya̠ ña̠á, chí ni̠nu̠ ti̠xin mesa chindúꞌú ún ya̠. Ponlo allá;
ponlo debajo de la mesa.
C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠nu̠
niꞌnu (C) vi tener puesto
(ropa) Véase kundixi
nínúú adv al rato ¿Án xa̠ ku̠ꞌu̠n kúú ví ún? Kundatun ún ku̠ꞌu̠n ún nda̠ nínúú. ¿Ya te vas? Espera que te vas hasta al rato.
ninuu$ (C)
conj ni
X: no existe
niñaa, niñaꞌa$ (C) adj cuál?
Véase ndá
nisaa$ (C) adv cuánto?
Véase ndi̠sàà
ni̠sa̠á (EJ)
vi
[pret de: sa̠á calentar]
ni̠sa̠ma (EJ)
vi
[pret de: sa̠ma cambiarse]
ni̠si̠so (EJ) vi [pret. de: kui̠so espinar]
ni̠si̠so̠ (EJ) vi [pret. de: kui̠so̠ hervir]
nitaꞌan ini (EJ) vi
agradecerse, gustar Véase nditaꞌan
ini
ni̠ta̠ꞌnu̠ (EJ) vi [pret de: ta̠ꞌnu̠ quebrarse]
ni̠ta̠ꞌvi (EJ) vi [pret de: ta̠ꞌvi quebrarse]
ni̠ti̠in (EJ)
vi
[pret de: ti̠in atorarse]
ni̠tǐvi (EJ)
vi
[pret de: tǐvi descomponerse] Véase ti̠vi
ni̠tu̠vi (C, EJ)
[pret. de: tu̠vi aparecerse, amanecerse, tener calentura]
niuu ñŭu adv toda la
noche Niuu ñŭu xi̠ndòò na̠xíꞌí veꞌe nde̠ ta ni kŏó ndítáxí na̠ ku̠su̠n nde̠. Toda la noche
estuvieron los borrachos en nuestra casa y no nos dejaron dormir.
níva s
nigua [esp.] Véase neva
ni̠vi (A)
s
gente, persona Véase ìví
nixaa (C, EJ)
adv 1. cuánto?
2. cómo? Véase ndi̠sàà, nda̠
kùꞌvà
ni̠xa̠a̠ (EJ)
[pret. de: xa̠a̠ llegar]
ni̠xa̠ꞌa̠n (EJ) [pret. de: ku̠ꞌu̠n ir]
ni̠xa̠ku̠ (EJ) vi [pret. de: kua̠ku̠ reírse]
ni̠xǎni (EJ) [pret. de: xǎni soñar]
ni̠xa̠ꞌnu (EJ) [pret. de: ka̠ꞌnu̠ quebrar]
ni̠xa̠ñu̠ (EJ) vt [pret. de: kua̠ñu̠ pisar]
ni̠xa̠ñu̠ ndiaa (EJ) vt [pret. de: kua̠ñu̠ ndiaa patear]
ni̠xǎtia̠ (EJ) vt [pret. de: xǎtia̠ rasurar]
ni̠xě'e (EJ) vt [pret. de: xě'e cargar debajo del brazo]
nixi$ (C)
vi
pretende
X: no existe
C: nixi$
ni̠xi̠ka̠ ini (EJ)
[pret. de: xi̠ka̠ ini suspirar]
ni̠xi̠ꞌi̠ (EJ)
vi [pret. de: kuvi morir]
ni̠xi̠ꞌi̠ íꞌí (EJ) vi [pret. de: kuvi íꞌí desmayarse
o tener un ataque epiléptico]
ni̠xi̠na̠ (EJ) vi [pret. de: kui̠na̠ multiplicar]
ni̠xi̠tá (EJ) vt [pret. de: xi̠tá jalar, estirar]
ni̠xi̠tia̠ (EJ) vi [pret. de: kui̠tia̠ derramarse, tirarse]
ni̠xi̠yá (EJ) vp [pret. de: kui̠yá agriarse]
ni̠xi̠yo (C, EJ)
[pret. de: koo haber]
ni̠ya̠'a (EJ) vt [pret. de: ya̠'a pasar]
ni̠yǎku (EJ) vt [pret. de: yǎku limpiar]
ni̠yǔ'u (EJ) vt [pret. de: yǔ'u tener miedo]
ni̠yǔ'vi (M, C, EJ) vt [pret. de: yǔ'vi tener miedo]
nó (A)
pron, adj Indica tercera persona de singular o de plural y se refiere a
árboles, otras plantas, cosas de madera, y máquinas. (sigue los verbos) Véase 1nú
no̠ (A)
adv donde
Véase nu̠ú
noma (A) s
retoño Véase numá
nomi (A)
s 1. manojo
2. carga, brazada (que uno puede cargar en los dos brazos) Véase numi
no̠ni̠ (A) s
maíz Véase nu̠ní
noo (A)
vi
bajarse Véase nuu
no̠ó (A)
adj primero
Véase nùú
no̠o̠ (A) s
cara Véase nu̠ú
noo ini (A)
vi
animarse
X: no existe
A: noo ini, nóo ini, no̠o ini
no̠o̠ ndaꞌa̠ (A) s dedo (de la mano) Véase ndùkù ndaꞌá
no̠o̠ xa̠ꞌa̠ (A) s dedo (del pie) Véase ndùkù xa̠ꞌá
no̠o̠ yusu (A) s
tamal de frijol fresco Véase lŭsu
nóꞌo̠ (A) s
fogón Véase ya̠á nu̠ꞌu̠
no̠ꞌo (A) s diente
Véase nu̠ꞌu
no̠yáꞌvi (A)
s
mercado Véase ya̠ꞌvi
nú pron, adj Indica tercera persona de singular o de plural y se refiere a
árboles, otras plantas, cosas de madera, y máquinas. (sigue al verbo o adjetivo; nú puede
preceder o seguir a un verbo, adjetivo o sustantivo tún solamente
los precede)
Kaꞌnda válí ndiꞌi ún nú, ya̠ ná kuchiñu ke̠e nú ini bolsa i̠. Debes
de cortarla (la caña) en pedacitos para que la
pueda meter en mi bolsa. Variante tún
M: nu̠; C: nu̠; A: to̠n, nó; P: nú; EJ:
tú, tún
nu$ part pues
nu$ (C)
adv por qué?
Véase nda̠chu
nu$ (C)
part admiración
nu$ (C)
adj abierto
X: no existe
nu [variante
de: nu̠ú] donde
nu ndiaa$ (C) [pres. de: kunu ndiaa abrazar] Véase kunumi ndaa
nu yo̠só s
muslo Véase sa̠ꞌnda̠
nuku adv por qué? Véase nda̠chu ¿Nuku kuni kuꞌun? ¿Por
qué quieres ir?
núma̠ adj estéril Yánúma̠ kú yá, ya̠kán kŏó se̠ꞌe yá kákú. Ella es estéril, por eso no puede tener hijos.
EJ: núma̠
1numá s
retoño Xàꞌndà ya̠a̠ ún numá mìnù i̠, ta kŏó xíín ka ya̠ nana ya̠. Le cortaste
todo el retoño de mi epasote y ya no quiere crecer.
C: numa$; A: noma; EJ: numá
2numá adj
bien
desarrollado Xíxí
va̠ꞌa ní se̠ꞌe ún, ya̠kán numá ní va̠xi kuaꞌnu na̠. Tus hijos se alimentan muy bien, por eso
están bien desarrollados.
C: numa$
nu̠ma̠ vi
pararse (la
lluvia) Ni nŭma mií sa̠ví saá chi ráyáá kú
rá ta iin kuun rá saá va. No va parar la lluvia porque está lloviznando y va seguir
lloviendo.
X: nu̠ma̠, núma̠, ndi̠nu̠ma̠
M: nu̠ma̠, núma̠, ndi̠nu̠ma̠
A: nu̠ma̠, núma̠, ni̠nu̠ma̠
EJ: nu̠ma̠, núma̠, ni̠nu̠ma̠
nuꞌma$ (C) s humo Véase i̠ꞌma̠
númí [pres. de: kunumi abrazarse] Véase kunumi ndaa
numi s 1. manojo Va̠ꞌa ní ya̠ꞌvi cilantro vitin; ndoo ka ví numi xíkó na̠
u̠vi̠ peso. Ahora el cilantro está muy
barato; dan unos manojotes por dos pesos.
2. brazada, carga (lo que uno puede cargar en los dos brazos) Kiꞌin numi titún ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún kuñúꞌú ún. Toma una brazada de leña para que ocupes.
C: numi; A: nomi; EJ: numi
kunumi
ndaa abrazar
1nu̠mí adv pronto, rápido, cerca
(de tiempo) Kuenda ní koo ndó xíꞌín yá chi xa̠ nu̠mí ní kaku se̠ꞌe yá. Cuídenla
mucho porque ya muy pronto dará a luz.
M: númǐ
kunu̠mí vi
apurarse
2nu̠mí adj mero Xa̠ nu̠mí ní nde̠e na̠ válí se̠ꞌe í scuela, ta ni kŏó xùꞌún ku̠ꞌu̠n xíꞌín na̠. Ya mero van a entrar mis niños a la escuela y
no tengo dinero para que llevan.
C: númi̠
númí ndaa [pres. de: kunumi ndaa abrazar]
númi ndiaa (EJ) [pres. de: kunumi ndaa abrazar]
nu̠mi̠ ndiáá
(M) vt abrazar Véase kunumi ndaa
núná [pres. de: kununá estar abierto]
nu̠ná vi
abrirse (espacio) Ka̠ta̠vi̠ ndó ndióꞌo chí ini veꞌe ta ná nu̠ná ke̠e ka ya̠. Empujen
los zacates que dentro de la casa para que se abra lugar para más.
Véase kuná
X: nu̠ná, nûná, ndi̠nu̠ná
M: nu̠ñǎ, núñǎ, ndi̠nu̠ñǎ
A: nu̠na̠, núna̠ ~ nûna̠, ni̠nu̠na̠
EJ: nu̠ná, nûná, ni̠nu̠ná
kununá ve
estar abierto
nunda̠kú (M) vi enderezarse Véase kundǎku
nundíꞌí (M) vi ponerse morado, ponerse
azul (de un golpe) Véase kundíꞌí
nu̠ní s
maíz Nina xi̠tá nu̠ní kú ya̠va̠ꞌa ní xíxí; kútóo ní i̠ kuxi i̠ ya̠. Las
tortillas de puro maíz son muy ricas. Me gustan mucho.
M: nu̠nǐ; C: nu̠nǐ; A: no̠ni̠; EJ: nu̠ní
nu̠ní tàtà s
maíz para sembrar Kua̠ꞌá ní nu̠ní tàtà chi̠vàꞌà i̠ chiꞌi i̠ ta iin ndi̠xi̠na̠
ndiꞌi tìkìxín ya̠. Guardé
mucho maíz para sembrar y los gorgojos se lo comieron todo.
EJ: nu̠ní tata
núꞌni [pres. de: kunuꞌni estar amarrado]
núnú (C)
adv pronto
Núnú kuꞌun i.
Pronto voy.
X: no existe
nuꞌnu$ (C) s manojo
Véase numi
núñá$ (C)
[pres de: kuñá estar abierto] Véase kununá
nu̠ñǎ (M)
vi
abrirse Véase nu̠ná
nuñu$ (C)
s
adivinación, adivino
Véase ndákú
Nutaꞌnu (P) s
La Cienega Véase Nu̠ú Táꞌnu
1núú adj simple, tonto, menso Kuáki̠ꞌvi ini veꞌe koo ún. ¿Nda̠chu núú ní ún, kŏó xíín ún
ki̠ꞌvi ún
ra? Entra adentro de la casa. ¿Por qué eres tan tonto que no quieres
entrar? (Nota dialéctica: En El Jicaral es una palabra de enojo
que se usan más con niños que con adultos)
EJ: núú
2núú adj barato
Kui̠ya̠ ndi̠ya̠ꞌá núú ní ndi̠xi̠yo ya̠ꞌvi tinaná. El año
pasado los jitomates estuvieron muy baratos.
EJ: núú
núu adv ratito
X: no existe
nuu vi
1. bajar, rebajar
Itún ndi̠ti̠ví kú carro ta
iin nùù ndiꞌi na̠ sa̠tá nú; xíká xáꞌá na̠ kua̠ꞌa̠n na̠. Se descompuso el carro y se
bajaron todos; se fueron caminando. Va̠ꞌa ní ya̠ꞌvi tinaná; nùù ní ya̠ꞌvi rí. Está muy
barato el jitomate; bajó mucho su precio.
2. crecer (cabello) Va̠ꞌa ní núú ndaꞌá i̠ tá xáꞌndá i̠ xi̠ꞌní na̠ ta kama ní núú ya̠. Tengo buena
mano, cuando corto el cabello, lo crece rápido.
X: nuu, núú, nùù
C: nuu, núú, nu̠u̠
A: noo, nóo
P: ___, núú, ___
EJ: nuu, núu, nǔu
kinúú vi
soltarse
sikínúú vt
soltar
sinúú vt
bajar
nuu (C)
vt
mezclar Véase ñuu
nuu$ (C)
en cuanto a
X: no existe
nùú adj 1. primer Tá kàkù se̠ꞌe nùú i̠, ta kìꞌìn kue̠ꞌe̠ ye̠ꞌe̠; ndeé ní ndòꞌò i̠. Cuando tuve mi primer bebé, me puse muy enferma.
2. mayor Yá u̠vi̠ kú ye̠ꞌe̠; xa ti̠ndàꞌá va ku̠ꞌvi̠ i̠ yánùú. Yo soy la segunda, mi hermana
la mayor ya se casó.
M: nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó; EJ: nu̠ú
nu̠ú 1. s cara Itún ndi̠yákun nu̠ú i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Un palo me raspó la cara y me duele mucho.
2. s ojo
Mìꞌí ndi̠ke̠ta nu̠ú i̠, ya̠kán ndu̠kuáꞌa ní ya̠. Me entró una basura en el ojo, por eso se puso muy
rojo.
3. s clase, tipo Ndiꞌi kúú nu̠ú ña̠ꞌa kútóo i̠ kuxi i̠. Me
gusta comer toda clase de comida.
4. s mejilla
Mí nu̠ú yá kànì ra̠ xa̠ꞌndá ta ndùvà yá kua̠ꞌa̠n yá.
Él le dio una cachetada a ella en la
mejilla y se cayó.
5. adv
donde, en el lugar Ku̠ꞌu̠n i̠ xíꞌín ún nu̠ú ndi̠xa̠ꞌa̠n ún. Voy a ir contigo a donde fuiste.
6. adv
cuando Nu̠ú va̠ꞌa kásu̠n chíroni ta va̠ꞌa ní ndasun ya̠. Cuando
el chicharrón se fríe bien, sale muy crujiente.
7. prep
encima de, en Nu̠ú mesa ña̠á chi̠ndúꞌú i̠ xùꞌún i̠ ta kŏó ka ya̠. Puse mi dinero en la mesa y ya
no está.
8. prep
ante, delante de Kiꞌin cubeta chika̠a̠ ún tìkuǐi kandichi ún nu̠ú kití ki̠ni̠
ná koꞌo rí
chi iꞌní ní. Echa agua en una cubeta y
ponla delante del marrano para que tome, porque hace mucho calor.
9. prep
a Táta chée i̠ si̠nîꞌi iin si̠ndi̠kí nu̠ú i̠. Mi abuelo me regaló un toro.
10. conj
que (indica comparación) Súkun ní ka ra̠ku̠ꞌva i̠ nu̠ú i̠. Mi hermano es más alto que yo.
M: nu̠ŭ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠; EJ:
nu̠ú
chinúú vt
poner encima
iin nu̠ú igual
kunúú ve
estar encima
kukaꞌan nu̠ú tener vergüenza
ndasa
nu̠ú recompensar
nduchí
nu̠ú ojo
tìkuǐi
nu̠ú lágrima
nu̠ú kétá ñu̠ꞌu oriente
C: nu ka ndata ñuꞌu
nu̠ú kêta ñu̠ꞌu poniente, oeste
C: nu kita ñuꞌu
Nu̠ú Táꞌnu La Cienega (un
pueblo en el municipio de Metlatónoc)
P: Nutaꞌnu
nuu ti̠xin (EJ) vi defecar, obrar Na̠xa tuku núu ti̠xin-ra lěe se̠'e-un? Cada cuánto obra tu bebé?
nu̠ꞌu s
diente Kùví mií ku̠su̠n i̠ xíꞌín nu̠ꞌu i̠; kití xáxí ya̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. No puedo
dormir por causa de mis dientes; tengo caries y me duelen mucho.
M: nu̠ꞌu; C: nu̠ꞌu; A: no̠ꞌo; EJ: nu̠ꞌu
nu̠ꞌu tìnà
diente canino
nu̠ꞌu yéꞌé incisivo
nu̠ꞌu yòsó
molar
1nu̠ꞌu̠ (M)
s
fogón, lumbre Véase ya̠á nu̠ꞌu̠
2nu̠ꞌu̠ vi
regresar (a
su propio lugar) Kua̠nùꞌú va táta i̠; tatu kúni̠ ún nu̠ꞌu̠ ún xíꞌín ra̠, kuáꞌan sa̠tá ra̠ ndá nditaꞌan ún ra̠ yati ña̠á va. Ya
regresó mi papá; si quieres ir con él, ve síguelo, a lo mejor lo vas a
encontrar allí cerca. (lit.: si quieres regresar
con él)
Véase kunuꞌú (C, EJ)
X: nu̠ꞌu̠, núꞌu̠, ndi̠nu̠ꞌu̠ (se fue y regresó otra vez),
kua̠nùꞌú (regresó)
M: kunuꞌŭ
C: ku̠nuꞌu, kua̠nuꞌu̠, ___
A: no̠ꞌo, nóꞌo, ni̠no̠ꞌo̠; en proceso:
kua̠n nóꞌó
EJ: kunuꞌú,
núꞌú, ___; en
proceso: kua̠nuꞌú
nuꞌu tika s
diente chico y descompuesto Véase nu̠ꞌu liꞌnkí
nu̠ꞌu tìnà s diente canino Ya̠ káꞌnda̠ kú nu̠ꞌu tìnà i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠.
EJ: nu̠ꞌu tǐna
nu̠ꞌu yéꞌé s incisivo Tàvá na̠ nu̠ꞌu yéꞌé i̠ ta kúkáꞌán kú chi nu̠ú i̠. Me
quitaron los dientes incisivos y tengo mucha pena. EJ:
nu̠'u yé'e
nu̠ꞌu yòsó s molar Kití yáxí kú rí nu̠ꞌu yòsó i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Tengo caries en mi muela y me duele mucho.
EJ: nu̠'u yǒso
Ñ - ñ
ñá [variante de: yá] Indica tercera persona de singular y femenino.
ña̠ 1. [variante de: ya̠] Indica tercera persona de singular o plural, y se refiera a una
cosa que no es animal, cosa redonda, líquido ni de madera.
ña̠ i̠í (EJ) s genitales,
partes íntimas Véase ña̠ ítia
ña̠ ítia (EJ) s genitales,
partes íntimas Íyo kue̠ꞌe̠ kána ña̠ yaa. Chika̠a̠-un ta̠tán yóꞌo ini ña̠ ítia ra chika̠a̠ créma yóꞌo nu̠ú ña̠ túvi tu kátá-ña. Tienes una
infeccion por hongos. Pon esta medicina en la vagina
y echa esta crema en la vulva si tienes comezón.
ña̠ ndi̠í (EJ) s sol Kǎyu-yu xíꞌin ña̠ ndi̠í ndu̠tu̠ún-yu. Me quemé con el sol y quedé
muy negro.
X: ñu̠ꞌu; M: ñu̠ŭ; C: ñu̠ꞌu; A: ño̠ꞌo; P: ñu̠ꞌú; EJ:
ña̠ ndi̠í
nu̠ú kîta ña̠ ndi̠í
oeste, poniente
nu̠ú kána ña̠ ndi̠í oriente
ñá sí'i (EJ) s mujer,
esposa
ña̠ yúví (EJ) s mundo Véase ñùù íví
ñaǎ (M, C) adj oscuro
Véase naá
ña̠á 1. adv allí (cerca del oyente) Kuáki̠ꞌvi veꞌe koto ún ini cajón; ña̠á ñúꞌú ndiꞌi to̠to̠ ún ya̠ si̠ndi̠kóó ún ya̠chi̠. Entra
en la casa y ve en el cajón. Allí está toda la ropa que dejaste la otra vez.
2. adj
ese, aquel (cerca del oyente) Tiin ndó ra̠ña̠á chi ra̠ña̠á kú ra̠si̠kuíꞌná xùꞌún i̠. Agarren a
ese hombre porque él se robó mi dinero.
M: ña̠ǎ; A: xa̠a̠n; EJ: ña̠á
ñáꞌa adv madrugada, temprano
Véase naꞌa
1ñaꞌá s
mujer Kua̠ꞌá ní náñaꞌá ñúꞌú nu̠ú vikó tínda̠ꞌá síkua̠ꞌa ná ndaí. Muchas mujeres fueron a la boda para hacer el mole.
M: ñaꞌá; C: ñaꞌa$; A: ñaꞌa̠; EJ: ñá síꞌi
kúñaꞌá vp
se jacta (mujeres)
2ñaꞌá pron, adj Indica tercera persona de singular o plural y se refiere a alguien
ya mencionado. Ndeé ka ví ndóꞌó ra̠; ta̠chí nǎꞌa kìꞌìn ñaꞌá nu̠ú ndi̠kàvà ra̠ ndaꞌá itún. Él está muy grave; un espíritu malo lo agarró donde se cayó del
árbol.
A: ñaꞌá, ñaꞌa̠; EJ: ñaꞌá
ñaꞌa$ (M) adv temprano (en la mañana) Véase naꞌa
ñaꞌa$ (C) adj malo Véase nǎꞌa
1ña̠ꞌa s
cosa Tá kúú sava ichí ndítíví sava ña̠ꞌa yó, tá kúú túnradio án inka ka ña̠ꞌa, ta xíníñúꞌú yó ko̠ꞌyó xíꞌín ya̠ ndaꞌa ya̠. Como
algunas veces se nos descompone una cosa, como por ejemplo el radio u otra
cosa, necesitamos llevarla a componer.
M: ñaꞌa̠; C: ña̠ꞌa; A: ña̠ꞌa; P: ña̠ꞌa; EJ: ña̠ꞌa
kŏó ña̠ꞌa de nada
2ña̠ꞌa s
novio, novia Íyo ña̠ꞌa yáku̠ꞌvi̠ i̠ ta kúni̠ yá tinda̠ꞌá yá xíꞌín ra̠, sundí kŏó xíín na̠veꞌe i̠ tinda̠ꞌá yá. Mi hermana tiene novio y quiere casar con él, pero mis padres no
quieren que se case.
EJ: no existe
ña̠ꞌa̠ (M) vt mostrar
Véase na̠ꞌa̠
ñaꞌa ndaꞌa$ (C) vt señalar con
dedo Véase na̠ꞌa̠ ndaꞌá
ñaꞌa ndakuatu s
ofrenda, sacrificio con que reza
X: no existe
ñaani ser azotado Véase xa̠ni
ña̠kán [variante de: ya̠kán] por eso
ña̠má s
totomostle Kua̠ꞌá ní ña̠má tàvá i̠ ndiko i̠ tikôó ki̠ví ndìì. Saqué
muchas hojas de totomostle para hacer tamales en el día de los muertos.
M: ña̠ma̠; C: ñama$; A: ña̠ma̠; EJ:
ña̠ma̠
ñáꞌma adj hueco
X: no existe
ña̠ꞌma̠ s
sien Kúꞌvi̠ ní xi̠ní i̠; ye̠ꞌe̠ ndi̠kàvà kú i̠ ta mi xi̠ní i̠ kànì nu̠ú
ñuꞌú ta
kúꞌvi̠ ní
ña̠ꞌma̠ i̠
vitin. Me duele mucho la cabeza; me
caí y me pegué en la cabeza en el suelo y ahora me duele mucho la sien.
EJ: ña̠ꞌma̠
ña̠ꞌma̠ (EJ) s
borrador, goma Na̠ válí se̠ꞌe-i xíniñúꞌu-na lápi xíꞌin ña̠ꞌma̠ ku̠ꞌu̠n xíꞌin-na skuéla. Mis hijos necesitan lapices y
gomas para la escuela.
ñaꞌmi s
camote Kui̠ya̠ ndi̠ya̠ꞌá ikán chìꞌì i̠ ñaꞌmi, ta va̠ꞌa ka ví kànà ya̠. Hace dos años sembré camotes y
se dieron muy bien.
M: ñaꞌmi; C:
ñaꞌmi$; A: ñaꞌmi; EJ: ñaꞌmi
ñana$ (C)
vi
sueña
X: no existe
ñání [variante
de: se̠ꞌe ñání] nieto
ñani s 1. hermano (de hombre) Ñani mií i̠ kú ra̠; iin ivá nde̠ ta iin siꞌí nde̠. Él es mi legítimo hermano; somos del mismo padre y madre.
2. amigo, compañero (de hombre; vocativo) ¿Án xíká va̠ꞌa ndó, ñani yó?; xa̠ kúnaꞌá ní kŏó ndó xíní i̠. Amigos, ¿cómo están?; ya hace
tiempo que no los veo. Variante yani
M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani; EJ:
ñani
ñani adv cuando
Ñani kitú ña yuvii. Cuando empezó el mundo.
X: no existe
1ña̠ni (C)
vi
ser sellado
X: no existe
C: ña̠ni
2ña̠ni (A) vi
ser tocado, ser pegado
Véase xa̠ni
ñani kuáchí primo (de hombre) Ñani kuáchí i̠ kú ra̠Abel ta va̠ꞌa ní ítáꞌán nde̠ xíꞌín táꞌan nde̠; tá ñani va i̠, saá kúni̠ i̠ xíni̠
ra̠. Abel es mi primo y nos llevamos muy bien; yo lo quiero como mi
hermano.
M: ñani kuachǐ; EJ: ñani kuáchi
ñani ndáꞌvi medio hermano
(de hombre) Ñani
ndáꞌvi i̠ kú ra̠, ta va̠ꞌa ní níꞌí ra̠ ye̠ꞌe̠. Él es mi medio hermano y me trata muy bien.
EJ: ñani ndáꞌvi
ñaꞌnu$ (C) s parte, trozo, pieza Véase ñaꞌñu
ñáñá s
1. sepulcro, túmulo
2. lápida Ndiꞌi se̠ꞌe ra̠ tàvá xùꞌún sa̠tá na̠ ñáñá nu̠ú ra̠. Todos sus hijos se coperaron y le compraron la lápida. (Nota dialéctica: En El
Jicaral no ocupa el sentido 2.)
C: ñáñá; EJ: ñáñá
ñañá vt
pelar Ñañá so̠ó sa̠tá tinaná ku̠ún tiàꞌá. Pela los tomates para hacer la salsa.
X: ñañá, ñáñá, ñàñá
A: ñañí, ñáñí, ña̠ñí
EJ: no existe
ñaña$ (C)
s
tigrillo
ñañaa s
gato montés, tigrillo
X: no existe
ñañaꞌa$ (C) [variante de: tiñaꞌa] diablo
Véase kití nǎꞌa
ñañí (A) vt
pelar Véase ñañá
ñáꞌño (A) s
parte Véase ñaꞌñu
ñaꞌñu s
parte, trozo, pieza Taxi iin ñaꞌñu loꞌo xi̠tá ná kuxi tìnà.
Dale una pedacito de tortilla para el
perro.
M: ñaꞌñu; C:
ñaꞌnu$; A: ñáꞌño; P: ñaꞌñú;
EJ: ñaꞌñu
ñatuꞌva$ (C) s brujería
Véase yu̠ka̠ꞌán
ñaxa̠a̠n (A)
conj con el
resultado que
X: no existe
ñayuúvi (C)
s
mundo Variante ña yuvii$ Véase ñùù íví
ña̠yŭvî (C)
s
mundo Véase ñùù íví
ñekan$ (C)
conj por eso
Véase ya̠kán
ñichi$ (C)
adv ¿por qué?
Véase nda̠chu
1ñíí (A, C) [variante de: 2íín] granizo Véase íꞌín
2ñíí (C)
[pres. de: ku iin estar]
1ñií s
cuerpo Kànà ní ndi̠ꞌi ñií i̠ ta kátá ní ya̠. Me salieron muchos granos en
mi cuerpo y tengo mucha comezón.
M: ñiǐ; A: ñii̠; EJ iín
2ñií vt
pelar (fruta
o piel) Kiꞌin chi̠ta̠ iín ún sa̠tá rí kaxí ra̠loꞌo ku̠ꞌva ún xíꞌín ún. Agarra un plátano y pélalo para que coma tu hermanito contigo.
Variante iín
X: ñií, ñíí, ñìí
M: ñií, ñíí, ñi̠í
A: no existe
P: iín
EJ: iín, íín, ǐín
3ñií [variante de: iín] piel
ñii (A) adj un, uno
Véase 1iin
ñii̠ (A)
s 1. cuero
2. piel Véase iín
ñi̠í [variante de: i̠ín] sal
ñi̠i̠ (A)
adj nueve
Véase i̠i̠n
ñii kachí (A)
1. completo
2. igual Véase iin káchi
ñii káni (A)
adv un rato
X: no existe
ñii káꞌno (A)
junto Véase ndikáꞌnú
ñii kía̠ (A)
conj además
X: no existe
ñii la̠á (A)
adj solo uno
Véase iin ndaá
ñii ñii (A)
adj cada uno, uno por uno
Véase iin iin
ñii toon (A)
adv con todo
corazón
X: no existe
ñii xaa (A)
conj de una vez
X: no existe
ñi̠í ya̠xa̠ [varaiante de: i̠ín ya̠xa̠] sal de cal
1ñíꞌí [variante de: 1íꞌín] temazcal
2ñíꞌí [variante de: 2íꞌín] granizo
ñiꞌi [variante de: iꞌin] rascar
ñiꞌi$ (C) adj fuerte
X: no existe
ñika̠tón (A)
s
nudo Véase tikǎtún
ñi̠ma̠ (A) s
cera Véase i̠ma̠
ñi̠ꞌma̠ (A) s
humo Véase i̠ꞌma̠
ñi̠ma̠ so̠ꞌo (A) cerumen Véase i̠ma̠ so̠ꞌo
ñíndichi [pres. de: kundichi]
está de pie
Véase kundichi
ñiꞌñí (A) adj caliente
Véase iꞌní
ñiño̠ (A) s
espina Véase iñú
ñokáꞌño (A) s mediodía
Véase káꞌñu
Ñokóꞌyo (A) [variante de: Ñoo Ko̠ꞌyó] México
Véase Kŏꞌyo
ño̠kuíí (A) s
zorro Véase i̠kuìì
ño̠mí (A) s
temporada de secas Véase imí
ñono̠ (A)
s
red Véase ñunú
ño̠ño̠ (A)
s
miel Véase ñuñú
ño̠ño̠ yavi̠ (A)
miel de
maguey
X: no existe; M: ___; C: ___
ño̠ño̠ yoko̠ (A)
miel de abeja
Véase ñuñú
ñoó (A) s
noche Véase ñŭu
1ñoo (A) s
pueblo Véase ñùù
2ñoo (A)
vt
jalar Véase kuñuu
3ñoo (A) vt
mezclar Véase ñuu
ño̠o̠ (A)
s
fronda de la palma Véase ñu̠ú
Ñoo Ko̠ꞌyó (A) s México
Véase Kŏꞌyo
ñoꞌo (A) [pres. de: kuñoꞌo] estar adentro (suj. pl.) Véase kuñuꞌu
1ñoꞌo̠ (A) s
tierra Véase ñuꞌú
2ñoꞌo̠ (A) s
fuego Véase ñu̠ꞌu̠
ño̠ꞌo (A) s
sol Véase ñu̠ꞌu
ñoꞌo ini (A) vt recordarse
Véase kuñuꞌu ini
ñoyívi (A)
s 1. mundo, tierra
2. cielo Véase ñùù íví, ndiví
ñu̠má (C, EJ)
s
cera Véase i̠mǎ
ñuꞌma (C) humo Véase i̠ꞌma̠
ñu̠ꞌmá (EJ) humo Véase i̠ꞌma̠
ñuꞌma adj ahumado, gris
X: no existe
ñuꞌma yáka s
nube de polvo
X: no existe
ñúmí s
lienzo, pieza de tela
X: no existe; EJ: no existe
ñumí s
tiempo de secas Véase imí
ñu̠ní ini (EJ)
adj envidioso Véase u̠ní ini
Ñunú s
Tobaco
X: no existe
ñunú s
red Kua̠ꞌá ka ví tiàká tììn na̠veꞌe i̠; ñunú chi̠kàà na̠, ya̠kán va̠ꞌa ní kèè na̠ xíꞌín rí. Mi familia
agarró muchos pescados; echaron la red, por eso les fue muy bien.
M: iñŭ; C: iñŭ; A: ñono̠; EJ: ñunú
ñunu̠ xíko yáꞌa hamaca Véase
máka
ñuñú s 1. miel Tá kua̠ꞌa̠n ún satá ún ñuñú, ta kunǐꞌi ún xùꞌún ku̠ꞌu̠n xíꞌín ún satá ún ya̠ chi koto ka kunu tíñuñú
sa̠na̠ na̠. Cuando vas a comprar miel, no
lleves dinero para comprarla no sea que se huyan sus abejas.
2. abeja Va̠ꞌa ní kéé na̠ íyo ñuñú sa̠na̠ saá chi kŏó sátá ka na̠
súka, xa̠ íyo ñuñú xíníñúꞌú na̠. Dichosos los que tienen abejas
porque ya no tienen que comprar azucar, tienen miel.
M: ñu̠ñŭ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠; EJ: ñu̠ñú
ñuñu s
1. burbuja, espuma
2. ampolla Véase chi̠ñu̠ (Sentido
1), chi̠ki̠i̠ (Sentido 2)
ñu̠ñu̠ (M, EJ) s
espuma (de
algo hierviendo o de refresco) Véase chi̠ñu̠
ñuñu ndíyu̠chu miel de
abejas negras chicas Véase ndiuchi
ñuñu nu̠ꞌú miel de la
tierra (se encuentra en Yoso Xiꞌna)
X: no existe
ñuñu tiakuii ampolla de
agua
X: no existe
ñúú [pres. de: kuñuu jalar]
ñuu vt
menear, mezclar, batir, revolver
Ñuu kisi nu̠ú chîꞌyó tùtà, koto ka koko kaꞌá ya̠. Menea la
olla del atole no sea que se vaya a quemar.
X: ñuu, ñúú, ñùù
M: ñuu, ñúú, ñu̠u
A: ñoo, ñóo, ño̠o
EJ: ñuu, ñúu, ñu̠u
ñuu vi
rascar, escarbar (como
hacen los pollos, perros, etc.) Tavá
nduxí ñúꞌú tañu itun chi ñúú ní rí xa̠ꞌá itun. Saca los pollos que están entre las milpas
porque están rascando mucha tiera al pie de ellas.
X: ñuu, ñúú, ñùù
C: ñuu$
EJ: ñuu,
ñúu, ñu̠u
ñùù s
pueblo ‑¿Inkúa̠ naní ñùù ún nu̠ú kàkù ún
ra? ‑¿Cómo se llama el pueblo
donde naciste?
M: ñuu; C: ñuu; A: ñoo; P: ñuu; EJ: ñuu
ñu̠ú s
fronda de palma, follaje
Ta̠a̠n ku̠ꞌu̠n nde̠ ikú kaꞌnda nde̠ ñu̠ú kua̠ꞌa xîní. Tátu kúni̠ ún ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín nde̠ ta va̠ꞌa ko̠ꞌyó xíꞌín nde̠. Mañana vamos a ir al cerro para traer unas palmas para hacer
sombreros. Si quieres, puedes ir con nosotros.
M: ñu̠ŭ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú;
EJ: ñu̠ú
ñŭu s
noche Tá xáꞌa̠n i̠ scuela ta xa̠ ñŭu kú chi kéé nde̠. Cuando iba a la escuela,
salíamos muy noche.
M: ñu̠ú; C: ñuu; A: ñoó; P: ñŭu; EJ: ñǔu
kuñŭu vp
anochecerse
ñùù íví mundo Tá táku yó ñùù ìví yóꞌó, saá va̠ꞌa koto táꞌán yó chi ki̠ví ndi̠xi̠ꞌi̠ yó kŏó chíñú kúú ka ví ya̠. Cuando
estamos vivos en este mundo, debemos de ayudarnos unos a otros porque después
de morirnos ya no tiene caso.
C: ña̠yúvi; A: ñoyívi; EJ: ña̠ yúví
ñuu Koꞌyó (C) Ciudad de México Véase Kŏꞌyo
ñúú ndai [pres. de: kuñuu ndai arrastrar]
ñŭu ndìvèꞌé anoche
Ñŭu ndìvèꞌé kìꞌìn kue̠ꞌe̠ ye̠ꞌe̠; kúún ti̠xin i̠ tin ndúxán i̠. Anoche me agarró la diarrea y
vómito.
EJ: ñǔu ndu̠ve'é
ñùù Si̠i̠n Huajuapan de
León (nombre de una ciudad)
C: ñuu Siin$
ñùù sìsò s
nombre de un demonio y el
lugar donde hacen sacrificios
ñùù va̠ꞌa s
ciudad Cuenda koo ún ku̠ꞌu̠n ún ñùù va̠ꞌa, xíká ní itún ta i̠yo ni kani nú yóꞌo̠. Cuídate cuando vas a la ciudad, porque hay muchos carros, y hay
peligro que te machuque.
ñuu yáa palma real
X: no existe
1ñúꞌú [pres. de: kuñuꞌu estar en]
2ñúꞌú adj Tiene la característica de que se ensucia facilmente, o se ve
cuando está sucio. Kŏó kútóo i̠ to̠to̠ yaa chi ñúꞌú ní ya̠. No me gusta la ropa blanca porque se ensucia muy rápido.
ñuꞌú s
tierra, suelo Va̠ꞌa ní ñuꞌú ñùù nde̠ chi va̠ꞌa kú chi káná itun nde̠. La
tierra de nuestro pueblo es muy buena porque da muy buena cosecha.
2. terreno Iin yosó káꞌnú chìꞌì ra̠; kua̠ꞌá kú chi kú ñuꞌú ra̠. Él sembró en un llano grande; tiene mucho terreno.
M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P: ñuꞌú; EJ: ñuꞌú
kana
ñuꞌú ini tener
agruras
ñuꞌu tener puesto,
estar
puesto
X: no existe
C: ñuꞌu
ñu̠ꞌu s
sol Tǎꞌan mií xi̠nu xi̠tá ku̠ꞌu̠n xíꞌín i̠ ikú, ta xa̠ kètà va ñu̠ꞌu. Todavía no he completado mis tortillas para llevar al campo y ya
salió el sol.
M: ñu̠ŭ; C: ñu̠ꞌu; A: ño̠ꞌo; P: ñu̠ꞌú; EJ: ña̠ ndi̠í
nu̠ú kêta ñu̠ꞌu oeste, poniente
nu̠ú kétá ñu̠ꞌu
oriente
ñu̠ꞌu̠ 1. s fuego, lumbre
Koto ka koko xi̠tá ún saá chi xíxi̠ ní ñu̠ꞌu̠. Cuidado que no se quemen tus tortillas porque el fuego está muy
fuerte.
2. s luz, electricidad Kŏó ndíxáꞌa̠n ún cháꞌví ún xa̠ꞌá ñu̠ꞌu̠, ta kìxì na̠ xàꞌndà na̠ ña̠. No fuiste a pagar la luz y
vinieron a cortarla.
3. adj Intensifica el sustantivo o el adjetivo por ej.: lěe bebé, lěe ñu̠ꞌu̠ recién nacido; y xàá nuevo, xàá ñu̠ꞌu̠ nuevecito. (No es común.)
M: ñu̠ꞌu̠, ñuꞌu; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠; EJ: ñu̠ꞌu
chiñu̠ꞌu̠ vt
encender
kuáꞌa ñu̠ꞌu̠ rojo vivo
xàá ñu̠ꞌu̠ nuevecito
ñŭꞌú [variante de: ndutá ñŭꞌú] mar
ñuꞌu ini$ (C) vt recordar
Véase kuñuꞌu ini
ñuꞌú kixín s
barro, arcilla
Ñuꞌú Nda̠ꞌi̠ Plan de Zacatepec (un pueblo en el municipio de Tlapa)
P: Yosó I̠ta Ndoó
ñúꞌú se̠ꞌe [pres. de: kuñuꞌu se̠ꞌe estar encinta]
ñu̠ꞌu̠ yěꞌé s brasa
Ndi̠xi̠xi̠ ya̠a̠ titún; nina mií ñu̠ꞌu̠ yěꞌé ndi̠ndo̠o. Se quemó totalmente la leña;
quedaron solamente las brasas.
O
-ó (C, EJ) [variante de: yó] nosotros Véase yó
EJ: -ó
o̠ko̠ adj veinte
A: o̠ko̠; EJ: o̠ko̠
o̠ko̠ki̠ví s
chotacabras Kŏó kútóo i̠ tá ndáꞌi̠ o̠ko̠ki̠ví sa̠tá veꞌe nde̠; kúchíꞌñá ní ini i̠. No me
gusta cuando las chotacabras cantan cerca de la casa; me da mucha tristeza.
M: ko̠ko̠ví; C: ko̠ko̠ví, kuasoo$; EJ:
ko̠ko̠ví
oko u̠xi̠ adj treinta
C: okoxi$; EJ: o̠ko̠ u̠xi̠
o̠n (A)
part no (se usa con verbos en el futuro) Véase u̠ꞌun
o̠na̠ (A)
adj ocho Véase u̠na̠
oon (A)
adv sí, bueno Véase uun
oꞌo̠n (A) adv no Véase u̠ꞌun
o̠ꞌo̠n (A) adj cinco
Véase u̠ꞌu̠n
o̠vi̠ (A)
adj dos Véase u̠vi̠
o̠vi̠ ovi̠ (A)
adv de dos en
dos Véase ta u̠vi̠
P - p
paa$ (C)
Ta nikáꞌndia va paa nikuvi. Y tronó mucho.
páꞌa 1. adv poquito Nána che, ¿án siníꞌi ún loꞌo páꞌa tíín nduchí ná kuxi se̠ꞌe yá, che? Mamá, ¿si regalas tantito frijol para que coma su hijo?,
dice.
2. adj pequeño, chico Loꞌo páꞌa tíín káá se̠ꞌe i̠ tá ndi̠xìkà í xa̠chíñú i̠ Culiacán. Estaba chiquitito mi niño cuando yo anduve trabajando en Culiacán.
(Nota dialéctica: en Metlatónoc también quiere decir bebé.)
M: paꞌǎ; A:
paꞌa; EJ: páꞌa
páchi̠ s
jugo del cazahuate Tá ndi̠xi̠yo loꞌo i̠ xíꞌín náku̠ꞌvi̠ i̠ ta kua̠ꞌa̠n i̠ xáꞌnda i̠ ita chŏꞌmá xíꞌí nde̠ ndutá páchi̠ ini ya̠. Cuando
yo era chica iba con mi hermana a cortar las flores del cazahuate y nos
tomábamos el juguito que tenían las flores.
EJ: no existe
paíto s pañuelo Tá xi̠tàkù táta chée i̠ ta ku̠tóo ní ra̠ tixáꞌá ra̠ xíꞌín paíto ra̠. Cuando
estaba vivo mi abuelito, le gustaba bailar con su pañuelo.
pa'lá (EJ) adj
Se usa para describir la
gordura de la cara de un bebé o niño cuando los cachetes son gordos y y los
labios parecen carnosos. Es de uso chistoso.
palóma s paloma de
ala blanca
páñó (A) s
rebozo Véase páñu
páñu s
rebozo Taxi páñu i̠ ná kunúú xi̠ní i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ chi iꞌní ní. Dame mi
rebozo para taparme la cabeza porque hace mucho calor.
M: páñu; C: páñú; A: páñó; EJ: páñu
páñu tokó s ciñedor
Tá kŏó núꞌni páñu tokó i̠, ta kúꞌvi̠ ka ví xi̠ꞌní i̠. Cuando
no me amarro la cintura con el ciñedor, me duele mucho la cabeza.
C: páñú to̠ko$
pári s par [esp.]
C: pari$
páse (C) s documento
dando permiso llevar animales de un lugar a otro [esp.]
X: no existe
pasto s
pastor [esp.] Véase paxtô
pasto yukú$ (C) s
una persona mítica (pastor del cerro)
X: no existe
paxtô s pastor Na̠paxtô ndáká kití ta ni kŏó xíxí na̠
kùñù tixŭꞌú xa̠ꞌá ya̠ kúꞌvi̠ ini na̠ xíni̠ na̠ tixŭꞌú sa̠na̠ na̠. Los pastores que crián animales casi no comen la carne
de chivo porque les da lástima sus chivos.
[esp.]
C: pasto$; EJ: paxtô
péꞌe s
abuelita (Indica falta de
respeto) Kŏó káꞌa̠n nde̠ péꞌe xíꞌín nána chée nde̠ chi sùví ya̠va̠ꞌa kúa̠. No decimos ꞌpéꞌeꞌ a nuestras abuelas porque no es bueno. (Nota dialéctico:
en Cochoapa y en Metlatónoc no indica falta de respeto y también indica
cariño cuando se usa en referencia a niños.)
C: péꞌé
penché s
huérfano Kŏó ivá ra̠loꞌo, penché kú ra̠, ya̠kán kúndáꞌvi ní ini nde̠ xíni̠ nde̠ ra̠. Este
niño no tiene papá, es huérfano, por eso tenemos mucha compasión por él.
píi s
agua (hablando
con un niño) Tá válí na̠ válí se̠ꞌe yó tá si̠kán kíxáá kúndáa̠ ini na̠, ta
káꞌa̠n yó
xíꞌín na̠,
¿án píi kúni̠ ún?, tá kúni̠ na̠ tìkuǐi. Cuando
nuestros niños apenas empiezan a aprender a hablar, les decimos, ¿quieres píi?, para preguntarles si
quieren agua.
EJ: píi
píla s
pozo Kua̠ꞌá ka ví ndi̠ki̠táꞌán nda̠ta̠a xàtà nda̠ píla káꞌnú, ta ikán xíꞌí ya̠a̠ nde̠ ndóó ñaꞌñu yóꞌó. Se juntaron
muchos hombres para hacer el pozo grande, y todos nosotros que vivimos en este
lado agarramos el agua allá. [esp]
pilo (M) s
zopilote [esp] Véase mbelo
píxka s
mayordomo (en la iglesia) Tuku chi̠kàà na̠ ye̠ꞌe̠ kua̠ꞌa̠n i̠ chiñu, veꞌe píxka ndíkáa̠ i̠ vitin. Otra vez me dieron cargo en la mayordomía; ahora tengo
cargo en la iglesia. [esp]
EJ: uskâ
Ploera s
figura mítica
X: no
existe; EJ: no existe
R - r
rá pron, adj Indica tercera persona y se refiere a un líquido. (sigue al verbo o adjetivo; rá puede preceder o seguir a un verbo,
adjetivo o sustantivo tá solamente los precede) Ya̠ ndítûvi kú ya̠ xíꞌín i̠ ta nda̠kua̠ u̠va̠ kǎva rá ndùxàn i̠. Tengo
mucha calentura y vomité algo amarguísimo. Variante tá (Nota dialéctica: en Metlatónoc
solamente se usa rá.)
M: rǎ; C: rǎ, tiǎ; A: rá; P: rá
1ra part Da fuerza a una pregunta. ¿Míí ndi̠xa̠ꞌa̠n ún ra? Ni kŏó ndi̠ka̠ꞌa̠n ún xíꞌín i̠; kètà ún kua̠ꞌa̠n ún. ¿Dónde fuiste? Ni siquiera me avisaste, te fuiste sin mi permiso.
A: ra; EJ: ra
2ra [variante de: ta] y (Nota dialéctica: en Metlatónoc
solamente se usa ra.)
M: ra; EJ: ra
ra̠ pron, adj Indica tercera persona de singular y masculino. (sigue al verbo o adjetivo; ra̠ puede preceder o seguir a un
verbo, adjetivo o sustantivo ta̠ solamente los precede) Kui̠ta̠ yává ndó kua̠ꞌa̠n ndó tiin ndó ra̠kuíꞌná. Dispérsense
para agarrar al ladrón. Variante ta̠ (Nota dialéctica: en Metlatónoc
solamente se usa ra. Nota
dialéctica: en El Jicaral se usa
también para indicar tercera persona de plural y masculino)
M: ra̠; C: ta̠, ra̠; A: ta̠, ra; EJ: tia̠,
ra̠
ra saá [variante de: ta saá] entonces
rí pron, adj Indica tercera persona de singular o de plural. Se refiere
básicamente a animales y a cosas redondas. Historicamente animales también han
incluido estrellas, luna, meses y demonios. Cosas redondas incluye frutas,
algunas legumbres, jabón y aretes. (sigue al
verbo o adjetivo; rí puede preceder o seguir a un verbo, adjetivo o sustantivo
tí solamente los precede)
Na̠má Ariel kú rí va̠ꞌa ní ndíkátá to̠to̠. El jabón Ariel es el que lava
muy bien la ropa. Variante tí (Nota dialéctica: en Metlatónoc solamente se usa rǐ.)
M: rǐ; A: tí, rí; P: rí; EJ: rí, tí
S - s
sa (M,
C) vt
hacer Variante xa Véase kasa
sa- (C, A, EJ)
pref Indica el modo causativo. Véase si‑
sa i̠í (EJ)
vt
bendecir Véase xayi̠í EJ: sa i̠í, sá i̠í, sa̠ i̠í
sa ikú (M)
vi
portarse irrespetuosamente, portarse mal
Véase xa ikú
sa i̠ꞌma̠ (M) vt hacer humoso
Véase xa i̠ꞌma̠
sa ítiá (M, EJ)
vt
hacer tierno Véase xa ítá
sa iyá (M)
vt
acedar Véase xa iyá
sa i̠yo (M, EJ)
vt
intimidar, hacer que
tenga miedo Véase xa i̠yo
Sa Miyé San Miguel
Amoltepec
C: Kava Ndikoo
sa yukú (EJ)
vi
portarse irrespetuosamente, portarse mal
Véase xa ikú
saá 1. adv así ¿Ndá ña̠ꞌa kúa̠ xíxí ún?; va̠ꞌa ní chée ún. Saá koo i̠ kúni̠ i̠.
¿Qué cosa comes que estás muy
gordo? Yo quisiera ser así.
2. Indica que la cantidad mencionada es todo lo que hay. Ná ku̠ꞌu̠n u̠ꞌu̠n saá ya̠ xíꞌín ún. Lleva a los
cinco contigo.
3. conj
entonces Ná xandi̠ꞌi̠ i̠ u̠xán, saá taxi i̠ ya̠ ndiko ún. Permíteme
moler la masa bien fina, entonces te la doy para hacer tortillas.
M: saá; A: saá; EJ: saá
iin saá de repente
ndiꞌi saá todo, todos
tasaá entonces
saa̠ (A, C)
adj tibio, caliente
Véase vi̠xi̠n
sàà s
pájaro ¡Va̠ꞌa ní kéé sàà, íyo ndi̠xín rí ndáchí rí! ¿Quién
como los pájaros que tienen alas y vuelan?
M: saa̠; C: saa; A: saa; EJ: saa
sa̠á vi
calentarse Ná sa̠á xi̠tá saá kuxi ún ya̠ saá chi ndi̠ndi̠ko ní ya̠.
Deja que se calienten las
tortillas, y entonces las comes, porque están muy frías. (Nota dialéctica: en Alacatlatzala
solamente se usa con agua.)
X: sa̠á, sâá, ndi̠sa̠á
M: sa̠ǎ, sáǎ, ndi̠sa̠ǎ
A: saa̠, sáa̠, ni̠saa̠
EJ: sa̠á, sâá, ni̠sa̠á
saá ini ser la
costumbre U̠ni̠ ki̠ví íkán nde̠ vikó tínda̠ꞌá ñùù i̠ chi xa̠ saá ini ndiꞌi va nde̠. En mi
pueblo hacemos la fiesta de boda para tres días porque así es nuestra
costumbre.
A: saá ini
sa̠á ini enojarse, estar enojado
Ya̠va̠ꞌa káꞌa̠n i̠ xíꞌín se̠ꞌe i̠, ta ra̠ndi̠sa̠á kú ra̠ xíꞌín i̠; ndi̠nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠ ní ra̠ nu̠ú i̠. Estaba
hablando bien con mi hijo, pero él se enojó conmigo y me insultó feo.
[mod.: sa̠á] Variante sa̠á
M: sa̠ǎ ini, sáǎ ini, ndi̠sa̠ǎ ini
A: sa̠a̠ ini, sáa̠ ini, ni̠sa̠a̠ ini
sisâá
ini vt hacer enojar
sa̠a ka̠xtíyo (M, C)
s
zanate Véase sàà ndáá
sàà kuáꞌa s
cazamoscas rojizo, cardenalito
EJ: saa kuá'a
saa lóna (EJ) s trepatroncos
sàà ndáá s
zanate Náꞌnú kú chi sàà ndáá ta ni vǎꞌá mií xíxí kùñù rí chi xáxí ní rí kùñù táꞌi̠. Los zanates
son muy grandes, pero su carne no es muy buena porque comen mucha carne
podrida.
M: sa̠a ka̠xtíyo; C: saa ka̠xtíyo; EJ:
ti̠kuíndi
saa ndiyúú (C)
s
codorniz Véase ya̠ka̠ ñùꞌú
saa ndiyúú (EJ)
s
pájaro carpintero
saá ni aún así, sin
embargo Ndi̠ka̠ꞌa̠n ní i̠ xíꞌín yá kŭꞌu̠n yá, ta saá ni kua̠ꞌa̠n tá kua̠ꞌa̠n yá. Le hablé mucho que no se fuera, pero aún así,
se fue. Variante ta saá ni
saá ta (A) por eso
X: no existe
saá tu yu̠'u̠ va
(EJ) yo también, yo tampoco
saá ví hace tiempo Saá ví ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ nu̠ú ndotór, ta tǎꞌan ku̠ꞌu̠n i̠ vitin. Hace tiempo fui al doctor, y
ahora no he ido.
saa xíꞌña (EJ)
s
gavilán
sáꞌa adv sin deseo
Ku̠ꞌu̠n sáꞌa i̠ xachíñú i̠; ni kŏó káchi mií ini i̠ ku̠ꞌu̠n i̠. Voy a ir
sin deseo a trabajar; no tengo nada de ganas.
EJ: no existe
sa'a (EJ) vt hacer ¿Ndáa óra sa'a-un tarea?. ¿A qué hora vas a hacer la tarea? EJ:
sa'a, sá'a, sǎ'a
sáꞌán adj español
‑¿Án xíní so̠ꞌo na̠migo ún tu̠ꞌun sâví? ‑Kŏó xíní so̠ꞌo ví na̠; na̠sáꞌán va kú na̠. ‑¿Tus
amigos entienden el mixteco? ‑No, no entienden porque son hispanos (lit.: son gente española).
M: sáꞌán; A: sáꞌán; EJ: sáꞌán
na̠sáꞌán s
mestizos
sa̠ꞌán (A) adj gordo, grasoso
Véase xǎꞌan
sa̠ꞌán (A)
s
manteca, grasa Véase xàꞌàn
sachée (M)
vt
hacer grande, hacer viejo
Véase xachée
sachée xíꞌín mií (M) presumir (de lo que uno sabe)
X: no existe
M: sachée xíꞌín mií
saáchi conj porque
Kŭꞌun i̠ kusíkí i̠ xíꞌín ún veꞌe ún saáchi nda̠ꞌi̠ nána i̠ xíꞌín i̠. No voy a
jugar contigo porque me va a regañar mi mamá.
M: saá chi; EJ: saá chi
sachichín (C, EJ)
vt
dar de mamar Véase sichíchín
sachii (A) vt
mojar Véase sichíí
sachiꞌyó (C, EJ) vt
cocer, hervir, cocinar
Véase sichîꞌyó
sachíꞌma̠ (M) vt
aplastar Véase sichôꞌmá
sachíꞌmǎ (M) vt
incensar (raro) Véase sichóꞌma
sachíꞌña (M) vt humillar
Véase xachíꞌñá
sachíñu (M, C)
vt
trabajar Variante sachuun Véase xachíñú
sáchíñu (EJ)
[pres. de: kachíñu trabajar]
sa̠chíñu (EJ)
[pret. de: kachíñu trabajar]
sachi̠tu̠n (M)
vt
despreciar Véase xachi̠tu̠n
sachi̠tún (EJ)
vt
llenar Variante sakutún Véase sikútú
sachi̠ꞌyó (EJ)
vt
cocer, hervir Véase sichîꞌyó
sachôꞌmá (EJ) vt
aplastar Véase sichôꞌmá
sachoꞌo̠ (A)
vt
hervir, cocinar, cocer Sinón. sachiꞌyo
X: no existe
M: sachóꞌŏ, sáchóꞌŏ, sa̠chóꞌŏ
C: sachoꞌo
A: sachoꞌo̠,
sáchoꞌo̠, sa̠choꞌo̠
EJ: sachi'yo, sáchi'yo, sa̠chi'yo
sàì s
gripa, catarro Kátá kú chi su̠kún i̠; sàì kìꞌìn ye̠ꞌe̠ ta ni kŏó káchi ini i̠ xachíñú i̠. Tengo
mucha tos; me agarró la gripa y no tengo nada de ganas de trabajar.
M: sayu; A: sa̠yi; P: sai; EJ: sa̠yu̠
sàì kàà s
tos ferina Xinaꞌá tá tǎꞌan ni̠ꞌí na̠ ta̠tán xíꞌín sàì kàà ta kua̠ꞌá ní na̠valí ndi̠xi̠ꞌi̠ ìkán ya̠. Antes, cuando todavía no
descubrían algo para la tos ferina, se murieron muchos niños.
EJ: sa̠yu̠ ka̠a̠
sain$ (C)
adj último
Véase menke, xátún
sáka s
brujería Na̠xàà sáka kú na̠ xíꞌín se̠ꞌe i̠, ya̠kán kètà yá kua̠ꞌa̠n yá chi kŏó kéé mií yá. Le hicieron brujería a mi hija, por eso salió de la
casa, porque ella casi no sale.
C: saka$, sakí; EJ: sáka
xasáka vt
brujear
saká vt juntar, mezclar
Saká ndó nduchí yóꞌó xíꞌín ya̠ña̠á. Junten
estos frijoles con ésos. Véase sa̠ka̠
X: saká, sáká, sàká
M: sakǎ, sákǎ, sa̠kǎ
A: saka, sáka, sa̠ka
EJ saká, sáká, sǎká
sa̠ka̠ vi mezclarse, estar mezclado Vǎꞌá mií nu̠ní xíkó na̠; sáka̠ ní
nu̠ní táꞌi̠ xíꞌín ya̠. No sirve el maíz que venden; está mezclado
con mucho maíz podrido. Véase saká
X: sa̠ka̠, sáka̠, ndi̠sa̠ka̠
saka ini (A)
vi
estar confundido
X: no existe
A: saka ini, sáka ini, ___
saká nuu vt mezclar Naꞌa ndó, ndi̠ka̠xin ndó nduchí,
¿nda̠chu sàká nuu ní ndó ya̠? Vengan a
separar los frijoles, ¿por qué lo mezclaron? [mod.:
saká]
EJ: saká nuu, sáká nuu, sǎká nuu
saká…xi̠ꞌní animar, convencer (de hacer algo malo) Sàká na̠ xi̠ꞌní se̠ꞌe i̠ ta ndi̠tivi ini yá; kŏó xíín ka yá
kixi yá koto yá ye̠ꞌe̠. Convencieron a mi hija y ya
está confundida; no quiere venir a verme. [mod.:
saká] Variante saká…xi̠ní
EJ: saká … xi̠ní, sáká … xi̠ní,
sǎká … xi̠ní
sakaa (M, C, A, EJ) vt 1.
bañar (en temazcal;
ser responsable de las preparaciones y la administración del temazcal) Ve'e na̠
si̠so-ñá ni̠xa̠'a̠n-ñá ta könísákaa-na-ñá. Ella estuvo en la casa de sus suegros y no le
ayudaron a bañarse en el temazcal. 2. tirar,
echar (líquido sobre algo o alguien) Véase sikáá
sakaa (C) vt subió
X: no existe
C: sakaa$
sakaꞌa (A, EJ) vt
tocar (por
ej.: guitarra, campana, puerta) Véase sikáꞌá
sakâan (M, EJ) vt
hacer acostumbrar Véase sikâan
saka'an…nu̠ú (M, EJ) vt
avergonzar Véase sikáꞌán…nu̠ú…
sakaka (M, C, A)
vt
hacer caminar Véase sikáká
sakaka$ (C)
vt
señalar Véase sikáká ndaꞌá
sakaka nuu (EJ)
vt
hacer caminar Véase sikáká
sakaku (M, C, A, EJ)
vt
trabajar de partera, hacer nacer Ñá
sákaku se̠ꞌe na̠ ni̠xi̠yo nána xá'nu-i xinaꞌá. Mi abuela fue
partera antes. Véase sikákú
sakáku̠ (C)
vt
rescatar, salvar Véase sikâku
saka̠ku (EJ)
vt
rescatar, salvar Véase sikâku
sakama (M)
vt
hacerse rapido Véase xakama
sa̠kán adv apenas, acaba de Ndiꞌi ña̠ꞌa yaꞌvi ní ya̠ tá si̠kán kíxáá ya̠, tá ndiꞌi saá núú yaꞌvi ya̠. Todas las
cosas son muy caras cuando apenas empiezan, pero después baja de precio.
Variante si̠kán
M: sa̠kǎn; A: sakán; EJ: sa̠kán
sa̠kán kuití adv apenas,
acaba de (es más inmediato que sa̠kán) Si̠kán kua̠ꞌa̠n kuití ún ta ndi̠kòò va ya̠loꞌo se̠ꞌe ún. Apenas te
fuiste y se levantó tu bebé. Variante si̠kán kuití
sakana (M, C, A, EJ)
vt
tirar Kiꞌin kuayo ña̠á sakana-un, ná ku̠ꞌu̠n-ña kě'e. Recoge esa basura y tírala afuera. Véase sikáná
X: sikáná, síkáná, si̠káná
M: sakána, sákána, sa̠kána
C: sakána, ___, sa̠kána
A: ___, ___, sa̠kana
EJ: sakana, sákana, sa̠kana
sakanáá (C)
vt
ganar Véase xakanáa
saka̠nda̠ (M, C, EJ)
vt
hacer temblar, mover, sacudir
Véase sikánda̠
saka̠ꞌndi̠ (M, EJ) vt
hacer explotar Kuénda
koo-ndo xíꞌin pelóta-i; koto-ndo tá
sa̠ka̠'ndi̠-ndo-ri ta chaꞌvi-ndo-ri nu̠ú-i. Tengan cuidado con mi pelota; si la explotan, me la
pagan. Véase sikáꞌndi̠
X: siká'ndi̠, síká'ndi̠, si̠ká'ndi̠
M: saká'ndi̠, sáká'ndi̠, sa̠ká'ndi̠
EJ: saka̠'ndi̠, sáka̠'ndi̠, sa̠ka̠'ndi̠
sakandita (EJ)
vt
brincar Véase sikandétá
sakaní (M, EJ)
vt
hacer liso, hacer baboso
Véase xakaní
sakáꞌnu (M, C, EJ) vt
alabar, celebrar Véase xakáꞌnú, sikáꞌnú
sakáꞌnu ini (M) vt perdonar
Véase xakáꞌnú ini
sakanuu$ (C)
vt
sacar Véase sikínúú
sakápo (M)
vt
castrar Véase xakapô
sakason (A) vt
freír (con
aceite) Véase sikásu̠n
saka̠su̠n (M, EJ) vt
freir, tostar Véase sikásu̠n
sakasun$ (C)
vt
seca
X: no existe
C: sakasun
sakata (C, EJ)
vt
hacer cantar Sikata
radio ná tiaa so̠ꞌo-yo ndáa óra ke. Prende la radio para escuchar la
hora. Véase 1sikátá, 4kata X: sikátá, síkátá, si̠kátá
C: sakata,
sákata, sa̠kata
EJ: sakata, sákata, sa̠kata
sakatá (M, EJ)
vt
causar comezón Ta̠tán
xǐ'i-i ta sákatá ní-ña iín-i. Tomé la medicina pero me está provocando mucha comezón.
Véase 2sikátá, katá
X:
sikátá, síkátá, si̠kátá
M: sakátá,
sákátá, sa̠kátá EJ: sakatá, sákatá, sa̠katá
sakataꞌan$ (C) vt hacer
pelear, disputar
Véase sikání táꞌán
sakatia (C)
vt
hacer escarbar
X: no existe
M: no existe
C: sakatia, sákatia, sa̠katia
sakatia (C)
vt
hacer tirar
X: no existe
saka'un (M, EJ) vt
hacer arder Vä'a
ta̠tán yó'o chi ña̠ yó'o xǐ'i-i ta sa̠ka'un ní-ña ti̠xin-i. Esta
medicina no sirve porque me la tomé y me produjo mucho ardor. Véase sikâ'un
X: sikâ'un, síkâ'un, si̠kâ'un
M: saká'u̠n, sáká'u̠n, sa̠ká'u̠n
EJ: saka'un, sáka'un, sa̠ka'un
sakava (C) vt pisar sobre
Véase sikâva̠
X: no existe
C: sakava, sákava, ndi̠sa̠kava
sakaxán (EJ)
vt
hacer ruido con platos Véase sikáxán
sakaxí (C, EJ)
vt
dar de comer (algo como fruta que uno no come con
tortilla) Véase sikáxí
sakáyu̠ (EJ)
vt
quemar, hacer quemar Véase ka̠yu̠
sakéé (M, A) vt
pizcar, cosechar Véase sikéé
sakee (EJ) vt
pizcar, cosechar Véase sikéé
sakee su̠kún (M, EJ)
asomar
Véase sikéé su̠kún
sáki (C)
s
brujo, a
X: no existe
sa̠ki̠ s
fantasma, duende (de animal o de gente) Naꞌa ka ví kua̠ꞌa̠n i̠ ikú ta kètà sa̠ki̠ nu̠ú i̠, ta ni
kŏó ndíkúndásí i̠. Iba muy temprano al campo y me salió un
fantasma, pero no me dio miedo.
M: sa̠ki̠; EJ: no existe
sakíni (M, EJ)
vt
oponer, complicar Véase xakini
sakíni…ini (M)
vt
dar náusea Véase xakini…ini
sakinúu (EJ)
vt
sacar, quitar (ropa como pantalones, falda, playera; pero no se usa con camisa), soltar (un animal
amarrado) Véase sikínúú
sakíꞌvi̠ (M) vt 1. hacer entrar
2. azotar Véase sikîꞌvi
sakixaꞌan (A)
vt
pastar
X: no existe
A: sakixaꞌan
sakixín (M, EJ)
vt
hacer pegajoso Véase xakixín
sakóko (M) vt
quemar, dejar quemar Véase sikókó
sakoꞌni$ (M) vt
meter, echar Véase sikóꞌní
1sakóꞌó (M) vt hacer ancho,
ensanchar
Véase xakóꞌó
2sakóꞌó (M, A) vt
dar de beber (sólo se usa en cuanto a emborrachar a otro) Véase sikóꞌó
sako'o (EJ) vt dar de beber
agua a los animales Véase sikóꞌó
sakoon (A) vt 1. podar
2. producir
3. hacer llover Véase sikúún
sakotiáꞌá (M) vt columpiar
Véase kucháꞌá
X: no existe
M: sakotiáꞌá, sákotiáꞌá, sa̠kotiáꞌá
sakóyo (M, A) vt 1. dejar caer
2. desgranar Véase sikôyo
sako̠yo (EJ) vt 1. dejar caer
2. desgranar Véase sikôyo
sakuáa (M)
vt
cegar Véase xakuáa
sakuáꞌa (M) vt hacer rojo, enrojecer
Véase xakuáꞌa
sakuáꞌa (C, A, EJ) vt
aprender, estudiar Véase sikuáꞌá
sakuaꞌa$ (C, A) vt
hacer Véase sikua̠ꞌa
sakuáán (M)
vt
hacer amarillo Véase xakuáan
sakua̠chi̠ (M, EJ) vt
hacer esperar Véase kua̠chi̠
X: no existe
M: sakuáchi̠, sákuáchi̠, sa̠kuáchi̠
EJ: sakua̠chi̠, sákua̠chi̠, sa̠kua̠chi̠
sakuáchi (C,
A, EJ) vt
hacer pedazos, repartir Sakuachi xi̠tá ná ndaxin-ña kuxi
ndiuxí. Despedaza la tortilla para que se remoje para los pollos. Véase sikuáchí X: sikuáchí, síkuáchí, si̠kuáchí
C: sakuachi
A: sakuachi
EJ: sakuáchi, sákuáchi, sa̠kuáchi
sakuaku (M,
EJ) vt hacer llorar
Káni tá'án mií na̠ válí
xí'in tá'án-na; ña̠ tótóo va sákuaku tá'án-na. Los
niños se pelean entre sí y cada rato se hacen llorar uno a otro. Véase sikuákú X: sikuákú, síkuákú, si̠kuákú
M: sakuáku, sákuáku, sa̠kuáku
EJ: sakuaku, sákuaku, sa̠kuaku
sakua̠ku̠ (M, EJ) vt
hacer reír Véase sikuáku̠
sakuaꞌno (A) vt
criar, hacer crecer
Véase sikuáꞌnú
sakuáꞌnu (M, EJ) vt
hacer crecer, criar Ná ndo̠o lo'o ndiuxí válí sa̠na̠-i
xí'in-un sakua'nu-un. Por favor
cuida a mis pollitos para que los críes. Véase
sikuá'nú X: sikuá'nú, síkuá'nú, si̠kuá'nú
M: sakuá'nu, sákuá'nu, sa̠kuá'nu
EJ: sakuá'nu, sákuá'nu, sa̠kuá'nu
sakuchi (M, EJ) vt
bañar Véase sikúchí
sakuchu (A)
vt
bañar Véase sikúchí
sakueꞌe$ (C) vi enojarse
Véase xakue̠ꞌe̠
sakuénda (M, EJ)
vt
cuidar, ver Véase xakuénta
sakuiká (M)
vt
hacer rico, enriquecer
Véase xakuíká
sakuíi (M)
vt
hacer aguado Véase xakuíi
sakuíǐ (M)
vt
hacer verde Véase xakuíǐ
sakuíín (M)
vt
hacer pinto, ensuciar Véase xakuíín
sakuiká (M)
vt
hacer rico Véase xakuíká
sakui̠na̠ (EJ)
vt
criar, multiplicar Véase sikuína̠
sakuíꞌna (M, C, EJ) vt
robar Véase sikuíꞌná
sakuíni̠ (M)
vt
ser envidioso Véase ku̠ní ini
sakuiña$ (M)
vt
criar, multiplicar Véase sikuína̠
sakuíñu (M)
vt
hacer celoso Véase xakuíñu
sakuiso (C, EJ)
vt
grabar, cargar Véase sikuísó
sakui̠so̠ (A, EJ)
vt
hervir, cocer Véase sikuíso̠
sakuiso kua̠chi (A, EJ) vt
acusar Véase taxi…kua̠chi
sakui̠yá (EJ)
vt
hacer agrio, acedar Véase sikuîyá
sakukaꞌan…no̠o̠ (A) vt avergonzar
Véase sikáꞌán…nu̠ú…
sakúkún (M)
vt
hacer grueso Véase xakúkún
sakunani (A)
vt
llamar, nombrar
X: no existe
A: sakunani
sakundiutiá (EJ)
vt
bautizar Véase sikúchí
sakundixi (EJ)
vt
vestir Kama koo-un sakundixi sa'má ra̠ lo'o se̠'e-un ra ku̠'u̠n-yo nu̠ú
vikó. Te apuras a vestir a tu niño
y nos vamos a la fiesta. Véase sikundíxí
sakundixin (A)
vt
vestir Véase sikundíxí
sakúnú (M)
vt
hacer hondo Véase xakúnu
sakuñaa$ (M, C)
vt
cegar Véase sikunaá
saku̠su̠n (EJ)
vt
hacer dormir Véase sikúsu̠n
sakutia̠ꞌa (C, EJ) vt
alejar Véase sikutáꞌa
1sakutú (C, EJ) vt
llenar Véase sikútú
2sakutú (M, EJ) vt
adornar, decorar Véase xakutú
sakuu i̠í (EJ)
vt
bendecir Véase xayi̠í EJ: sakuu i̠í, sákuu i̠í, sa̠kuu i̠í
sakúꞌun (M) vt
hacer arder Véase sikâꞌun
saku̠ꞌu̠n nu̠ú (EJ) voltear la
vista Véase sikú'un nu̠ú
saku̠xin (EJ) vt hacer
oxidar, enmohecer Véase sikûxin
sakuxi (M, EJ) vt
dar de comer Véase sikúxí
sakuxu (A) vt
dar de comer Véase sikúxí
salaꞌlá (M) vt hacer aguado
Véase xalaꞌlá
saláꞌmbá (M) vt ensanchar, hacer ancho (desfigurar por aplastarlo) Véase xaláꞌmbá
sala̠ꞌmbí (M) vt hacer panzón
Véase xala̠ꞌmbí
saloꞌo$ (M) adv casi Véase si̠loꞌo
salu̠ndu̠ (M)
vt
cortar, hacer corto Véase xalu̠ndu̠
salusu (M)
vt
hacer reducido Véase xalusu
salutu (M)
vt 1. reducir (un agujero)
2. desinflamar (el ojo) Véase xalutu
sama vt 1. cambiar ¿Án
xa̠ sàmà ún xùꞌún kua̠ꞌa̠n xíꞌín ún? ¿Ya
cambiaste el billete que te llevaste?
2. trasladar, mudar Xa̠ sàmà va nde̠ veꞌe; kŏó íyo ka nde̠ nu̠ú ndi̠xi̠yo nde̠ ya̠chi̠. Ya
nos mudamos de casa; ya no vivimos donde vivíamos antes.
X: sama, sámá, sàmà
M: sama, sáma, sa̠ma
A: sama, sáma, sa̠ma
EJ: sama, sáma, sǎma
sa̠ma vi
cambiarse ¿Án
xa̠ ndi̠sa̠ma ún to̠to̠ ún? chi xa̠ ku̠ꞌu̠n va i̠. ¿Ya te cambiaste de ropa? porque yo ya me voy. Véase
sama
X: sa̠ma, sâma, ndi̠sa̠ma
EJ: sa̠ma, sâma, ni̠sa̠ma
sa̠ma̠ s
yema de tallo de milpa/maíz o de caña Yáxí ní tìkùxí itun nde̠ ta
mí sa̠ma̠ ndiꞌi ya̠ yáxí rí. Los gusanos se comen la yema de tallo de nuestra
milpa.
A: tamá
saꞌmá (EJ) s
ropa Átu xa̠ va̠ꞌa nda̠yaa saꞌmá-un saá tavá-un-ña. Ná nuná taán-yu saꞌmá-i ndayaa-ña. Si ya se
secó tu ropa, sacala. Cuando está
abierta (la secadora) quiero echar mi ropa a secar. Véase ti̠ko̠to̠
X: ti̠ko̠to̠; A: tiko̠to̠; EJ: saꞌmá
saꞌma$ (C) s servilleta
Véase soꞌmá
samani$ (C)
vt
faltar
X: no existe
C: samani$, xamani$, ___
sama̠ni̠ (M)
vt
apreciar Véase xama̠ní
samáñá (M)
vt
engañar Véase xamáña
samǐ (M, C, EJ)
s
garza Súkún ní xaꞌǎ samǐ; tén ndachí rí ndátíse̠ꞌe rǐ xaꞌǎꞌ rǐ. (C) Las garzas
tienen patas muy largas, y cuando vuelan, las esconden. Véase xi̠vàndò
yuku
Sami cerro de las
Garzas
sami̠ꞌmi̠ (M) (C) vt
hacer mudo, enmudecer
Véase xameꞌmé
sana$ (C)
adj confundido, mareado
1sana ve 1. estar loco Ra̠sáná kú ra̠; iin káꞌa̠n mií ra̠ xíká ra̠. Él
está loco; anda hablando sólo.
2. estar rabioso Tìnà sáná tììn tìnà sa̠na̠ i̠ ta i̠yo ní sana rí. Un perro que está rabioso
mordió a mi perro y hay peligro que va a estar rabioso.
X: sana, sáná, sànà
C: sána
A: sana
EJ: sana, sána, sǎna
ndiko̠o
sáná ser
sonámbulo
2sana [variante de: vasana] a lo mejor
3sana (EJ) por accidente Kuká'nu ini-un xí'in-i chi ña̠
kǔu sana kúú-ña. Süvi-yu ní kusaka
ini-yu xí'in-un. Perdóname, fue un accidente. No estaba intentando a molestarte.
1sa̠na̠ 1. s animal domesticado Taán ndó nduxí ná ke̠e rí ini veꞌe; kundasi rí nu̠ú kue̠ꞌe̠ chi xíꞌi̠ ní sa̠na̠ na̠. Metan
las gallinas adentro de la casa para protejerlas de la enfermedad, porque las
de otros se están muriendo. (lit.: porque
están muriendo los animales domesticos de otros).
2. adj
domesticado
(animales) Kua̠ꞌá kú chi kití sa̠na̠ nde̠, ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ndiꞌi rí. Teníamos
muchos animales (lit.: animales domesticados), pero se nos murieron
todos. (Nota dialéctica: en
Alacatlatzala y El Jicaral se usa con plantas también, por ej.: naña sa̠na̠
i̠ mis tomates.)
M: sa̠na̠; A: sa̠na̠; EJ: sa̠na̠
2sa̠na̠ (A)
s
cosa esférico
X: no existe
sana ini olvidarse, equivocarse
Sànà ini i̠ nditúꞌún i̠ xíꞌín ún ku̠ꞌu̠n ún ka̠ꞌa̠n ún xíꞌín táta ún kixi ra̠ koto ra̠ ta̠chée ún. Se me
olvidó decirte que fueras a avisarle a tu papá que venga a ver a tu abuelito.
[mod.: 1sana]
A: sana ini
EJ: sana ini, sána ini, sǎna ini
sana xi̠ꞌní 1.
marear Sikǎvá ní ún ra̠, koto ka sana xi̠ꞌní ra̠. No le des muchas vueltas a él, se vaya a marear.
2. olvidarse, abonadonar (p.ej.: su familia) ¿Unkúa̠ ndòꞌò ra̠?, sànà xi̠ꞌní ra̠ ni kŏó káꞌa̠n ra̠ xa̠ꞌá se̠ꞌe ra̠. ¿Qué le habrá pasado? porque abandonó a sus hijos; ni
habla con ellos. [mod.: sana]
sanáá (C)
vt
errar
X: no existe
C: sanáá
sanaa ini$ (M, C)
vt
hacer dormir profundamente Véase sinâá ini
sana̠ꞌa̠ (C, A, EJ) vt
enseñar, guiar, mostrar Véase sináꞌa̠
sanaꞌa ndaꞌa̠ (A) vi señalar con
dedo Véase sináꞌa̠ ndaꞌá
sanachii (A) vt
remojar, mojar
X: no existe
A: sanachii
sanakaꞌa̠n (A) vt hacer
recordar Véase sindikáꞌán
sanakava (A)
vt
hacer caer (de
arriba; suj. sing.) Véase sindikává
sanaꞌma$ (C) vt hacer
confesar Véase sináꞌma̠
sana̠ꞌma (M) vt hacer espeso
Véase xanaꞌma
sanana$ (M, EJ)
vt
dibujar Véase sináná
sanandoo (EJ)
vt
borrar, despintar
EJ: sanandoo, sánandoo, sa̠nandoo
sana̠ni (M, EJ)
vt
arreglar cuenta, llegar a un
acuerdo, juzgar Véase xanani
sanasaa̠ (A) vt
recalentar
X: no existe
A: sanasaa̠, sánasaa̠, sa̠nasaa̠
sanataku (A)
vt
resucitar Véase sindítáku
sanayaa$ (A)
vt
secar Véase ndiyaa
X: no existe
A: sanayaa, sánayaa, ___
sa̠ꞌnda̠ s
muslo, cadera Ra̠ndi̠kàvà kú ra̠ ta ndòꞌnì sa̠ꞌnda̠ ra̠; kùví kaka ra̠. Él se
cayó y se le quebró su cadera; no puede caminar.
M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠ꞌnda; EJ: sa̠'nda̠
sandaa$ (C)
vt
tocar (la
guitarra) Véase sikáꞌá
sandaa (C, EJ)
vt
hacer subir Véase
sandaa koo (M, C, EJ)
vt
juntar en un montón Véase sindáá koo
sandaꞌá (M) vi 1. ser tentón
2. aprovechar de otro
3. ser rápido en el trabajo Véase xandaꞌá
sandaꞌa (C, A, EJ)
vt
arreglar Véase sindáꞌa
sandáchi̠ (C)
vt
secar Véase si íchi̠
sandaka̠a̠ (M, C, EJ) vt
estirar Véase sindíkáa̠
sandaka'án (EJ) vt hacer
recordar Véase sindíká'án
sandákáva (M, C) vt
aventar Véase sindikává
sandakava (EJ) vt tumbar, hacer caer Sa̠ndakava-i yáve. Xïni-i
ndáa nu̠ú nda̠kǎva-e. Deje caer a mis
llaves. No sé dónde se caeron.
EJ: sandakava, sándakava, sa̠ndakava
sandakoo (M, A, EJ)
vt
dejar Véase sindikóó
sandako̠o (EJ) vt despertar,
levantar Véase sindikôo
sandǎku (M, EJ)
vt 1. llegar a un acuerdo
2. juzgar
X: no existe
M: sandaku$
EJ: sandǎku
sindǎku…kua̠chi vt
causar
alboroto Véase sikákú … kua̠chi
sandakutú (EJ)
vt decorar,
adornar Véase xakutú
sandatiaku (C, EJ)
vt
hacer vivir Véase sindítáku
sandáꞌvi (C, A, EJ) vt
engañar Kuénda
koo-un täxi tóo-un xǔ'un nda'á-ra, chi kúu chi vatiá-ra; xa̠ kua̠ꞌá kúu chi na̠ yuví sa̠ndáꞌvi-ra. Ten cuidado, no le prestes dinero, porque es muy mentiroso; ya ha
engañado a mucha gente. Véase sindáꞌvi
X: sindá'vi, síndá'vi, si̠ndá'vi
C: sanda'vi,
___, sa̠nda'vi
A: sandá'vi, sándá'vi, sa̠ndá'vi ~ ni̠sandá'vi
EJ: sandá'vi, sándá'vi, sa̠ndá'vi
sandaxin (EJ)
vt
mojar Véase sindáxín
sandayéꞌe̠ (M, C, EJ) vt
alumbrar Véase sindiyéꞌe̠
sandi (A)
s
ombligo Véase lalu
sandiáá (M)
vt
enegrecer, hacer negro
Véase xandáá
sandieé (M, EJ)
vt
ponerse más fuerte, aumentar
Véase xandeé
sandieé ini (M, EJ)
vt
aguantar Véase xandeé ini
sandiee ini (M) vt resignarse
X: no existe
M: sandiee ini
sandii (A) vt
quemar (a
una persona o animal) Véase sindíi
sandiꞌí (M, A, EJ) vt
molestar, apurar Véase sindíꞌi
sandiꞌi (C, EJ) vt
terminar Véase sindíꞌí
sandiꞌi…ini$ (C, EJ) hacer sentir
ansioso, hacer que se
preocupen Véase sindíꞌí... ini
sandiꞌi xa̠ꞌá (A, EJ) vt
destruir Véase sindíꞌí xa̠ꞌá
sandíkó (C)
vt
devolver (algo
prestado) Véase
sandi̠ko (A, EJ) vt
enfriar Sandi̠ko
tutia koꞌo se̠ꞌe-un. Enfria el atole para tus
hijos. Véase sindîko
sandiko…ini (A) vt
calmar, consolar Véase sindîko ini
sandikó ni'i …
tu̠'un (EJ) traducir Naꞌa, ko̠ꞌó xíꞌin-i sandiko
niꞌi loꞌo-un tu̠ꞌun-i chi küvi ka̠ꞌa̠n-i tu̠ꞌun-na. Ven conmigo para que me traduzcas porque
no puedo hablar su idioma de ellos. Véase sindíkó ni'i … tu̠'un
sandiꞌvi (C, A)
vt
hacer el segundo labor, cajonear
Véase sindîꞌvi…si̠ndi̠kí
sandi̠ꞌvi (M, EJ) vt
planchar Á xa̠ ndǐ'i sándi̠'vi-un ka̠a̠-ña? Ya terminaste de plancharla? Véase
sindîꞌvi kàà
sandi̠ꞌvi … si̠ndi̠kí (EJ) vt
hacer el segunda labor, cajonear
Véase sindîꞌvi…si̠ndi̠kí
sando̠o (M, C, EJ ) vt dejar
Véase sindôo
sandoꞌo (M, C, EJ) vt
hacer sufrir Véase sindóꞌó
sando'o … ini (EJ) vt castigar, maltratar Sa̠ndo'o-na ini-ra. Ellos lo
castigaron
sandóto (C)
vt
despertar Véase sindikôo
sandúkaní (C)
vt
limar Véase xakaní
sandúkáxi tu̠ꞌun (C) definir palabras
X: no existe
C: sandúkáxi tu̠ꞌun
sandukuáa (EJ)
vt
dejar ciego, cegar Véase xakuáa
sandútia̠ (C)
vt
dispersar Véase ndu̠ta̠
X: no existe
C: sandútia̠, sándútia̠, sa̠ndútia̠
sandutia (EJ)
vi
derritir Véase nduta
EJ: sandutia, sándutia, sa̠ndutia
sanduu (A, EJ)
vt
convertir Véase nduu
X: no existe
A: sanduu
EJ: sanduu, sánduu, sa̠nduu
sanduu … kapô (EJ) vt
castrar, hacer capón Véase xakapô
sanduva (EJ)
vt
tumbar, hacer caer Véase sindúvá
sanduva̠ꞌa (M, A, EJ) vt 1. sanar, curar, componer
2. calmar
3. animar Véase sinduváꞌa
sanduvaꞌa$ (C) vt castigar
Véase xanduva̠ꞌa
sandúví (M)
vt
hacer bonito Véase xaluvi
sanduvi (M, EJ)
vt
arreglar, preparar, obedecer Véase xandúví
sandu̠xa̠ (M, C, EJ)
vt
obligar Véase xandu̠xa̠
sandu̠xi̠n (EJ)
vt
enterrar Véase sindúxi̠n
sanduxun (A)
vt
enterrar Véase sindúxi̠n
saníi̠ (M) vt hacer delgado (sólo se
usa los ancianos)
X: no existe
M: saníi̠ ~ xaníi̠, xáníi̠, xa̠níi̠
saníꞌi (M) vt hacer
apretado, apretar
Véase ni̠ꞌi
X: no existe
M: saníꞌi, sáníꞌi,
sa̠níꞌi
sani̠ꞌí (C, A, EJ) vt
regalar Véase sinîꞌí
sanoo (A)
vt
bajar Véase sinúú
sanunu$ (C)
vt 1. frotar
2. serrar
X: no existe
C: sanunu$
sanuu (M, C, EJ)
vt
bajar Véase sinúú
sañá vt
soltar, dejar caer, sacar Kŏó kua̠chi ra̠ íyo, sañá ndó ra̠ ná kee ra̠ veꞌe kàà. Él es
inocente, sáquenlo de la cárcel. Véase sa̠ña
X: sañá, sáñá, sàñá
M: sañá, sáñá, sa̠ñá
C: sañá, sáñá, sa̠ña
A: sañá, sáñá, sa̠ñá ~ ni̠saña
EJ: sañá, sáñá, sǎñá
sañǎ (M, C$)
s
olote Véase sàñú
sa̠ña vi
soltarse, ser soltado Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ veꞌe kàà ta kua̠ꞌá ní xùꞌún chàꞌvì ra̠, ya̠kán va̠ꞌa kama ní ndi̠sa̠ña ra̠ keta ra̠. Cuando
él fue a la cárcel, pagó mucho, por eso fue soltado luego. Véase sañá
X: sa̠ña, sâña, ndi̠sa̠ña
A: ___, ___, ni̠sa̠ña̠
sañá ndíka̠ dejar libre
Xa̠ sàñá ndíka ndiꞌi na̠ kití sa̠na̠ na̠ ta tǎꞌan sikéé ndiꞌi yó.
Ya todos han dejado libres sus animales y
nosotros todavía no hemos recogido toda nuestra cosecha. [mod.: saña]
sañáꞌa̠ (M) vt enseñar
Véase sináꞌa̠
sa̠ñi (A) s
olote Véase sàñú
sáꞌño (A) s
borde Véase xáꞌñú
sàñú s
olote Kua̠ꞌá ka ví nií na̠ ndi̠koyo; iin nda̠a koo mií sàñú veꞌe na̠. Ellos han desgranado mucha
mazorca; pues, están amontonados los olotes en la casa.
M: sañǎ; C: sañǎ; A: sa̠ñi; EJ: sañú
sa̠sa̠ (A)
s
vejiga Véase xáxa
sasa̠a (C, A, EJ) vt 1. calentar (solamente agua)
2. hacer enojar Véase sisâá
sási [pres. de: kasi apartar]
sási ini [pres. de: kasi ini almorzarse]
sásikí (C, EJ)
[pres. de: kusíkí jugar]
1sási̠n (A) [pres. de: 1ka̠si̠n moler] Véase kuún
2sási̠n (A) [pres. de: 2ka̠si̠n chaponar]
sásini [pres. de: kasi ini almorzarse]
satá vt
comprar Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ nu̠ú ya̠ꞌvi satá i̠ ña̠ꞌa kuxi nde̠. Fui
al mercado a comprar la comida.
X: satá, sátá, sàtá
M: satǎ, sátǎ, sa̠tǎ
C: sata, sáta, sa̠ta
A: sata, sáta, sa̠ta ~ ni̠sata
EJ: kuiin, xíín, xǐín
sàtà s
elotito, cuate (lo que crece junto con la buena
pero no se desarrolla por completo) EJ: sa̠ví
sa̠tá 1. s espalda, lomo Xa̠ꞌá titún ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠, ta ku̠naá kú chi i̠; kúꞌvi̠ kú chi sa̠tá i̠. Fui a
traer leña y estoy bien cansado; me duele mucho la espalda.
2. adv
atrás de, detrás de Sa̠tá ún ña̠á ndíku̠n i̠ va̠xi i̠ ta ni kŏó ndíxíní mií ún ye̠ꞌe̠. Allí,
detrás de tí, yo venía siguiéndote y ni siquiera me viste.
3. prep
en, sobre Xáñu̠ ra̠ sa̠tá ko̠ó. Está pisando (sobre) la culebra. Variante si̠tá
M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠; EJ: sa̠tá
sa̠ta s
paloma (blanca) Kua̠ꞌá ka ví sa̠ta xàꞌní nde̠ kuxi nde̠; ya̠sín ní xíxí rí. Matamos
muchas palomas para comer; son muy sabrosas.
EJ: sa̠ta
sa̠tá xáꞌa s hígado
Tá kua̠ꞌa̠n ún satá ún kùñù xítu̠n ta satá ún ñaꞌñu loꞌo sa̠tá xáꞌa kaxi i̠. Cuando vayas a comprar barbacoa, me compras
un pedacito de hígado.
A: sa̠ta̠ xáꞌa̠; EJ: taxá'a
satakue̠ꞌe̠ (A, EJ) vt
lastimar Véase sitíkuéꞌe̠
sata̠ma̠ (M)
vt
hacer decaer
X: no existe
M: sata̠ma̠ ~ xata̠ma̠, xáta̠ma̠, xa̠ta̠ma̠
satandaꞌa$ (M, C) vt
casar Véase sitindáꞌǎ
satátán (M, C, EJ)
vt
curar Véase xatátán
satati (A)
vt
prestar
X: no existe
A: satati EJ: no existe
sata̠xi̠n (EJ)
vt
golpear, lastimar Véase sitáxi̠n
sata̠'ví (EJ)
vt
criar, empollar Véase ta̠'ví
satáya (M, C, EJ)
vt
aflojar Ndäsa ndakú-un ku̠ñu̠-un chi
ndaku̠'vi̠ ke. Satáya ku̠ñu̠-un, saá
va̠'a. No aprietes los músculos, se
va a doler. Mejor afloja los músculos. Véase sitáya
satiatiá (C) vt
hacer orinar
X: no existe
C: satiatiá, sátiatiá, sa̠tiatiá
satiaꞌyu$ (C) vt hacer pudrir
Véase sitáꞌi̠
satiéꞌé (M) vt hacer
mugroso Véase xateꞌe
sati̠i (M, EJ)
vt
hacer arrugar Véase xati̠i
sati̠na (M)
vi
tener mal carácter Véase xatìnà
satǐvi (C, EJ)
vt
descomponer, destruir,
malgastar el tiempo Sátǐvi-yu chiñu nu̠ú-yu ká'a̠n-yu xí'in-ra kökándíxa-ra.
Malgasto mi tiempo hablando
con él porque no me cree. Véase sitíví
satixuꞌvi$ (M, C) vt
castigar Véase sitíxúꞌvi̠
satǒꞌo (M, EJ) vt
honrar, respetar Véase xatŏꞌo
satósó (M)
vt
hacer jorobado Véase xatoso
satu̠u̠n (M)
vt
tiznar Véase xatu̠ún
satuvi$ (C)
vt
hacer aparecer Véase sitûvi
sava 1. adj medio Kua̠ꞌá ní nduchí chîꞌyó xíxí nde̠; sava litro ví síchîꞌyó nde̠ saá chi kua̠ꞌá ní kú nde̠. Somos
muchos, por eso cocemos muchos frijoles; cocemos hasta medio litro.
2. adj
algunos Sava na̠ kua̠ꞌa̠n veꞌe kàà saá chi íkán na̠ kua̠chi. Algunas
personas van a la cárcel porque cometen delitos.
3. adv
a veces Sava xáꞌa̠n i̠ xáchíñú i̠, ta sava kŏó xáꞌa̠n i̠. A veces voy
a trabajar, y a veces no voy.
M: sava; A: sava; P: sava; EJ: sava
sava ini adj celoso Iin ra tia̠a ikán, xíni va̠'a-ra
ra va̠'a kána xǔ'un-i, ña̠ ikán kûni̠-ra tavá-ra yu̠'u̠ nu̠ú
sáchíñu-yu. Sáva ini-ra. Ese
hombre allí, el sabe bien cuanto gano, y por eso quiere sacarme del
trabajo. El es celeso.
sava ndaꞌá s media brazada
(la
medida desde la punta del dedo hasta la barbilla)
sava ñŭu medianoche
A: ma̠ꞌñó ñoó
sava ta̠a s
hombre no muy viejo (adulto
pero no anciano) Ndáꞌvi ra̠, ni kŏó ndíxáꞌnú ra̠ xíꞌín se̠ꞌe ra; sava ta̠a kú ra̠ ta xàꞌní na̠ ra̠. Pobre de él, no tuvo la oportunidad de vivir más
tiempo con sus hijos, lo mataron jóven (lit.: era jovén y mataron).
A: sava ta̠a
saꞌva$ (C) vt echar sal, poner sal
X: no existe
C: saꞌva$
sa̠ꞌva̠ s
rana Ñúꞌú ní sa̠ꞌva̠ ini i̠ta; ko̠ꞌo̠ yó tiin yó rí kuxi yó. Hay
muchas ranas en el río; vamos a agarrarlas para comer.
M: saꞌva̠; A: saꞌva̠; EJ: sa̠'va̠
saꞌva kava (C)
saꞌva tindiꞌi (C)
sava̠ꞌa (M, C, EJ) vt
hacer, construir Ndáa itún kúu-tun sáva̠'a-un tia̠yu̠? Nduvi
ní-tun. ¿Con
qué clase de madera haces las sillas? Están muy bonitas. Véase sikua̠ꞌa
X: sikua̠ꞌa,
síkua̠ꞌa, si̠kuàꞌà, en proceso: síkuâꞌa
M: sakuaꞌa$
M: sava̠'a$
C: sava'a$
EJ: sava̠'a, sáva̠'a, sa̠vǎ'a
save̠ě (M)
vt
hacer pesado Véase xave̠e
sáví s
tiempo de lluvias Sáví ta ñŭu ní ndíkôo nde̠ ndíkó nde̠ xi̠tá ya̠ kua̠ꞌa̠n xíꞌín nde̠ ikú. En
el tiempo de lluvias nos levantamos muy temprano para hacer las tortillas para
llevar al campo.
M: sáví; A: sáví; P: sáví
sàví 1. adj elegante Sàví ní náꞌa̠ ún xíꞌí to̠to̠ ña̠á. Te ves muy
elegante con esa ropa.
2. s adorno Ki̠ku i̠ iin soꞌmá ta toso i̠ ita nu̠ú ya̠ ná koo sàví ya̠. Voy a
bordar una servilleta y la voy a poner flores para que tenga adornos.
EJ: sâví (sentido 1)
1sa̠ví s
lluvia Kŏó sa̠ví kúún ta íchi̠ ndiꞌi itu nde̠. No ha
habido mucha lluvia, y se están secando todas nuestras milpas.
M: sa̠vǐ; C: sa̠vǐ; A: sa̠vi̠; P: sa̠vi; EJ: sa̠ví
kuun sa̠ví llover
2sa̠ví (EJ) s
elotito, cuate (lo que crece junto con la buena
pero no se desarrolla por completo) Véase sàtà
sâví s
mixteco Kŏó iin káchi káꞌa̠n ndiꞌi nde̠ꞌe̠ sâví; sâma ní va tu̠ꞌun nde̠. Nosotros los mixtecos no hablamos igual;
cambia mucho nuestra lengua.
M: isávi; C: i̠sávi̠; A: sávi̠; P: sâví; EJ: tu̠'un ndá'vi
sa̠ví íꞌná tormenta Sa̠ví íꞌná kùùn ta si̠ndává
ndiꞌi itun nde̠. Hubo una tormenta y tumbó toda nuestra milpa.
A: sa̠vi̠ ta̠chi̠; P: savi nǎꞌa$, savi
tachi$
savi nǎꞌa$ (P) s tormenta
Véase sa̠ví íꞌná
sa̠vi̠ náꞌno (A)
lluvia con
gotas grandes
X: no existe
sa̠vi̠ ndiví (A)
lluvia que
dura todo el día
X: no existe
sa̠vǐ nduví (C)
s
llovizna Véase sa̠ví yáá
sa̠vi̠ ñíí (A) lluvia con
granizo Véase íꞌín
sa̠vi̠ ta̠chi̠ (A, P)
s
tormenta Véase sa̠ví íꞌná
sa̠ví yáá s llovizna Ni nŭma ya̠chi̠ sa̠ví; kuun rá iin
nduví ndaa chi sa̠ví yáá kú rá. No va
a parar luego la lluvia; todo el día va a estar lloviendo porque es llovizna.
C: sàvi yáá; A: sa̠vi̠ yaa; P: sa̠vi yáá; EJ: sa̠ví yáá
savichí (M)
vt
dejar vacío Véase xayuchí
saviko (C) vt causar acarrear
X: no existe
M: savíkó, sávíkó, sa̠víkó (aventar)
C: saviko, sáviko, sa̠viko
savikó (A, EJ)
vt
mecer Véase sikuíkó
savi̠ku̠n (M, C, EJ)
vt
agarrar (con
lazo), contagiar Véase sikuíku̠n
savitá (M)
vt
hacer suave, hacer blando
Véase xavitâ
savi̠xi̠ (M)
vt
endulzar Véase xavi̠xi̠
saxaꞌá (M) vt hacer
grasoso Véase xaxǎꞌan
saxi (EJ)
s
sobrino Véase xa̠xi̠n
saxiǐ (M)
vt
hacer duro, hacer
resistente (como carne)
Véase xaxi̠i
sa̠xi̠n (C)
s
sobrino Véase xa̠xi̠n
saxïni (EJ)
vt
fingir que no sabe, fingir que es
inocente Véase xaxǐní
saxi̠nu (C, EJ)
vt
terminar Véase sixînu
saxi̠nu̠ ini (EJ)
vt
convencer, animar Véase sixínu̠
saxítu̠n (M, EJ)
vt
hacer barbacoa, hornear
Véase xaxítu̠n
saxixin (M, A) vt
colar, cribar Véase sixîxin
saxíya̠ (M)
vt
acedar, echar a perder Véase xa iyá
saxoꞌvi (A) vt castigar, lastimar
Véase sitíxúꞌvi̠
sa̠ꞌya (A) s
hijo, hija Sinón. seꞌe Véase se̠ꞌe
sa̠ꞌya ñani (A) s
nieto Véase ñání
sa̠ꞌya ñani síkuá (A) s
descendiente Véase se̠ꞌe síkuá
sa̠ꞌya ño̠ꞌo (A)
s
ahijado Véase se̠ꞌe ñu̠ꞌu
sayaa (A) vt
secar
X: no existe
A: sayaa
sayaa$ (C)
vt
calmar (gente,
lluvia, viento) Véase siyáa̠
saya̠ꞌa (A, EJ) vt
hacer pasar, pasar Véase siyâꞌa
saya̠kua̠ (M)
vt
ensuciar Véase xaya̠kua̠
sayáxín (M)
vt
hacer delgado, adelgazar
Véase xayáxín
sa̠yi (A)
s
catarro, gripa Véase sàì
sayichi̠ (A) vt
secar Véase si íchi̠
sayi̠ǐ (M, C)
vt
bendecir, consagrar Véase xayi̠í
sayiꞌvi (A) vt asustar, dar miedo
Véase siꞌvi
sayóko (M, EJ)
vt
conservar Véase xayóko
sa̠yu̠ (C, EJ)
s
gripa, catarro Véase sàì
sayuꞌú (M) vi ponerse
respondón Véase xayuꞌú
sayǔꞌu (C, EJ) vt
asustar, dar miedo
X: no existe
C: sayu̠ꞌú
EJ: sayǔ'u, sáyǔ'u, sa̠yǔ'u
sayu̠ꞌví (C) vt asustar, dar miedo
Véase siꞌvi
seé (C)
vi
esconderse Véase tiséꞌe
seꞌe̠ (A) s anillo
Véase xèꞌé
se̠ꞌe s 1. hijo, hija Kŏó kútóo i̠ koo kua̠ꞌá ní se̠ꞌe i̠; u̠vi̠ va na̠ koo kúni̠ i̠. No
quiero tener muchos hijos; nada más quiero dos.
2. interés, ganacia (sobre dinero prestado) Saá ví chi̠kàà i̠ xùꞌún i̠ banco, ta loꞌo páꞌa tíín kú se̠ꞌe ya̠. Hace mucho
puse mi dinero en el banco, y ganó muy poquito interés.
3. plantita (que sale de una planta; por ej.: plátano, carrizo o
maguey) Vitin va chìꞌì i̠ itún chîta̠ ta xa̠ va̠xi kúú ví se̠ꞌe nú. Hace poco sembré mi mata de plátano, y ya le
viene otra plantita.
M:
seꞌe̠; C: seꞌe; A: sa̠ꞌya, seꞌe; EJ: se̠'e
se̠ꞌe̠ (A) s axila
Véase tixèꞌè
sěꞌe adj escondido
¿Míí va̠ꞌa ní xi̠ndi̠kàà sěꞌe ún ni kŏó ún ndíxíni̠ i̠? ¿En dónde estabas tan escondida estabas que no
te vi? (Nota dialéctica: en Metlatónoc el tono alto es un
poquito más bajo que normal.)
M: se̠ꞌé; C: see$, sii$; A: se̠ꞌé; EJ: sě'e
tiséꞌe vt
esconder
se̠ꞌe ndáꞌvi entenado,
hijastro Se̠ꞌe ndáꞌvi va yá kú ra̠ ta va̠ꞌa ní níꞌí ñaꞌá ra̠. Él es su hijastro de ella y la trata muy
bien.
EJ: se̠'e ndá'vi
se̠ꞌe ñání s nieto
Kua̠ꞌá ka ví se̠ꞌe nde̠
kàkù. Tá ndíkítáꞌán ndiꞌi se̠ꞌe ñání nde̠
ta kua̠ꞌá
ka ví kú na̠. Tuvimos
muchos hijos y cuando se juntan todos nuestros nietos son muchos. Variante ñání
M: ñáni, seꞌe
ñáni; C: seꞌe
ñani$; A: sa̠ꞌya
ñani; P: seꞌe
yání; EJ: se̠'e ñáni
se̠ꞌe ñu̠ꞌu ahijado Xa̠ chée va se̠ꞌe ñu̠ꞌu i̠. Loꞌo páꞌa tíín káá ra̠ tá ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠ chìchì ra̠. Ya
está grande mi ahijado. Cuando lo llevé a bautizar, estaba muy chiquito.
A: sa̠ꞌyu ño̠ꞌo
se̠ꞌe síkuá s
descendiente Chée kú chi nána xi̠tán i̠; xa̠ kua̠ꞌá kú chi kú se̠ꞌe síkuá yá. Mi abuela
ya está muy grande; ya tiene muchos descendientes. Variante síkuá
M: xíkuá; A: sa̠ꞌya ñani síkuá
seꞌe yání (P) s nieto
Véase se̠ꞌe ñání
seráso s
cedazo Tá kua̠ꞌa̠n ún Ti̠ndàꞌì ta satá ún ceráso síxîxin i̠ tùtà. Cuando vayas a
Tlapa me compras un cedaso para colar mi atole. [esp.]
C: kaa xíxin tu̠tia$
séte (A, EJ)
s
aceite [esp.] Véase ceite
se̠ꞌvá (M, C) vi
bostezar Véase siꞌvá
si- pref Indica el modo causativo, por ej.: chi̠ꞌyó cocer, sichîꞌyó hacer cocer; kaꞌa sonar, sikáꞌá tocar.
M: sa-; C: sa-, A: sa-; EJ: sa-
si$ (C)
adj solo
si íchi̠ vt
secar Xìꞌnà si íchi̠ va̠ꞌa ún nu̠ní ún, saá chiva̠ꞌa ún ya̠, koto ka ku̠xin ya̠. Primero
seca bien tu maíz, entonces lo guardas, no sea que se llene de moho.
Véase 1i̠chi̠
X: si íchi̠, sí íchi̠, si̠ íchi̠
M: sandáchi̠, sándáchi̠, sa̠ndáchi̠
A: sayichi̠, sáyichi̠, sa̠yichi̠
siꞌa (A) adv así Véase soꞌva
sichíchín vt
dar de mamar Sichíchín se̠ꞌe ún, saá ku̠ꞌu̠n ún koto ka kuaku ní ya̠. Dale
de mamar a tu bebé, entonces te vas, no sea que llore mucho. Véase
chichín
X: sichíchín, síchíchín, si̠chíchín
C: sachichín, sáchichín, sa̠chichín
EJ: sachichín, sáchichín, sa̠chichín
sichíí vt
mojar ¿Nda̠chu si̠chíí ní ndó ra̠?, ta ra̠kúꞌvi̠ kú ra̠. ¿Por qué lo
mojaron?, y él está enfermo. Véase chii
X: sichíí, síchíí, si̠chíí
M: no existe
A: sachii, sáchii, sa̠chii
EJ: no existe
sichîꞌyó vt
poner a hervir, cocinar, cocer Sichîꞌyó ún tìkuǐi ná chi̠ꞌyó rá koꞌo ndó. Hiervan el
agua para que la tomen. Véase chi̠ꞌyó
X: sichîꞌyó,
síchîꞌyó, si̠chîꞌyó
M: sachíꞌyŏ, sáchíꞌyŏ, sa̠chíꞌyŏ
C: sachíꞌyo̠, sáchíꞌyo̠, sa̠chíꞌyo̠
A: sachiꞌyo, sáchiꞌyo, sa̠chiꞌyo̠
EJ: sachi'yó, sáchi'yó, sa̠chi'yó
sichóꞌma vt
incensar Veꞌe síchóꞌma na̠ chi kini ní ndíxáni na̠, che. Según,
están incensando la casa porque están soñando muy mal. Véase chŏꞌma (Nota dialéctica: esa
palabra es de uso raro en Metlatónoc.)
X: sichóꞌma,
síchóꞌma, si̠chóꞌma
M: sachíꞌmǎ, sáchíꞌmǎ, sa̠chíꞌmǎ
sichôꞌmá vt aplastar Iin si̠chôꞌmá ndiꞌi ra̠ xîní i̠; kùví ka kundee i̠ ya̠. Él
aplastó todo mi sombrero; ya no me lo puede poner. Véase cho̠ꞌmá
X: sichôꞌmá, síchôꞌmá, si̠chôꞌmá
M: sachíꞌma̠,
sáchíꞌma̠, sa̠chíꞌma̠
EJ: sachô'má, sáchô'má, sa̠chô'má
sii$ (C)
[variante de: see$] escondido Véase sěꞌe
sìì s
saliva Kini ní ndi̠ka̠náꞌa̠ na̠ xíꞌín i̠; kìꞌìn na̠ sìì na̠ kòꞌnì ndaa na̠ nu̠ú i̠. Me
hablaron muy feo, me escupieron (lit.: me
tiraron su saliva).
M: tiasii$; A: ta̠yuꞌu̠; EJ: tiásǐi
si̠i̠ (A)
adj chistoso
X: no existe
sìí ini alegre Sìí ka ví ini se̠ꞌe ún, ta sava na̠ chi̠tun ní na̠. Tu hija es muy alegre, y algunas son muy
chocantes.
EJ: sǐi ini
kusìí ini estar
contento
síꞌi s 1. esposa (Se usa casi siempre con el pronombre yá.) Va̠ꞌa ní yásíꞌi i̠; xáchíñú kú chi yá, ya̠kán kúa̠ kúni̠
ní i̠ xíni̠ ñaꞌá i̠. Mi esposa es muy buena; es muy
trabajadora, por eso la quiero mucho.
2. hembra Kua̠ꞌá kú chi kití sa̠na̠ nde̠ kákú; ndiꞌi saá kui̠ya̠ kákú síꞌi. Nos nace
mucho ganado; cada año nacen hembras.
M: síꞌí; A: síꞌí; EJ: sí'i
siꞌí s
mamá, madre ¿Án kúꞌvi̠ siꞌí ún kúa̠?, kŏó ka yá xíní i̠. ¿Está
enferma tu mamá?, ya no la he visto. Véase nána
M: siꞌí; A: siꞌí; EJ: no existe
siꞌi loꞌo$ (M, C)
s 1. cuñada (usado por los más jóvenes de la familia)
2. tía política Variante síloꞌo Véase nána loꞌo
siꞌí ndáꞌvi madrastra Siꞌí ndáꞌvi va i̠ kú yá, ta maní ní i̠ nu̠ú yá.
Ella es mi madrastra, pero me trata muy
bien.
síín 1. adj, adv diferente ¡Nda̠chu luvi ní to̠to̠ ndíxí ún vitin!; ta síín va káá ya̠ndíxí
ún ndìvèꞌé xìnì i̠. ¡Está muy
bonito el vestido que tienes puesto ahora!; hace un rato te vi con otro
diferente.
2. adv
extraño Ra̠xa̠kuéꞌe̠ va na̠ kú ra̠xìtò i̠, yu̠ka̠ꞌán chi̠kàà ná ra̠, saá chi síín ní káꞌa̠n ra̠ vitin. Están
volviendo loco a mi tío; le hicieron brujería, (sabemos esto) porque ahora habla muy raro.
3. adv
además Kŏó náni xi̠tá kuxi na̠ chi kua̠ꞌá ní kú se̠ꞌe na̠, ta síín kua̠ꞌá ní kú tu tìnà sa̠na̠ va na̠. No
les alcanza las tortillas porque tienen muchos hijos, y además, tienen muchos
perros.
M: síín; P: siin; EJ: síín
kee
síín vi apartarse
sìín adv 1. solamente, nada más, no más
Xíka̠n ní i̠ ya̠ma̠ní nu̠ú ún taxi tóó loꞌo ka ún sìín o̠ko̠ péso ndaꞌá i̠. Te pido el
favor de que me prestes nada más otros veinte pesos.
2. por fin Ndiꞌi saá ichí kéꞌé ra̠ ye̠ꞌe̠ ta sìín ndi̠sa̠á i̠ chi̠kàà i̠ ǐkín nu̠ú
ra̠. Todos los días me provocaba, y por fin me enojé y le dí un puñetazo.
EJ: si̠ín
si̠in (A)
adj quieto
Véase táxín
si̠i̠n (A) adj filoso
Véase 2xi̠ín
sìín ichí por fin
Ndiꞌi saá ichí xáꞌa̠n i̠ ndáka̠n i̠ cuenta nu̠ú na̠níká nu̠ú
i̠, sìín ichí ndi̠sa̠á i̠ kànì táꞌán i̠ xíꞌín na̠. Siempre voy
a pedir mi cuenta con los que me deben, pero por fin un día me enojé y me peleé
con ellos.
síín ini adj raro, extraño (de
personalidad) Kŏó kútóo i̠ koo i̠ xíꞌín na̠, síín ní ini na̠. No me
gusta vivir con ellos, son muy raros.
siꞌin (A) s lado Véase xìín
si̠ꞌin s
cadera, muslo Satá i̠ si̠ꞌin ki̠ni̠ ta ndiko i̠ tikôó xíꞌín ya̠. Voy a
comprar una pierna (lit.: cadera) de puerco y voy a hacer tamales. (Nota dialéctica: en El Jicaral se usan la palabra si̠'in para decir muslo. La
palabra para cadera
es sa̠'nda.)
C: si̠ꞌin; A:
sa̠ꞌnda; EJ: si̠'in, sa̠'nda
si̠ꞌi̠n s
horcón, bifurcación Itún ndi̠ta̠ꞌi̠ kú si̠ꞌi̠n veꞌe i̠; ya̠kán ndi̠kàvà ya̠. Se
pudrió el horcón de mi casa; por eso se cayó.
C: si̠ꞌi̠n;
A: tisíꞌi̠n; EJ: si̠'i̠n
sikáá vt 1. bañar (en temazcal; ser responsable de las preparaciones y la administración
del temazcal) Veꞌe mií na̠si̠so yá ndi̠xi̠yo yá ta ni kŏó ndísíkáá na̠ yá. Ella estuvo en
la casa de sus suegros y no le ayudaron a bañarse en el temazcal.
2. echar, tirar (líquido, sobre algo o alguien) Kiꞌin ndutá tìkuǐi sikáá ún sa̠tá se̠ꞌe ún ná kuchi ya̠ chi iꞌní ní xíꞌi ya̠. Agarra agua
y échala sobre tu hijo para que se bañe porque tiene mucho calor. Véase
kaa
X: sikáá, síkáá, si̠káá
M: sakáá, sákáá, sa̠káá
C: sakaa, sákaa, sa̠kaa
EJ: sakaa, sákaa, sa̠kaa
sikáa̠ vt
estirar Ndòꞌnì kú ndaꞌá i̠, ni kùví mií sikáa̠ i̠ ya̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Se me
fracturó el brazo, no lo puedo estirar; me duele mucho. Véase ka̠a̠
X: sikáa̠, síkáa̠, si̠káa̠
M: sandakáa
C: sandakaa̠, sándakaa, sa̠nda̠kaa̠
EJ: sandakaa̠, sándakaa̠, sa̠ndakaa̠
sikáá ndosó purgar
Yándi̠na̠ꞌma̠ kú yáloꞌo se̠ꞌe i̠, ya̠kán síkáá ndosó i̠ yá. Se
empachó mi niña, por eso la estoy purgando. [mod.: sikáá]
sikáꞌá vt
tocar (por
ej.: guitarra, campana, puerta) ¡Kú chi kútóo i̠ sikáꞌá i̠ guitarra!, ta kŏó xíni̠ i̠ sikáꞌá i̠ nú. ¡Cómo me
gustaría tocar la guitarra!, pero no puedo. Véase 2kaꞌa
X: sikáꞌá,
síkáꞌá, si̠káꞌá
M: sakáꞌá, sákáꞌá, sa̠káꞌá
C: sandaa$
A: sakaꞌa, sákaꞌá ~ sákáꞌa ~ sákaꞌa, sa̠kaꞌa
EJ: saka'a, sáka'a, sa̠ka'a
sikâan vt
hacer acostumbrar Si̠kâan ní na̠veꞌe i̠ tìnà sa̠na̠ i̠ chi nina veꞌe na̠ íyo rí; ni kŏó íyo ka rí xíꞌín i̠. Mi familia
acostumbró mucho a mi perro; siempre está con ellos; ya no está conmigo.
Véase ka̠an
X: sikâan, síkâan, si̠kâan
M: sakáa̠n, sákáa̠n, sa̠káa̠n
EJ: saka̠an, sáka̠an, sa̠ka̠an
sikáꞌán…nu̠ú vt
avergonzar Si̠káꞌán ka ví yá ye̠ꞌe̠ nu̠ú chútú na̠ ikán ndúkú yá ya̠níká i̠
nu̠ú yá, ¡ta kukáꞌán ní nu̠ú i̠! Me
avergonzó mucho porque delante de todos me estaba cobrando, ¡cómo me dio pena!
Variante sikáꞌán Véase kukaꞌan nu̠ú
X: sikáꞌán...nu̠ú,
síkáꞌán...nu̠ú, si̠káꞌán...
nu̠ú
M: sakáꞌán…núŭ,
sákáꞌán…núŭ, sa̠káꞌán…núŭ
A: sikaꞌan no̠o̠
EJ: saka'adn … nu̠ú
sikáká vt
hacer andar, hacer
caminar, hacer dar
vueltas U̠ꞌvi̠ ka ví saá ndi̠kìꞌìn i̠ xùꞌún i̠ chi kŏó íyo va̠ꞌa ki̠ví i̠, ya̠kán si̠káká ní ya̠ ye̠ꞌe̠. Con mucho
trabajo pude recibir mi dinero (en el banco) porque mi nombre no estaba
bien, por eso dí muchos vueltas (lit.: me
hizo dar mucha vueltas). Véase kaka
X: sikáká, síkáká, si̠káká
M: sakáka, sákáka, sa̠káka
C: sakaka, sákaka, sa̠kaka
A: ___, ___, ni̠sakaka
EJ: sakaka nuu, sákaka nuu, sa̠kaka nuu
sikáká ndaꞌá señalar
con la mano Sikáká ndaꞌá nu̠ú ra̠ ná kixi ra̠ kuxi ra̠. Hazle seña con la mano para que
se venga a comer. [mod.: sikáká]
sikákú vt
hacer nacer, trabajar de
partero o partera Yásíkákú se̠ꞌe na̠ ndi̠xi̠yo nána chée i̠ xinaꞌá. Ta vitin kŏó síkákú ka yá se̠ꞌe na̠; ku̠chée va yá. Mi
abuela fue partera antes, pero ahora ya no lo hace nacer porque ya está muy
avanzada de edad. (lit.: Ella, que hace nacer
sus hijos, era mi abuela. Ahora ya no hace nacer sus hijos; envejeció.) Véase kaku
X: sikákú, síkákú, si̠kákú
M: sakáku, sákáku, sa̠káku
C: sakaku$
EJ: sakaku, sákaku, sa̠kaku
sikâku vt
salvar, rescatar Ndixaꞌvi ndó si̠kâku ndó ye̠ꞌe̠ xa̠ꞌá ya̠ ti̠séꞌe ndó ye̠ꞌe̠ veꞌe ndó. Gracias por haberme salvado al
haberme escondido en su casa. Véase ka̠ku
X: sikâku, síkâku, si̠kâku
M: sakáku̠, sákáku̠, sa̠káku̠
C: sakáku̠
A: sakaku
EJ: saka̠ku, sákâku, sa̠ka̠ku
sikákú…kua̠chi vt
causar problema, causar
alboroto Va̠ꞌa ní xi̠ndòò nde̠ ya̠chi̠, ta tu̠ꞌva ki̠xàà na̠ ndóó yati xíꞌín nde̠, saá xàá síkákú ní na̠ kua̠chi xíꞌín nde̠. Antes viviamos en paz, pero desde que
llegaron nuestros vecinos, no empezaron a causar problemas. [mod.: sikákú] EJ: sandǎku … kua̠chi
si̠kán [variante de: sa̠kán] acaba de
si̠kán kuití [variante de: sa̠kán kuití] apenas
sikáná vt aventar, tirar Kiꞌin ta̠ka̠ ña̠á sikáná ún, ná ku̠ꞌu̠n ya̠ kèꞌè chi kini ní íín ya̠ ndôo ya̠. Recoge
esa basura y tírala afuera porque se ve muy fea adentro de la casa.
X: sikáná, síkáná, si̠káná
M: sakána, sákána, sa̠kána
C: sakána, ___, sa̠kána
A: ___, ___, sa̠kana
EJ: sakana, sákana, sa̠kana
sikánda̠ vt
mover, hacer temblar, sacudir Ndinuni loꞌo síkánda̠ na̠ ra̠ ndiko̠o ra̠, ta ra̠ndi̠xi̠ꞌi̠ va kú ra̠. Estaban
apurados sacudiendo/moviendo a él, pero estaba muerto. Véase ka̠nda̠
X: sikánda̠, síkánda̠, si̠kánda̠
M: sakánda̠, sákánda̠, sa̠kánda̠
C: sakánda
EJ: saka̠nda̠, sáka̠nda̠, sa̠kǎnda̠
sikandétá vt 1. brincar, hacer botar
Sikandětá ní ún ra̠loꞌo koto ka sikua̠ꞌa ya̠kue̠ꞌe̠ xíꞌín ra̠; ra̠ si̠kán xìxì kú ra̠. No
brinques mucho al niño o le vaya a hacer daño porque apenas comió.
Sinón. kandeta
X: sikandétá, síkándétá, si̠ka̠ndétá
EJ: sakandita, sákandita, sa̠kandita
sikáꞌndi̠ vt explotar, hacer tronar Kuénda koo ndó xíꞌín pelóta i̠; koto ndó tá si̠káꞌndi̠ ndó rí ta chaꞌvi ndó rí nu̠ú i̠. Tengan
cuidado con mi pelota; si la explotan, me la pagan. Véase ka̠ꞌndi̠
X: sikáꞌndi̠,
síkáꞌndi̠, si̠káꞌndi̠
M: sakáꞌndi̠,
sákáꞌndi̠, sa̠káꞌndi̠
EJ: saka̠'ndi̠, sáka̠'ndi̠, sa̠ka̠'ndi̠
sikání táꞌán vt hacer pelear, disputar ¿Nda̠chu síkání táꞌán ún na̠valí, án tikuáꞌa kú ún kúa̠? ¿Por qué haces pelear a los niños? ¿Eres niño
o qué? Véase kani
X: sikání táꞌán,
síkání táꞌán, si̠kání
táꞌán
C: sakataꞌan$
sikáꞌnú vt festejar, honrar, alabar Ndeé ní síkáꞌnú na̠ñùù i̠ vikó tínda̠ꞌá; nda̠ u̠ni̠ ki̠ví íkán na̠ ya̠. Los
de mi pueblo festejan en grande las bodas; lo hacen por tres días.
Véase káꞌnú
X: sikáꞌnú,
síkáꞌnú, si̠káꞌnú
M: sakáꞌnu,
sákáꞌnu, sa̠káꞌnu
EJ: saká'nu, sáká'nu, sa̠ká'nu
sikásu̠n vt 1. freír Tá síkásu̠n ún kùñù ta tǎxí ún koko ya̠ chi kú u̠va̠ ya̠.
Cuando fries la carne, no
dejes que se queme porque se amarga.
2. tostar Sikásu̠n va̠ꞌa ún ti̠kásu̠n tá ná ndisa̠á ya̠ ta va̠ꞌa ní ndasun ya̠. Tuestes
bien los totopos para cuando se recalienten estén crujientes. Véase
ka̠su̠n
X: sikásu̠n, síkásu̠n, si̠kásu̠n
M: sakásu̠n, sákásu̠n, sa̠kásu̠n
A: sakason, sákason, sa̠kason
EJ: saka̠su̠n, sáka̠su̠n, sa̠ka̠su̠n
1sikátá vt
hacer cantar, hacer tocar (p. ej.: radio, tocadisco, mp3) Sikátá radio ná kuni so̠ꞌo yó ndá hora kúa̠. Prende (lit.: Haz tocar) la radio para
escuchar la hora. Véase 4kata
X: sikátá, síkátá, si̠kátá
C: sakata, sákata, sa̠kata
EJ: sakata, sákata, sa̠kata
2sikátá vt
causar comezón Ta̠tán xìꞌì i̠ ta síkátá ní ya̠ kùñù i̠. Tomé
la medicina pero me está provocando mucha comezón. Véase katá
X: sikátá, síkátá, si̠kátá
M: sakátá, sákátá, sa̠kátá
EJ: sakatá, sákatá, sa̠katá
sikâꞌun vt
hacer arder Vǎꞌá ta̠tán yóꞌó chi ya̠yóꞌó xìꞌì i̠ ta si̠kâꞌun ní ya̠ ti̠xin i̠. Esta medicina no sirve porque me la tomé y me
produjo mucho ardor (lit.: hizo arder) en el estómago. Véase
ka̠ꞌun
X: sikâꞌun,
síkâꞌun, si̠kâꞌun
M: sakáꞌu̠n,
sákáꞌu̠n, sa̠káꞌu̠n
EJ: saka'un, sáka'un, sa̠ka'un
sikâva vt 1. tumbar, hacer caer (obj. sing.) Ta̠ loꞌo se̠ꞌe ún si̠kâva itún xa̠ꞌá i̠ ta tíkuéꞌe̠ ya̠. Tu hijo
tumbó el palo sobre mi pie y me lastimó.
2. aventar Xi̠ꞌní veꞌe ínúú i̠ ta kìꞌìn i̠ tabla si̠kâva i̠ ta iin ndi̠ta̠ꞌví ndiꞌi nú. Yo estaba
en la azote y aventé la tabla para abajo y se me quebró toda.
X: sikâva, síkâva, si̠kâva
M: sandakáva
EJ: sandakava, sándakava, sa̠ndakava
sikáxán vt
hacer ruido (como de trastes)
Sikǎxán ní ún chi ya̠ kíxi̠ kú ya̠loꞌo se̠ꞌe i̠. No hagas
mucho ruido porque mi bebé está dormido. Véase kaxán
X: sikáxán, síkáxán, si̠káxán
EJ: sakaxán, sákaxán, sa̠kaxán
sikáxí vt dar de comer (algo como fruta que uno no come con tortilla; también se
usa con animales)
Naꞌa ní ndi̠kòò i̠ si̠káxí i̠ ndióꞌo si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠. Me
levanté muy temprano para dar de comer zacate a mis vacas. Véase kaxí
X: sikáxí, síkáxí, si̠káxí
M: no existe
C: sakaxi, sákaxi, sa̠kaxi
EJ: sakaxí, sákaxí, sa̠kaxí
sikéé vt pizcar, cosechar
Ikú kua̠ꞌa̠n na̠ sikéé na̠ chi xa ndi̠ndi̠chi̠
ya̠a̠ nií na̠, che. Se fueron al campo a pizcar porque dicen que ya
se secó toda su milpa. Véase 1kee
X: sikéé, síkéé, si̠kéé
M: sakéé, sákéé, sa̠kéé
A: sakee, sákee, sa̠kee
EJ: sakee, sákee, sa̠kee
sikéé su̠kún
asomar Sikéé su̠kún ún koto ún unkúa̠ íkán
na̠valí ña̠á, ¿nda̠chu kútáxín ní? Asómate a ver
que hacen los niños, ¿por que están muy calmados/quietos? [mod.: sikéé]
M: sakee sukun$ EJ:
sakee su̠kún
síkí adj engañoso
Ndìkìtáꞌán i̠ xíꞌín iin ñaꞌá ta vǎꞌá mií ñaꞌá kú yá;
yásíkí va kú yá chi si̠ndáꞌvi túví yá ye̠ꞌe̠ ta ki̠ndàà yá xùꞌún i̠ ndaꞌá i̠. Me encontré con una mujer, pero era una
mujer mala y engañosa; me engañó fácilmente y me quitó el dinero.
kua̠chi síkí s
calumnia
sìkì adj bromeado
Sìkì va ndi̠ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín yáJuana ya̠
kánáꞌa̠ na̠ xa̠ꞌá yá ta ka̠ndíxá
ndixa ví ta yá ya̠ndi̠ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín yá. Estaba bromeando (lit.:
bromeado estaba hablando) con Juana que alguien estaba hablando muy mal de
ella, y ella me lo creyó.
EJ: síkí
ka̠ꞌa̠n sìkì bromear
kusiki vi
bromear
1si̠kí s
nuca
Ye̠ꞌe̠ ndi̠ki̠xi̠
yo̠ꞌó kú i̠ ta kúꞌvi̠ ní kaꞌá si̠kí i̠. Me dormí mal y me torcí la nuca; me duele
mucho. Variante kaꞌá si̠kí
A: si̠ki̠ ~ yiki̠ si̠ki̠
EJ: si̠kí
2si̠kí s
1. ganancia Loꞌo va kú ña̠ꞌa sàtá i̠ tá ki̠xàá i̠ xíkó i̠, ta vitin xa̠ kua̠ꞌá níꞌi i̠ si̠kí ya̠. Era poca la mercancía que compré cuando
empecé a vender, pero ahora ya he ganado mucho de ganancia.
2. interés Xùꞌún ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ kìꞌìn tóó i̠ ta
kua̠ꞌá ní chíkáá na̠
si̠kí ya̠ xíꞌín i̠. Fui a conseguir dinero prestado y me están
cobrando mucho interés. Sinón. se̠ꞌe
EJ: si̠kí
si̠ki̠ s 1. bolita (para el cabello) Nána, tá kua̠ꞌa̠n ún nu̠ú ya̠ꞌvi ta satá ún si̠ki̠ ná ku̠ndi̠ka̠a̠ xi̠ní i̠. Mamá, cuando vayas al centro me compras
una bola para mi pelo.
2. collar (si está bien entendido que es para el cuello) Luvi ka ví si̠ki̠ sàtá nána i̠ ku̠ndi̠ka̠a̠ su̠kún i̠. Mi mamá compró un collar muy bonito para mi. (lit.: Un collar muy bonito compró mi mamá para estar en mi
cuello.)
M: si̠ki̠; A: siki̠; EJ: si̠ki̠
sǐkí adj gastado, invertido, malgastado
kusíkí vt jugar; gastar
siki so̠ꞌo (A) s arete
Véase ndi̠la
si̠kí su̠kún s
collar
Kua̠ꞌa̠n
chí kiúꞌún ta kua̠ꞌá ní si̠kí su̠kún ñúꞌú su̠kún násíꞌi.
Por la montaña las mujeres se ponen muchos collares en el cuello.
EJ: si̠kí su̠kún
sikinúú vt 1. sacar, quitar (ropa como pantalones, falda, playera; pero no se usa con
camisa) Tavá to̠to̠ yáloꞌo ku̠ꞌvi̠ ún; chí su̠kún yá kiꞌin ún ya̠ sikínúú ún ná keta ya̠. Quita la ropa de tu hermanita;
sácala del cuello para que salga.
2. soltar (un animal amarrado; coleta)
Sikinúú si̠ki̠ xi̠ꞌní ún ná koto i̠ tìkú xi̠ꞌní ún. Suelta la bola de tu cabello para que yo te
espulgue. Véase kinúú
X: sikinúú, síkínúú, si̠ki̠núú
C: sakanuu$
EJ: sakinúu, sákinúu, sa̠kinúu
sikisívi (M, EJ) vi chiflar, silbar (muy recio) Véase kisívi̠
sikitáꞌán vt
juntar Si̠ki̠táꞌán ndiꞌi ra̠kumisário na̠ñùù kua̠ꞌa̠n na̠ ndasa vií na̠ ichí kixi cárro xíꞌín ña̠ꞌa kuxi na̠valí scuela. El comisario juntó a todos los
del pueblo para ir a arreglar el camino para que entre el carro con los víveres
para los del albergue. Véase táꞌán, kitáꞌán
X: sikitáꞌán,
síkítáꞌán, si̠ki̠táꞌán
M: sakutáꞌán;
sákútáꞌán, sa̠kutáꞌán
sikîꞌvi vt hacer entrar Kundaa va̠ꞌa ún si̠ndi̠kí, koto ún sikîꞌvi ún rí itun na̠. Cuidas bien
las vacas; no las metes a la milpas. Véase ki̠ꞌvi (Nota dialéctica: en El
Jicaral no es de uso común)
X: sikîꞌvi,
síkîꞌvi, si̠kîꞌvi
M: sakíꞌvi̠,
sákíꞌvi̠, sa̠kíꞌvi̠
EJ: saki̠'vi, sáki̠'vi, sa̠ki̠'vi
siko̠ (A) s 1. olor
2. sabor Véase xi̠ko̠
si̠kó (A) vt
vender Véase xikó
si̠ko̠ (A)
adj veintenas
Véase xiko
sikókó vt
quemar, hacer quemar, dejar
quemar (cosa) Cuenta koo ún xíꞌín xi̠tá i̠, koto sikókó ún ya̠. Ten
cuidado con mi tortilla; no la dejes quemar. Véase koko
X: sikókó, síkókó, si̠kókó
M: sakóko, sákóko, sa̠kóko
EJ: sakáyu̠, sákáyu̠, sa̠káyu̠
síkón (A) adj alto Véase súkun
si̠ko̠n (A)
s
cuello, pescueso Véase su̠kún
si̠ko̠n ndaꞌa̠ (A) s muñeca (de la mano) Véase su̠kún ndaꞌá
si̠ko̠n xa̠ꞌa̠ (A) s tobillo
Véase su̠kún xa̠ꞌá
sikóꞌní vt
meter, echar Sikóꞌní nú ná ku̠ꞌu̠n nú chí ini veꞌe, koto ka ndaxin nú. Méte la leña adentro; no sea
que se moje. Véase 1koꞌni
X: sikóꞌní,
síkóꞌní, si̠kóꞌní
M: sakóꞌni, sákóꞌni, sa̠kóꞌni
C: sakoꞌni$
sikóꞌní ndaa ahorcar
Xa̠nduva̠ꞌa ní na̠ xíꞌín ra; chi̠tàꞌnù na̠ ra̠ súkun veꞌe, ta ikán si̠kóꞌní ndaa na̠ ra̠, ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Trataron muy feo a él; lo
colgaron en el techo de la casa y allá lo ahorcaron, y se murió. [mod.: sikóꞌní]
sikóꞌó vt
dar de beber, dar de tomar
¿Án xa̠ si̠kóꞌó ún ki̠ni̠?, chi iꞌní ní nu̠ú núꞌni rí. ¿Ya le diste de beber al marrano?, porque hace mucho calor allí donde
está amarrado. Véase koꞌo
2. emborrachar ¿Unkú na̠ si̠kóꞌó tuku yóꞌo̠?, ¡ta ra̠ si̠kán kua̠ꞌa̠n kú ún! ¿Quién ya te emborrachó otra vez?, ¡apenas te
fuiste! (Nota
dialéctica: en Metlatónoc sólo se usa en sentido 2.)
X: sikóꞌó,
síkóꞌó, si̠kóꞌó
M: sakóꞌó, sákóꞌó, sa̠kóꞌó
A: sakoꞌo, sákoꞌo, sa̠koꞌo
EJ: sako'o, sáko'o, sa̠ko'o
sikóso̠ vt
regar Kaka
loꞌo ún sikóso̠
ún iku yaꞌá i̠, ta chaꞌvi i̠ yóꞌo̠. Por
favor vas a regar mis plantas de chile y te voy a pagar. Véase
ko̠so̠
X: sikóso̠, síkóso̠, si̠kóso̠
M: no lo usan
sikôyo vt
desgranar, hacer caer, dejar caer (obj. pl.) Nda̠ iin na̠ꞌa kŏó ndóó veꞌe, nu̠ní kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠ sikôyo na̠ xíꞌín ra̠ xìtò i̠. No hay nadie en la casa, todos
se fueron con mi tío para desgranar su maíz. Véase ko̠yo
X: sikôyo, síkôyo, si̠kôyo
M: sakóyo, sákóyo, sa̠kóyo
A: sakoyo, sákoyo, sa̠koyo
EJ: sako̠yo, sáko̠yo, sa̠kǒyo
1síkuá [variante de: se̠ꞌe síkuá] descendiente
2síkuá [variante de: xi̠í síkuá] antepasado
si̠kuá s
ceja Ye̠ꞌe̠ kúꞌvi̠ kú i̠ ta ndi̠ko̠yo ya̠a̠ ixí si̠kuá i̠. Estoy
enferma y se me cayeron todas las cejas. Variante ixí si̠kuá
M: xi̠kuǎ; C: sikuá
sikuáꞌá vt 1. aprender Ku̠ꞌu̠n i̠ scuela sikuáꞌá i̠ taa i̠. Voy a
ir a la escuela para aprender a escribir.
2. estudiar Nda̠ iin ka se̠ꞌe nde̠ kŏó ndóó xíꞌín nde̠.
Kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠ chí Ti̠ndàꞌì sikuáꞌá na̠. Ninguno de
nuestros hijos está con nosotros. Todos se fueron a Tlapa a estudiar.
X: sikuáꞌá,
síkuáꞌá, si̠kuáꞌá
C: sakuaꞌa,
sákuaꞌa, sa̠kuaꞌa
A: sakuaꞌa,
sákuaꞌa, sa̠kuaꞌa
EJ: sakuá'a, sákuá'a, sa̠kuá'a
sikua̠ꞌa vt
hacer, preparar, construir
¿Ndá itún kú nú síkua̠ꞌa ún ta̠i̠? Luvi ní nú. ¿Con
qué clase de madera haces las sillas? Están muy bonitas. Véase kua̠ꞌa
X: sikua̠ꞌa,
síkua̠ꞌa, si̠kuàꞌà, en proceso: síkuâꞌa
M: sakuaꞌa$
EJ: sava̠'a, sáva̠'a sa̠vǎ'a
sikuáꞌá…ndaꞌá aprender de, se enseñado
por Si̠kuáꞌá i̠ ndaꞌá ra̠maestro. Fue
enseñado por el maestro [mod.: sikuáꞌá]
sikuáchí vt 1. hacer pedazos,
despedazar Sikuáchí xi̠tá ná ndaxin ya̠ kuxi nduxí. Despedaza la tortilla para que se remoje para los
pollos.
2. repartir Ndiꞌi ña̠ꞌa kúú mií ra̠ ta si̠kuáchí ra̠ ya̠ xíꞌín ndiꞌi se̠ꞌe ra̠.
Todas las cosas que él tenía se las
repartió a sus hijos. Véase kuachi
X: sikuáchí, síkuáchí, si̠kuáchí
C: sakuachi
A: sakuachi
EJ: sakuáchi, sákuáchi, sa̠kuáchi
sikuákú vt hacer llorar Kání táꞌán mií na̠valí xíꞌín táꞌán na̠; ya̠tótóó va síkuákú táꞌán na̠. Los niños se pelean entre ellos y a cada rato
se hacen llorar unos a otros. Véase
kuaku
X: sikuákú, síkuákú, si̠kuákú
M: sakuáku, sákuáku, sa̠kuáku
EJ: sakuaku, sákuaku, sa̠kuaku
sikuáku̠ vt
hacer reír Ni kŏó kúndéé ini i̠ tá káꞌa̠n ra̠, ta̠chí ní ra̠; ndeé ní síkuáku̠ ra̠
ye̠ꞌe̠. No
aguanto cuando habla él, es muy bromista; siempre me hace reír mucho. Véase kua̠ku̠
X: sikuáku̠, síkuáku̠, si̠kuáku̠
M: sakuáku̠, sákuáku̠, sa̠kuáku̠
EJ: sakua̠ku̠, sákua̠ku̠, sa̠kua̠ku̠
sikuáꞌnú vt
hacer crecer,
criar Ná ndo̠o loꞌo nduxí valí sa̠na̠ i̠ xíꞌín ún sikuáꞌnú ún. Por favor
cuida a mis pollitos para que los críes.
Véase kuaꞌnu
X: sikuáꞌnú,
síkuáꞌnú, si̠kuáꞌnú
M: sakuáꞌnu,
sákuáꞌnu, sa̠kuáꞌnu
A: sakuaꞌno,
sákuaꞌno, sa̠kuaꞌno
EJ: sakuá'nu, sákuá'nu, sa̠kuá'nu
sikúchí vt 1. bañar Kiꞌin ra̠ sikúchí ún chi yakuá ní ra̠. Toma
a él y báñalo porque está muy sucio.
2. bautizar Tá kíxi su̠tu̠ ñùù nde̠, ta kua̠ꞌá kú chi na̠ síkúchí se̠ꞌe. Muchas
personas bautizan a sus niños cuando el sacerdote viene a nuestro pueblo.
Véase kuchi
X: sikúchí, síkúchí, si̠kúchí
M: sakúchi, sákúchi, sa̠kúchi
A: sakuchu$
EJ: sakuchi, sákuchi, sa̠kuchi
sikuíkó vt
mecer, hacer marear Naꞌa loꞌo, sikuíkó se̠ꞌe i̠ ná ku̠su̠n ya̠. Ven, mece mi hijo para que se duerma. Véase kuikó
X: sikuíkó, síkuíkó, si̠kuíkó
A: saviko$
EJ: savikó, sávikó, sa̠vikó
sikuíku̠n vt 1. lazar, agarrar (con reata) I̠yo ka ví ti̠xŭꞌú, ni kŏó kúví mií sikuíku̠n nde̠ rí. Los chivos son muy espantadizos
y no los podemos agarrar.
2. contagiar Ya̠xíkun kú kue̠ꞌe̠ ndóꞌó ra̠; koto ka sikuíku̠n ya̠ ndóꞌo̠. Él tiene una enfermedad contagiosa; cuídense, no sea que se
contagien (lit.: que la enfermedad te contagia). Véase xíkun, kui̠ku̠n
X: sikuíku̠n, síkuíku̠n, si̠kuíku̠n
M: savíku̠n, sávíku̠n, sa̠víku̠n
C: savikun
EJ: savi̠ku̠n, sávi̠ku̠n, sa̠vi̠ku̠n
sikuína̠ vt criar, multiplicar ¿Unkúa̠ íkán ún xíꞌín nduxí sa̠na̠ ún? Va̠ꞌa ní síkuína̠ ún rí. ¿Qué
haces con tus gallinas? Las crías muy bien. Véase kui̠na̠
X: sikuína̠, síkuína̠, si̠kuína̠
M: sakuinia$
EJ: sakui̠na̠, sákui̠na̠, sa̠kui̠na̠
sikuíꞌná vt robar Ndi̠ki̠ꞌvi na̠kuíꞌná veꞌe nde̠ si̠kuíꞌná ndiꞌi na̠ xi̠tá nde̠. Entraron
los ladrones a la casa y nos robaron todas las tortillas. Véase kuíꞌná
X: sikuíꞌná,
síkuíꞌná, si̠kuíꞌná
M: sakuíꞌná, sákuíꞌná, sa̠kuíꞌná
M: xakuíꞌná,
xákuíꞌná, xa̠kuíꞌná
A: kasa kuíꞌna,
kísa kuíꞌna, ki̠sa kuíꞌna
EJ: sakuí'na, sákuí'na, sa̠kuí'na
sikuísó vt 1. cargar
Sǐkuísó kua̠ꞌá ní burru chi tíkúꞌvi̠ kú rí ta kŏó kúndeé rí kuiso rí. No le cargas
mucho al burro porque está enfermo y no aguanta cargar mucho.
2. grabar Satá i̠ iin
kasé ta sikuísó loꞌo ún ya̠ kuni so̠ꞌo i̠ yaa. Voy a comprar un casset y me lo grabas para
escuchar música. Véase kuiso
X: sikuísó, síkuísó, si̠kuísó
C: sakuiso$
EJ: sakuiso, sákuiso, sa̠kuiso
sikuíso̠ vt hervir, cocer
Sikuíso̠ va̠ꞌa ún tìkuǐi koꞌo ndo ná kuvi kue̠ꞌe̠ rá. Hierve bien el agua que toman para que se le
mueran los microbios.Véase kui̠so̠
X: sikuíso̠, síkuíso̠, si̠kuíso̠
A: sakuiso̠, sákuiso̠, sa̠kuiso̠
EJ: sakui̠so̠, sákui̠so̠, sa̠kui̠so̠
sikuîyá vt
hacer agrio, acedar Kŏó ndísíkuîyá va̠ꞌa ún uxán tùtà ún, ya̠kán yǎsín va̠ꞌa xíꞌí ya̠. No acedaste
bien la masa del atole, por eso no salió muy bueno. Véase i̠yá
X: sikuîyá, síkuîyá, si̠kuîyá
EJ: sakui̠yá, sákui̠yá, sa̠kui̠yá
sikunaá vt
cegar Ndunaá nu̠ú i̠; ta̠tán xa̠tu̠ ndi̠ke̠e
nu̠ú i̠ ta si̠kunaá ya̠ nu̠ú i̠. Un líquido venenoso me entró en el ojo y me cegó. Véase naá
X: sikunaá, síkúnaá, si̠ku̠naá
M: sakuniaa$
sikundíxí vt vestir Kama koo ún sikundíxí ún ra̠loꞌo se̠ꞌe ún ta ko̠ꞌyó nu̠ú vikó. Te
apuras a vestir a tu niño y nos vamos a la fiesta. Véase kundixi
X: sikundíxí, síkúndíxí, si̠ku̠ndíxí
M: sakundixi$
A: sakundixin
EJ: sakundixi, sákundixi, sa̠kundixi
si̠kusítí [pret. de: kusítí arrodillarse]
sikúsu̠n vt hacer dormir Kuáꞌan sikúsu̠n ún se̠ꞌe ún saá chi xákú ní ya̠; kúni̠ ku̠su̠n ya̠. Vete a
dormir a tu niño porque está llorando mucho, tiene sueño. Véase
ku̠su̠n
X: sikúsu̠n, síkúsu̠n, si̠kúsu̠n
EJ: saku̠su̠n, sáku̠su̠n, sa̠ku̠su̠n
sikutáꞌa vt alejar, quitar, separar Sikutáꞌa tatán ña̠á nu̠ú ra̠ chi koto ka kaxí ra̠
ya̠ ra kuvi ra̠. Aleja el veneno que está
delante de él, no sea que lo coma y se muera. Véase kuta̠ꞌa
X: sikutáꞌa,
síkútáꞌa, si̠ku̠táꞌa
C: sakútia̠ꞌa
EJ: sakutia̠'a, sákutia̠'a, sa̠kutia̠'a
sikútú vt
llenar Síkútú
ní ún tìkuǐi ini cubeta ún, ta kunděé ún ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín ya̠. Estás llenando tu cubeta con
mucha agua y no vas a poder llevarla.Véase kutú
X: sikútú, síkútú, si̠kútú
M: sakutu$
C: sakútú, sákútú, sa̠kútú
A: sakutu, sákutu, sa̠kutu
EJ: sakutú, sákutú, sa̠kutú
sikútú ndaa hacer rebosar
Iin si̠kútú ndaa ra̠ nií
kóxta i̠ ta ve̠e ní ya̠. Él llenó de
mazorca mi costal y está rebosando (lit.: hizo rebozar de mazorca mi costal)
y pesa mucho. [mod: sikútú]
sikúún vt 1. hacer
llover Ndàà ra̠ ndaꞌá ti̠kǎva ta kísí ra̠ ko̠yó sa̠ví, ta rá
síkúún ta ra̠ kú rá, káchi ra̠. Subió al ciruelo y lo está
sacudiendo para que se le caiga el agua de la lluvia (que estaba en las hojas), y dijo que él es el que hace llover.
2. podar (Nota dialéctica: en Xochapa solamente se
usa en sentido 1.)
X: sikúún, síkúún, si̠kúún
A: sakoon, sákoon, sa̠koon
sikúún ti̠xin causar
diarrea Tǎxí ún láxa kaxí se̠ꞌe ún koto sikúún rí ti̠xin ya̠. No le des naranjas a tu niño, no
sea que le provoque la diarrea.
[mod.: sikuun]
Véase kuun
A: sakoon ini
sikúꞌun nu̠ú voltear la vista (de repente) Sikúꞌun nu̠ú koto ún án kŏó táta ún va̠xi kuxi
ra̠. Échale un vistazo para ver si no viene tu papá a comer.
Véase ku̠ꞌu̠n
X: sikúꞌun nu̠ú,
síkúꞌun nu̠ú, si̠kúꞌun nu̠ú
EJ: saku̠'u̠n nu̠ú, sáku̠'u̠n nu̠ú,
sa̠ku̠'u̠n nu̠ú
sikúꞌvi̠ vt
hacer daño Kǎxí ún ndixín chi xa̠ xikuàá kú ya̠, koto ka sikúꞌvi̠ ya̠ ti̠xin ún. No
comas elotes porque ya es tarde no sea que te haga daño. Véase ku̠ꞌvi̠
X: sikúꞌvi̠,
síkúꞌvi̠, si̠kúꞌvi̠
sikúxí vt dar de comer Kua̠ꞌá kú chi na̠ꞌa si̠kúxí nde̠ tá ndi̠xi̠nu veꞌe nde̠; iin o̠ko̠ u̠xi̠ ví na̠ si̠kúxí nde̠. Dimos
de comer a mucha gente cuando se terminó de construir nuestra casa; dimos de
comer como a unas trienta personas.
X: sikúxí, síkúxí, si̠kúxí
M: sakúxi, sákúxi, sa̠kúxi
A: sakuxu, sákuxu, sa̠kuxu
EJ: sakuxi, sákuxi, sa̠kuxi
sikûxin vt
hacer oxidar, enmohecer Chitǎꞌán ndó nu̠ní íchi xíꞌín nu̠ní kóꞌyó koto ka sikûxin táꞌán ya̠. No
junten el maíz seco con el fresco o se va a enmohecer (lit.: o hará que
enmohecer). Véase ku̠xin
X: sikûxin, síkûxin, si̠kûxin
EJ: saku̠xin, sáku̠xin, sa̠ku̠xin
síloꞌo (M, C) [variante de: siꞌi loꞌo] cuñada
Véase nána loꞌo
si̠loꞌo adv casi, por poco
Kuenda koo ún ndaa ún nu̠ú scalera, chi siloꞌo páꞌa ndi̠kàvà i̠ nu̠ú nú kuni. Cuídate
al subir en la escalera porque por poco me caía de ella ayer.
M: saloꞌo
si̠ꞌma̠ (A) s
cola (de
animal) Véase ndo̠ꞌmá
siꞌna (A) adv primero, primeramente
Véase xìꞌnà
sinâá ini dejar
inconsciente, hacer dormir
profundamente Ndeé kú chi ndóꞌó ra̠xìtò i̠; ra̠kúꞌvi̠ kú ra̠ iin sínâá kue̠ꞌe̠ ini ra̠ índúꞌú ra̠. Está muy
grave mi tío; está enfermo, la enfermedad lo deja inconciente. Véase na̠á ini
X: sinâá ini, sínâá ini, si̠nâá ini
M: sanaa ini$
sináꞌa̠ vt
enseñar, mostrar Va̠ꞌa ní sínáꞌa̠ ra̠maéstro i̠, kútóo ní i̠ ndá kùꞌvà sínáꞌa̠ ra̠. Mi maestro
enseña muy bien; me gusta mucho como enseña. Véase ku̠na̠ꞌa̠
X: sináꞌa̠, sínáꞌa̠, si̠náꞌa̠
M: sañáꞌa̠,
sáñáꞌa̠, sa̠ñáꞌa̠
A: sanáꞌa,
sánáꞌa, sa̠naꞌá
EJ: sana̠'a̠, sána̠'a̠, sa̠nǎ'a̠
sináꞌa̠ ndaꞌá vt señalar con
dedo Unkúa ndítúꞌún ní ra̠; káꞌa̠n ra̠ ta sínáꞌa̠ ndaꞌá ra̠ nu̠ú i̠. No sé que tanto platica; habla y
me señala con la mano. [mod.:
sináꞌa̠]
A: sanaꞌa ndaꞌa̠
sináꞌa̠…yuꞌú remedar Kŏó
kútóo i̠ ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠ku̠ꞌva ún chi sínáꞌa ní ra̠ yuꞌú i̠. No me gusta
hablar con tu hermano porque él se burla mucho de mi, remedando mis palabras.
[mod.: sináꞌa̠] Véase ndi̠na̠'a̠
sináꞌma̠ vt
hacer confesar Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠kuíꞌná veꞌe kàà, ta ndinuni loꞌo si̠náꞌma̠ na̠ ra̠. Cuando
el ratero fue a la cárcel, lo hicieron confesar a fuerza. Véase na̠ꞌma̠
X: sináꞌma̠,
sínáꞌma̠, si̠náꞌma̠
M: sanaꞌma
1sináná vt
dibujar Iin ra̠loꞌo ku̠ꞌva i̠ ta va̠ꞌa ní sínáná ra̠ nu̠ú tùtù. Uno
de mis hermanos dibuja muy bien en el papel. Véase nana
X: sináná, sínáná, si̠náná
M: sanana
A: sanána
EJ: sanana, sánana, sa̠nana
2sináná vt
hacer crecer (cabello, barba) ¿Án ná kǎꞌndá ún ixí xi̠ꞌní ún? ¿Nda̠chu sínáná ní ún? ¿Cómo no
cortas tu cabello? ¿Por qué te lo dejaste crecer mucho? Véase nana
X: sináná, sínáná, si̠náná
síꞌnda̠ (A) adj mezquino, tacaño, codo Véase xíꞌnda
sindáá vt subir, hacer subir Sindǎá ún ra̠ ndaꞌá itún koto ka ndikava ra̠. No lo subas en
el árbol, se vaya a caer. Véase ndaa
X: sindáá, síndáá, si̠ndáá
C: sandaa$
EJ: sandaa, sándaa, sa̠ndaa
sindáá koo juntar en un
montón, amontonar,
poner en una bola (p. ej.: mazorca, frijol, zacate,
leña, peidras) Sindáá koo ndó nu̠ní chi xíta̠ ní ya̠.
Junten el maíz en un montón
porque se tira mucho. Véase ndaa
X: sindáá koo, síndáá koo, si̠ndáá koo
M: sandaa koo
EJ: sandaa koo, sándaa koo, sa̠ndoo koo
sindáꞌa vt 1. curar, sanar Va̠ꞌa ní ra̠ndotor yóꞌó; nu̠ú ra̠yóꞌó ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ tá ndeé ní ndòꞌò i̠, ta si̠ndáꞌa ra̠ ye̠ꞌe̠. Este doctor
es muy bueno; fui con él cuando estaba muy enfermo y me curó.
2. arreglar Naꞌa, ku̠ꞌu̠n ún xíꞌín i̠ sindáꞌa ún máquina i̠, chi ndi̠tìví nú, ni kŏó
xíín mií nú ki̠ku nú. Ven conmigo para que arregles
mi máquina porque se descompuso y no quiere coser.
3. engordar (a un animal) Síndáꞌa i̠ iin kini kuvi kuxi nde̠ ná xi̠nu veꞌe i̠. Estoy engordando un marrano para cuando
termine de construir mi casa. Véase ndaꞌa
X: sindáꞌa,
síndáꞌa, si̠ndáꞌa
M: sandaꞌa$
A: sandaꞌa,
sándaꞌa, sa̠ndaꞌa
EJ: sanda'a, sánda'a, sa̠nda'a
sindáñúꞌú vt perder Nu̠ú ya̠ꞌvi ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ si̠ndañúꞌú i̠ xùꞌún i̠, ya̠kán kúsuchí ní ini i̠. Fui al mercado y perdí mi dinero y me siento muy
triste. Véase ndañúꞌú
X: sindáñúꞌú,
síndáñúꞌú, si̠ndáñúꞌú
sindaru (M)
s
soldado
Véase lapa
sindáꞌvi vt
engañar Kuenda koo ún tǎxí too ún ña̠ꞌa ún ku̠ꞌu̠n xíꞌín ra̠, chi kú chi vatá ra̠; xa̠ kua̠ꞌá kú chi na̠ꞌa si̠ndáꞌvi ra̠. Ten
cuidado, no le prestes nada, porque es muy mentiroso; ya ha engañado a mucha
gente. Véase ndáꞌvi
X: sindáꞌví,
síndáꞌví, si̠ndáꞌví
C: sandaꞌvi, ___,
sa̠ndaꞌvi
A: sandáꞌvi,
sándáꞌvi, sa̠ndáꞌvi ~ ni̠sandáꞌvi
sindáxín vt mojar ¿Nda̠chu síndáxín ní ún se̠ꞌe i̠? ta sàì ndóꞌó ra̠. ¿Por qué estás mojando mucho a
mi hijo? y está enfermo. Véase ndaxin
X: sindáxín, síndáxín, si̠ndáxín
M: chindaxi, chíndaxi, chi̠ndaxi
C: chindaxin$
EJ: sandaxin, sándaxin, sa̠ndaxin
Sindéꞌé Cochoapa (nombre de un pueblo en el municipio de Metlatónoc)
M: Sundieꞌe$
Sindia̠ꞌá Chilpancingo
(capital del estado de Guerrero)
M: Sindiyaꞌa$
sindîí vt
quemar (a
una persona o animal)
¿Unkú ndóꞌo̠ si̠ndîí se̠ꞌe i̠?, ta ku̠ꞌu̠n ndó xíꞌín ra̠ kutátán ra̠. ¿Quién de ustedes quemó a mi niño? para que lo
lleven al doctor. Véase
ndi̠í
X: sindîí, síndîí, si̠ndîí
A: sandii, sándii, sa̠ndii
sindíꞌí vt
terminar Si̠ndíꞌí nde̠ xùtù nde̠; na̠veꞌe martomo ndi̠xa̠ꞌa̠n xùtù xíꞌín nde̠. Ya
terminamos de limpiar la milpa porque los mayordomos fueron a ayudarnos.
Véase ndiꞌi
X: sindíꞌí,
síndíꞌí, si̠ndíꞌí
M: sandiꞌi
A: ___, ___, sa̠ndíꞌi
EJ: sandi'i, sándi'i, sa̠ndi'i
1sindíꞌi vt 1. molestar Vitin ta̠a̠n síndíꞌi na̠ ye̠ꞌe satá kîí i̠ ña̠ꞌa kusíkí na̠. Todos los días me molestan para que yo les
compre sus juguetes.
2. tener ansiedad Kŏó xíni̠ i̠
unkúa̠ kundoꞌo i̠; síndíꞌi ní ya̠ ye̠ꞌe̠.
No sé qué me va a pasar; tengo mucha ansiedad. 3. apurar, hacer que apurarse Kuékuée kuxi ún, ¿unkú síndíꞌi yóꞌo̠ ya̠kán kama ní xíxí ún? Come con calma; ¿quién te está
apurando para que comas muy rápido?
X: sindíꞌi,
síndíꞌi, si̠ndíꞌi
EJ: sandi'í, sándi'í, sa̠ndi'í
si̠ndíꞌí adv, conj después Xiꞌna nu̠ú ya̠ꞌvi ku̠ꞌu̠n ún satá ún ta si̠ndíꞌí saá xaa ún veꞌe i̠. Primero vas a comprar en el mercado y después
llegas a mi casa. Sinón. ndiꞌi
C: sandíꞌí, A:
sondiꞌi$
sindíꞌí...ini tener
ansiedad Kŏó xíni̠ i̠ unkúa̠ kundoꞌo i̠; síndíꞌí ní ya̠ ini i̠. No sé
qué me va a pasar; tengo mucha ansiedad.
C: sandiꞌi...ini
EJ: sandi'i … ini
sindíꞌí xa̠ꞌá destruir Kùùn sa̠ví, ta ndi̠ki̠ꞌvi tìkuǐi ini veꞌe nde̠; si̠ndíꞌí xa̠ꞌá ndiꞌi rá ña̠ꞌa. Llovió y
entró el agua en nuestra casa y destruyó todas las cosas. [mod.: sindíꞌí] Véase ndiꞌi xa̠ꞌá
A: sandiꞌi xa̠ꞌa̠
EJ: sandi'i xa̠'á, sándi'i xa̠'á,
sa̠ndi'i xa̠'á
sindikáá vt extender, estirar Sindikáá
iví ná kundúꞌú nána chée ún ku̠su̠n yá. Extiende el
petate para que se acueste tu abuelita. Véase káá
X: sindikáá, síndíkáá, si̠ndi̠káá
M: sandákáa̠; sándákáa̠; sa̠ndákáa̠
C: sandakaa̠, sándakaa, sa̠nda̠kaa̠
EJ: sandaka̠a̠, sándaka̠a̠, sa̠ndaka̠a̠
sindikáꞌán vt hacer recordar Sindikáꞌán ún ye̠ꞌe̠ ku̠ꞌu̠n i̠ junta veꞌe scuela na̠valí. Me recuerdas para ir a la junta en la escuela
de los niños.
X: sindikáꞌán,
síndíkáꞌán, si̠ndi̠kàꞌàn
A: sanakaꞌa̠n
EJ: sandaka'án, sándaka'án, sa̠ndaka'án
sindikává vt
aventar, dejar caer, hacer caer, tumbar (obj. sing.) Véase ndikava
X: sindikává, síndíkává, si̠ndi̠kává
M: sandákáva, sándákáva, sa̠ndákáva
C: sandakava$
A: sanakava
EJ: sandakava, sándakava, sa̠ndakava
si̠ndi̠kí s
ganado, vaca, toro Kúsúchí kú chi ini i̠ xíꞌín si̠ndi̠kí sa̠na̠ i̠, ndòꞌnì iin xa̠ꞌá. Estoy muy
triste por mi vaca; se le quebró una pata.
A: si̠ndi̠ki̠; EJ: si̠ndi̠kí
sindîko vt
enfriar Sindîko tùtà koꞌo se̠ꞌe ún. Enfria el atole para tus hijos. Véase
ndi̠ko
X: sindîko, síndîko, si̠ndîko
A: sandiko, sándiko, sa̠ndiko
EJ: sandi̠ko, sándi̠ko, sa̠ndi̠ko
sindîko ini calmar, consolar
Kuáꞌan sindîko ini se̠ꞌe ún chi xákú ní yá. Vete a
consolar a tu hija porque está llorando mucho. [mod: sindîko]
A: sandiko…ini
sindíkó ini vt desanimar Yá xa̠ tinda̠ꞌá kú yá xíꞌín ra̠ ndíkúú, ña̠á si̠ndíkó na̠ ini yá ta kŏó ndítíndâꞌá ka yá xíꞌín ra̠. Ella ya se iba a casar con él y
la desanimaron y ya no se casó con él.
X: sindíkó ini, síndíkó ini, si̠ndíkó ini
sindíkó ko̠o vt devolver ¿Án xa̠ si̠ndíkó ko̠o ún to̠to̠ ndùkú tóó ún ti̠xáꞌá ún? ¿Ya devolviste la ropa
de bailable que pediste prestado?
X: sindíkó koo, síndíkó koo, si̠ndíkó koo
C: sandíkó
sindíkó ko̠o…tu̠ꞌun interpretar, traducir Naꞌa, sindíkó ko̠o ún tu̠ꞌun nu̠ú i̠ chi kŏó kúndáa̠ mií ini i̠ unkúa̠
káꞌa̠n ra̠
xíꞌín i̠. Ven,
para que me traduzcas porque no entiendo nada de lo que me está hablando.
[mod.: sindíkó ko̠o]
sindíkó
niꞌi...tu̠ꞌun
traducir Naꞌa, ko̠ꞌyó xíꞌín i̠ sindíkó niꞌi loꞌo ún tu̠ꞌun i̠ chi kùví ka̠ꞌa̠n í tu̠ꞌun na̠. Ven conmigo para que me traduzcas porque no
puedo hablar su idioma de ellos. [mod: sindíkó koo]
EJ: sandikó ni'i … tu̠'un
sindikóó vt
dejar Ná
sindikóó loꞌo i̠ ña̠ꞌa i̠ veꞌe ndó, saá kixi i̠ ndi̠kuiso i̠ ya̠. Voy a
dejar tantito mis cosas en su casa, entonces vengo a recogerlas.
X: sindikóó, síndíkóó, si̠ndi̠kóó
M: sandakoo$
A: sandakoo$
EJ: sandakoo, sándakoo, sa̠ndakoo
sindikôo vt despertar, levantar Kuáꞌan sindikôo ra̠ ná ndiko̠o ra̠; ¿nda̠chu kini ní kíxi
ra̠? Ve a
despertarlo para que se levante ¿por qué duerme mucho? Véase ndiko̠o
X: sindikôo, síndíkôo, si̠ndi̠kôo
C: sandóto
EJ: sandiko̠o, sándiko̠o, sa̠ndiko̠o
sindikóó ndaꞌá abandonar
Si̠ndi̠kóó ndaꞌá yá se̠ꞌe yá ta kua̠ꞌa̠n yá xachíñú yá ñùù va̠ꞌa. Ella abandonó a sus hijos y se fue a trabajar
a la ciudad. [mod.: sindikóó]
sinditáku vt
resucitar Xa̠
ndi̠xi̠ꞌi̠ va siꞌí yá ni ná ku̠ꞌu̠n yá maa sinditáku ka ví ñaꞌá yá. Ya se murió su mamá, aunque se vaya, ella no la va a
resucitar. Véase táku
X: sinditáku, síndítáku, si̠ndi̠táku
C: sandatiaku
A: sanataku
EJ: sandatiaku, sándatiaku, sa̠ndatiaku
sindîꞌvi kàà vt planchar Kàà sindíꞌvi i̠ to̠to̠ táta i̠ ta kúxúxán kú chi i̠. Necesito
planchar la ropa de mi papá, pero tengo mucha flojera. Variante kàà sindîꞌvi Véase ndi̠ꞌvi
X: sindîꞌvi
kàà, síndîꞌvi kàà, si̠ndîꞌvi kàà
M: sandiꞌvi$
EJ: sandi̠'vi, sándi̠'vi, sa̠ndi̠'vi
sindîꞌvi…si̠ndi̠kí vt
hacer el
segundo labor con la yunta, cajonear con la yunta, cultivar Itu xíká nde̠ síndîꞌvi nde̠ si̠ndi̠kí. Andamos
cultivando la milpa. [mod: sindîꞌvi kàà]
C: sandiꞌvi
A: sandiꞌvi,
sándiꞌvi, sa̠ndiꞌvi
EJ: sandi̠'vi … si̠ndi̠kí
Sindiyaꞌa$ (C) Chilpancingo Véase Sindia̠ꞌá
sindiyéꞌe̠ vt
alumbrar Sindiyěꞌe ní ún ñu̠ꞌu̠ ndaꞌá i̠ chi ndíꞌí ní píla ya̠. No alumbres mucho mi lámpara
porque se le gasta mucho las pilas. Véase yéꞌe̠
X: sindiyéꞌe̠,
síndíyéꞌe̠, si̠ndi̠yéꞌe̠
M: sandayeꞌe
EJ: sandayé'e̠, sándayé'e̠,
sa̠ndayé'e̠
si̠ndo̠kó s
chicatana, hormiga
arriera Rísi̠ndo̠kó káná rí tá xáá kúún sa̠ví, ra va̠ꞌa ní xíxí rí. Las
chicatanas salen cuando empieza a llover, y son sabrosas.
sindôo vt dejar Vǎꞌá mií ndi̠ ìkán ra̠; si̠ndôo ra̠ yásíꞌi ra̠, ta vitin ndóꞌó ní ini na̠valí se̠ꞌe ra̠. Hizo muy
mal de haber dejado a su esposa; ahora están sufriendo mucho sus hijos.
Véase ndo̠o
X: sindôo, síndôo, si̠ndôo
M: sandóo
EJ: sando̠o, sándo̠o, sa̠ndo̠o
sindóó ndaꞌá abandonar
Si̠ndôo ndaꞌá ra̠ scuela ta ke̠ta ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ xachíñú ra̠ inka ñùù. Abandonó la escuela y se fue a
trabajar en otro lugar. [mod.: sindôo] Sinón. sindikóó ndaꞌá
sindóꞌó vt
hacer sufrir Síndóꞌó ní na̠ se̠ꞌe i̠ saá chi xáchíñú ní ra̠ íkán na̠. Hacen
sufrir mucho a mi hijo, porque lo obligan a trabajar mucho.
X: sindóꞌó,
síndóꞌó, si̠ndóꞌó
M: sandoꞌo$
C: sandoꞌo$
EJ: sando'o, sándo'o, sa̠ndo'o
sindútá vt derretir (por ej.: cera) Sindútá i̠má ini vaso, saá
ndikata ún ya̠ kuniñúꞌú ún. Derrite la cera del vaso,
entonces lo lavas para que lo ocupes. Véase nduta
X: sindútá, síndútá, si̠ndútá
EJ: sandutia, sándutia, sa̠ndutia
sindúvá
vt tumbar, hacer caer
Koto ún sindúvá ún ya̠loꞌo ndíchi sa̠tá ún. Cuidado que no vayas a tumbar el niño que
está detrás de tí. Véase nduva
X: sindúvá, síndúvá, si̠ndúvá EJ: sanduva, sánduva,
sa̠nduva
sinduváꞌa vt sanar, curar, componer Ndotor, naꞌa loꞌo sinduváꞌa ún se̠ꞌe nde̠, chi kú chi ndeé ndóꞌó ra̠. Doctor, ven
para que sanes a nuestro hijo porque está muy grave. Véase va̠ꞌa (Nota dialéctica: en Metlatónoc también quiere decir calmar y
animar.)
X: sinduváꞌa,
síndúváꞌa, si̠ndu̠váꞌa
M: sanduvaꞌa
A: sanduva̠ꞌa
EJ: sanduva̠'a, sánduva̠'a, sa̠nduva̠'a
sindúxi̠n vt enterrar Ndi̠xi̠ꞌi̠ tìnà sa̠na̠ nde̠ ta ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ si̠ndúxi̠n nde̠ rí. Se
murió nuestro perro y lo fuimos a enterrar. Véase ndu̠xi̠n
X: sindúxi̠n, síndúxi̠n, si̠ndúxi̠n
M: sandúxin
A: sanduxun, sánduxun, ___
EJ: sandu̠xi̠n, sándu̠xi̠n, sa̠ndu̠xi̠n
síni̠ (A) s
sombrero Véase xîní
si̠ni̠ (A) s
cabeza Véase xi̠ní
sinîꞌí vt
regalar Ná kaku se̠ꞌe tìnà sa̠na̠ nde̠, saá sinîꞌí nde̠ iin rí nu̠ú ún saá chi kútóo ní ún
rí. Cuando nazcan los perritos de nuestra perra, entonces te vamos a
regalar uno porque te gustan mucho los perros. Véase ni̠ꞌí
X: sinîꞌí,
sínîꞌí, si̠nîꞌí
C: saniꞌi$
A: ___, sániꞌi̠,
___
EJ: sani̠'í, sáni̠'í, sa̠ni̠'í
Sinóni (A)
Tototepec
Véase Sínŭní
Sínŭní Tototepec (pueblo
en el municipio de Tlapa)
C: Yoso Nuni$; A: Sinóni
sinúú vt
bajar Sinúú ra̠loꞌo nu̠ú ta̠i̠ chi koto ka ndikava ra̠. Baja
al niño de la silla, no sea que se caiga. Véase nuu
X: sinúú, sínúú, si̠núú
M: sanuu$
A: sanoo$
EJ: sanuu, sánuu, sa̠nuu
si̠ru̠u̠n s
mayate
Íyo ka ví si̠ru̠u̠n; yáxí ka ví rí ti̠kǎva nde̠. Hay muchos mayates; ¡cómo se comen nuestros
ciruelas!
sisâá vt 1. calentar Sisâá xi̠tá kuxi táta ún chi ndi̠ndi̠ko
ní ya̠. Calienta las tortillas para
tu papá porque están muy frías.
2. hacer enojar Sisâá ka ví ra̠ ye̠ꞌe̠, ya̠kán kànì i̠ ra̠. Me hizo enojar mucho, por eso le pegué.Véase sa̠á (Nota
dialéctica: en Alacatlatzala sólo se usa sentido 1 con agua.)
X: sisâá, sísâá, si̠sâá
A: sasaa̠, sásaa̠, sa̠saa̠
EJ: sasa̠a, sása̠a, sa̠sa̠a
sisi (A) s
tía Véase xìxì
sísíkí [pres. de: kusíkí jugar]
si̠sítí [pret. de: kusítí arrodillarse]
síso̠ [pres. de: kui̠so̠ hervir]
1si̠so s
carga de leña (llevado en la espalda) Xa̠ ku̠chée
ya̠táta chée ikán ta vitin ta̠a̠n kua̠ꞌa̠n ya̠ xa̠ꞌá iin si̠so loꞌo titún. Ya está muy grande/viejo aquel señor, pero
todos los días va a traer una carga de leña.
M: siso̠; A: si̠so; EJ: si̠so
2si̠so s
suegro, suegra Si̠so ra̠
kú na̠ chi ti̠ndàꞌá ra̠ xíꞌín se̠ꞌe síꞌi na̠.
Son sus suegros de él porque se casó con
su hija. (Nota
dialécta: en Metlatónoc se usa solamente con pronombres de segunda y tercera
persona.)
M: xiso̠; A: si̠so; EJ: si̠so; EJ: si̠so
sîso [pres. de: kui̠so espinar]
1si̠tá (A) vt
jalar Véase xitá
2si̠tá [variante de: sa̠tá] espalda
si̠ta̠ (A) s
tortilla Véase xi̠tá
si̠ta̠ váꞌa (A) s pan Véase xi̠tá va̠ꞌa
sitáꞌi̠ vt
hacer pudrir, dejar pudrirse ¿Nda̠chu sítáꞌi̠ ní ndó láxa? sinîꞌí ndó rí ná kaxí i̠. ¿Por qué dejan
pudrirse las naranjas? Regálenmelas. Véase ta̠ꞌi̠
X: sitáꞌi̠,
sítáꞌi̠, si̠táꞌi̠
C: satiaꞌyu$
sitáxi̠n vt
golpear, lastimar Sitǎxin ní ún mango koto ka ta̠ꞌi̠ rí. No golpees mucho los mangos, no sea que se
pudran. Véase ta̠xi̠n
X: sitáxi̠n, sítáxi̠n, si̠táxi̠n
EJ: sata̠xi̠n, sáta̠xi̠n, sa̠ta̠xi̠n
sitáya vt
aflojar Iin si̠táya ya̠a̠ na̠ xi̠to i̠
xa̠ꞌá ya̠ ndává ní na̠ nu̠ú nú. Dejaron muy
aflojada mi cama porque ellos brincaba mucho sobre ella.Véase taya
X: sitáya, sítáya, si̠táya
M: satáyá
EJ: satáya, sátáya, sa̠táya
sìtì s
intestinos, tripas Sìtì si̠ndi̠kí va yàtàn yàxí i̠ ta
va̠ꞌa ní xìxì i̠. Comí tripas asadas de vaca y
estuvieron muy sabrosas.
M: isiti$; A: xiti; EJ: siti
kâní
ní sìtì ra̠ él habla mucho
kusítí vi
arodillarse
sitii$ (C)
s
derrumbe
X: no existe
sitîin vt
pegar, hacer agarrar (juntar dos cosas con
goma) Ndi̠ta̠ꞌnda̠ tu̠tu̠ i̠ ta kŏó mií ndutá ki̠xín
sitîin i̠ ya̠. Se rompió mi papel y no tengo
nada de pegamento para pegarlo. Véase ti̠in
X: sitîin, sítîin, si̠tîin
sitikáá vt
colgar Si̠ti̠káá
na̠ ra̠ ndaꞌá itún, kúni̠ na̠ kaꞌní ñaꞌá na̠. Lo colgaron en un árbol queriendo
matarlo. Véase tikaa
X: sitikáá, sítíkáá, si̠ti̠káá
sitikuéꞌe̠ vt
lastimar, herir Kànì ní ñaꞌá na̠; iin si̠ti̠kuéꞌe̠ ya̠a̠ na̠ nu̠ú ra̠. Le pegaron
mucho; le lastimaron toda su cara. Véase 2kue̠ꞌe̠
X: sitikuéꞌe̠,
sítíkuéꞌe̠, si̠ti̠kuéꞌe̠
A: satakuéꞌe̠
EJ: satakue̠'e̠
sitin$ (C)
s
rodilla Sinón. kondo̠
si̠ti̠n (A) s
nariz Véase xi̠tín
sitíndáꞌǎ vt
casar Xa̠ va̠ꞌa sitindáꞌǎ ndó se̠ꞌe ndó; xa̠ chée ní ra̠. Ya pueden casar a su hijo; ya está muy grande. Véase
ti̠nda̠ꞌá
X: sitindáꞌǎ,
sítíndáꞌǎ, si̠ti̠ndáꞌǎ
M: satandaꞌa$
sitiva s estómago, panza (de
animales) Kútóo ní i̠ kaxí i̠ sitiva si̠ndi̠kí tá kásu̠n ya̠. Me
gusta mucho comer la panza de rez cuando está frita.
sitîví vt
descomponer, destruir
¿Unkú si̠tîví radio i̠? Kŏó
xíín ka nú kata nú. ¿Quién
descompuso mi radio? Ya no quiere tocar.
Véase tiví
X: sitîví, sítîví, si̠tîví
M: sativi$
EJ: satǐvi, sátǐvi, sa̠tǐvi
sitixúꞌvi̠ vt
castigar, lastimar Koto ún sitixúꞌvi̠ ún ndaꞌá ra̠ nu̠ú ti̠kuéꞌe̠ chi xa̠ kua̠ꞌa̠n ndúváꞌa ya̠. Cuidado que no lastimas su mano donde se
lastimó porque ya se está recuperando.Véase tixuꞌvi̠
X: sitixúꞌvi̠,
sítíxúꞌvi̠, si̠ti̠xúꞌvi̠
M: satixuꞌvi
A: saxoꞌvi
EJ: satixú'vi̠
sito (A) s
tío Véase xìtò
sitûvi vt hacer aparecer --¿Máꞌa̠ nána chée i̠? ¿Án su yóꞌó íín yá xíni̠ tikáꞌán va? –Kŏó yá kíxí; va ya̠ si̠tûvi va kúa̠
nu̠ú ún. --¿Dónde está mi abuelita? ¿No estaba aquí hace un rato? –No, ella no ha
venido; fue tu imaginación (lit.: los ojos la hizo aparecer). Véase tu̠vi
X: sitûvi, sítûvi, si̠tûvi
C: satuvi$
EJ: satu̠vi, sátu̠vi, sa̠tu̠vi
sitúví vt
voltear, rodar Si̠túví ra̠ carro ta kua̠ꞌá ní na̠ ti̠kuéꞌe̠. Él rodó el carro y muchos se
lastimaron.Véase tuví
X: sitúví, sítúví, si̠túví
EJ: satuví, sátuví, sa̠tuví
si̠ꞌún (A) s dinero, moneda
Véase xùꞌún
siúꞌun s
madrina
Siúꞌun i̠ kú yá chi yá ikán ndi̠xa̠ꞌa̠n xíꞌín i̠ chìchì i̠ tá ndi̠xi̠yo loꞌo i̠. Ella es mi madrina porque ella me acompañó a
bautizarme cuando era niña.
siꞌvá vi
bostezar Ra̠kúni̠ ku̠su̠n kú ra̠; síꞌvá ní ra̠ índúꞌú ra̠. Él tiene
sueño; está bostezando mucho.
X: siꞌvá, síꞌvá, sìꞌvá
M: se̠ꞌvá; íse̠ꞌvá; ndi̠se̠ꞌvá
A: se̠ꞌva̠;
séꞌva̠ ~ sêꞌva̠; ni̠se̠ꞌvá
EJ: ndikaa̠ yu'ú
1si̠ꞌva̠ s
semilla Kua̠ꞌá kú chi si̠ꞌva̠ chìꞌì nde̠, ra ni kŏó mií rí ndíndúta̠. Sembramos
muchas semillas, pero no brotó nada.
M: si̠ꞌva̠;
A: si̠ꞌva̠; EJ: si̠ꞌva̠
2si̠ꞌva̠
s chocolate Kànà na̠ nde̠ꞌe̠ ku̠ꞌu̠n nde̠ koꞌo nde̠ si̠ꞌva̠ xíꞌín na̠ chi ti̠ndàꞌá se̠ꞌe na̠. Se casó su hija y nos invitaron a tomar
chocolate con ellos.
EJ: si̠ꞌva̠ va̠ꞌa
si̠ꞌva̠ ñùꞌú s cacahuate Kǎxí ní ún si̠ꞌva̠ ñùꞌú koto ka katá ní ka su̠kún ún. No
comas muchos cacahuates o vas a tener más tos.
EJ: si̠ꞌva̠ ñuꞌú
si̠ꞌva̠ va̠ꞌa s chocolate
sivi (A)
adv mismo, cierto
Véase suvi
sivi̠ (A) s
tamal de elote Véase sùví
si̠ví (A)
vi/neg no es, cierto no es
Véase 2sùví
sîví s
cotorra verde, perico
EJ: no existe
sivi saá (A)
conj de una vez
X: no existe
siꞌvi vt
asustar, dar miedo Kue̠ꞌe̠ kú chi tìnà sa̠na̠ ndó; sǐꞌvi kú chi rí ye̠ꞌe̠. Tienen
perros muy bravos; me asustaron mucho. Véase íꞌvi
X: siꞌvi, síꞌvi, sǐꞌvi
M: sayu̠ꞌví, sáyu̠ꞌví, sǎyu̠ꞌví
C: sayu̠ꞌví,
sáyu̠ꞌví, sa̠yu̠ꞌví
A: ___, sáyíꞌvi,
___
EJ: sayǔ'u, sáyǔ'u, sa̠yǔ'u
sìꞌví s
excremento, estiéricol, abono Va̠ꞌa chika̠a̠ ndó sìꞌví tixŭꞌú xa̠ꞌá itun ndó, chi va̠ꞌa ní ya̠. Está bien
que le echen excremento de chivo a sus milpas porque es muy bueno.
A: siꞌví kiti̠;
EJ: sîꞌvi
sìꞌví kìmì s
obsidiano
C: kaa siꞌvi
tiuun ndivi$; EJ: sîꞌvi ki̠mi
sixínu̠ vt
convencer, animar
Ni kŏó xíín i̠ xikó i̠ kuái̠
sa̠na̠ i̠, ta nda̠kua̠ si̠xínu̠ ra̠ ini i̠ ndi̠xìkó i̠ rí kìꞌìn ra̠. No quería vender mi caballo, pero me
convenció y se lo vendí. Véase xi̠nu̠ ini
X: sixínu̠, síxínu̠, si̠xínu̠
EJ: saxi̠nu̠ … ini, sáxi̠nu̠ … ini,
sa̠xi̠nu̠ … ini
sixînu vt
completar, cumplir, terminar
Tǎꞌan sixînu na̠ sikua̠ꞌa na̠ veꞌe nde̠. Todavía no
ha terminado de hacer nuestra casa. Véase xi̠nu
X: sixînu, síxînu, si̠xînu
M: saxinu$
EJ: saxi̠nu, sáxi̠nu, sa̠xi̠nu
sixîxin vt
colar, cerner, cribar Yòtí síxîxin na̠, ya̠kán va̠xi
ní yǎká. Están cerniendo la arena,
por eso hay mucho polvo. Véase xi̠xin
X: sixîxin, síxîxin, si̠xîxin
M: saxixin$
A: saxixin, sáxixin, sa̠xixin
siyáa̠ vt
calmar (gente,
lluvia, viento) Siyáa̠
yuꞌú ún; kuǎkú ka ún koto ka kani i̠ yóꞌo̠. Ya no llores; cálmate o te pego. Véase
3ya̠a̠
X: siyáa̠, síyáa̠, si̠yáa̠
C: sayaa$
A: sayaa
EJ: saya̠a̠, sáya̠a̠, sa̠ya̠a̠
siyâꞌa vt
hacer pasar Siyâꞌa loꞌo inka xi̠tá ndaꞌá i̠. Por favor pásame otra tortilla. Véase ya̠ꞌa
X: siyâꞌa,
síyâꞌa, si̠yâꞌa
A: ___, sáyáꞌa, ___
EJ: saya̠'a, sáya̠'a, sa̠ya̠'a
si̠yo̠ (A)
s
vestido Véase xìyò
si̠yo̠ ma̠á (A)
fondo (para vestido) Véase xìyò màá
skrixta$ (C)
s
sacristán
Skuíya (EJ)
s
Santiago Juxtlahuaca
so (A)
conj pero Véase sundí
sókó s
placenta Tá kákú se̠ꞌe ún ta kǎtá ún sókó na̠; ndaꞌá itún ku̠ꞌu̠n ún kataꞌnu ún ya̠. Ya̠kán tá ku̠chée na̠ ta va̠ꞌa ní ndaa na̠ ndaꞌá itún. Cuando
tengas hijos, no tiras las placentas; vayan a colgarlas en un árbol. Así,
cuando crezcan sean buenos para subir los árboles. (creencia)
C: sóko
sóko (EJ) s útero,
matriz, órganos reproductivos de la mujer
Ndi̠ꞌi íyo sa̠tá sóko ti̠xin-ñá, ña̠
ikán kúꞌvi-ñá. Ella tiene un quiste en el ovario, por eso
tiene dolor.
soko (A)
vt
sacrificar
X: no existe
sôkó (EJ)
vt
sacrificar, ofrecer Véase so̠kó
sòkò s hambre, escasez Ndeé ní ndíkáa̠ sòkò ñùù nde̠ ta nina sátá nde̠ nu̠ní. Está muy
fuerte el hambre en nuestro pueblo, y siempre compramos maíz.
M: so̠ko; A: so̠ko; EJ: soko
so̠kó vt
regalar, ofrecer So̠kó loꞌo ndó tìkuǐi koꞌo i̠; íchi̠ ní ini i̠. Por
favor, regálenme tantita agua para tomar; tengo mucha sed. (Nota
dialéctico: en Metlatónoc y El Jicaral también quiere decir sacrificar.)
X: so̠kó, sôkó, ndi̠so̠kó
M: so̠ko̠, sóko̠, ndi̠so̠ko̠
A: so̠ko̠, sóko̠, ni̠so̠ko̠
EJ: so̠kó, ísôkó, ni̠so̠kó
soko̠ (EJ) vt cargar una
cosa en el hombro Tia̠a̠n ku̠'u̠n-ra soko̠-ra-tún.
Mañana
él va a ir a cargar ese tronco.
EJ: soko̠, sóko̠, sǒko̠
so̠ko̠ s
espalda, hombro Ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xa̠ꞌá titún ta ndísó so̠ko̠ i̠ nú va̠xi i̠. Fui a
traer leña y venía cargándola sobre mi hombro.
M: so̠ko̠; C: soko; A: so̠ko̠; EJ: so̠ko̠
kusókó vt
cargar (sobre
el hombro)
soꞌmá s
servilleta Luvi kú chi soꞌma ya̠ndi̠ki̠ku yáku̠ꞌvi̠ i̠. La
servilleta que hizo mi hermana está muy bonita.
M: saꞌma$; A: yitin;
EJ: sa'má
so̠ꞌmá adj colinchi (uno que quiere estar a lado de su mamá o su papá) ¿Nda̠chu so̠ꞌmá ní ún? ¿Án ná ndoo ún veꞌe kusíkí ún? ¿Por qué eres tan colinchi? ¿No te quedas a
la casa a jugar?
so̠ndiꞌi$ (A) conj después Véase si̠ndíꞌí
soo ve
ser caprichudo, rehusar (por capricho) Xiꞌna ndaꞌá ra̠yóꞌó tàxì i̠ xùꞌún ta kŏó ndítáxí kama i̠ ya̠ ndaꞌá yá, ya̠kán sóó ní yá. Primer a él le dí dinero y no se lo dí pronto
a ella, por eso se puso muy caprichuda.
X: soo, sóó, sòò
sòó adv no más
¿Ndi̠sàà ka ndó kúmâní kuxi? Sòó u̠vi̠ nde̠ kúmâní. ¿Cuántos faltan de comer?
Nomás dos faltamos. Sinón. siin
so̠ó s
cáscara (como
de plátano, tomatillo, o naranja) Ñañá so̠ó sa̠tá chi̠ta̠, saá
taxi ún rí kaxí se̠ꞌe ún. Pela la cáscara del plátano,
entonces se lo das a tu hijo.
M: so̠ŏ; A: soo; EJ: so̠ó
sóꞌó adj sordo Ra̠sóꞌó kú ra̠, saá káá ra̠ tá kàkù ví ra̠. Él es
sordo, así nació.
M: soꞌo; A: sóꞌó; P: sóꞌó; EJ: só'ó
soꞌo$ (C) adj tonto, loco
X: no existe
so̠ꞌo 1. s oreja, oído Tá xíká i̠ va̠xi i̠, ta ndi̠ke̠ta iin kití so̠ꞌo i̠; kú chi kúꞌvi̠ ya̠. Cuando yo
venía caminando, me entró un animal en la oreja y me duele mucho.
2. s agarradera (como de cántaro, taza, cubeta, etc.) Luvi ní taza i̠, ta ndi̠ta̠ꞌvi̠ so̠ꞌo ya̠. Mi taza era
muy bonita, pero se le quebró la agarradera.
3. adj
desobediente Kixaa súví ún ya̠ka̠ꞌa̠n táta ún xíꞌín ún chi sóꞌó ní ún ya̠kán kání táꞌán ra̠ xíꞌín ún. Obedece lo
que te dice tu papá; eres muy desobediente, por eso te regaña mucho.
M: soꞌo̠; C: soꞌo̠; A: so̠ꞌo; EJ: so̠ꞌo
kuni so̠ꞌo vt escuchar
so̠ꞌo ná'a (EJ) adj desobediente Véase so̠'o
soꞌva adv así Soꞌva va ikán ún veꞌe yó; tá káá veꞌe na̠yóꞌó, saá va̠ꞌa ikán ya̠. Así
podrías hacer nuestra casa, como la casa de ellos. Variante soꞌo va
C: suꞌva$;
A: siꞌa; EJ: suꞌva
iin
kuu soꞌva de repente
iin
xaa soꞌva rápido
su$ (C) adv ciertamente
Véase suvi
suchí adj triste, tragico
Suchí ní káá ya̠ndóꞌó i̠ xíꞌín se̠ꞌe i̠; xíꞌí ní nda̠. Es muy trágico lo que padezco con mis hijos; toman
mucho. Véase chíꞌñá, kusuchí ini
súka s
azucar [esp.]
EJ: súka
suki (A) vt pegar
X: no existe
A: suki
súkun adj alto Iin ndaá ra̠ku̠ꞌva i̠ kú ra̠súkun ní nu̠ú ndiꞌi nde̠. Mi hermano
es el más alto de todos nosotros.
M: súkún; C: súkún; A: síkón; EJ: súkun
sukún vt
tirar Chée ní ko̠ó va̠xi ña̠á; sukún yu̠ú
sa̠tá rí ná kuvi rí. La culebra que viene allí es muy grande; tirale piedras para que
se muera.
X: sukún, súkún, sùkún
sukun$ (C) vt envolver
X: no existe
C: sukun$
su̠kún s 1. cuello, pescuezo
Ti̠kuéꞌe̠ su̠kún i̠ ta kúꞌvi̠ kú chi ya̠. Se me
lastimó el cuello y me duele mucho.
2. garganta Kìꞌìn sàì ye̠ꞌe̠ chi kúꞌvi̠ ní su̠kun i̠. Me
agarró la gripa (lo se) porque me duele mucho la
garganta.
M: su̠kŭn; A: si̠ko̠n; EJ: su̠kún
su̠ku̠n ndaa ahorcarse Kâní ní yoꞌó kàtún i̠ rí, ya̠kán ndi̠su̠ku̠n ndaa rí. Lo
amarré (el animal) con una reata muy larga, por
eso se ahorcó.
X: su̠ku̠n ndaa, súku̠n ndaa, ndi̠su̠ku̠n
ndaa
su̠kún ndaꞌá muñeca de la
mano Ndòꞌnì su̠kún ndaꞌá i̠ ta kùví ka xachíñú i̠. Se me
quebró la muñeca y ya no puedo trabajar.
A: si̠ko̠n ndaꞌa̠
EJ: su̠kún nda'á
su̠kún xa̠ꞌá tobillo
Tìnà tììn su̠kún xa̠ꞌá i̠ ta kùví kaka i̠. El
perro me mordió el tobillo y no puedo caminar.
A: si̠ko̠n xa̠ꞌa̠; EJ: su̠kún xa̠'á
su̠ꞌmǎ (M, C$) s
cola Véase ndo̠ꞌmá
sundí conj pero Kuáꞌan kusíkí xíꞌín ra̠Juan, sundí kŭꞌun ún veꞌe ra̠Pedro chi kue̠ꞌe̠ ní tìnà sa̠na̠ ra̠. Ve a jugar con Juan, pero no
vayas a la casa de Pedro, porque tiene perros muy bravos.
M: sundi$, ndí; A: so; EJ: suu
Sundieꞌe$ (C) Cochoapa (nombre de un pueblo en el
municipio de Metlatónoc) Véase Sindéꞌé
sutá vi
nadar Kŏó xíní yá sutá yá, ya̠kán ndi̠ka̠ꞌa̠n ndaa yá tìkuǐi ta ndi̠xi̠ꞌi̠ yá. Ella no sabía
nadar, por eso se ahogó y se murió.
X: sutá, sútá, sùtá
M: ndasu̠tiá, ndásu̠tiá ~ ísu̠tiá, nda̠su̠tiá
C: su̠tiá, ísu̠tiá, ndi̠su̠tiá
A: no existe
EJ: no existe
sŭtá s
mollera
Sŭtá se̠ꞌe i̠ ndi̠kàvà, ya̠kán kúún ní ti̠xin ya̠. Se le
cayó la mollera, por eso tiene mucha diarrea.
EJ: sǔtia
sǔtia (EJ)
s
mollera Véase sǔtá
su̠tiá (C)
vi
nadar Véase sutá
su̠tu̠ s
cura, padre, sacerdote
Ndi̠xa̠ꞌa̠n su̠tu̠ ñùù nde̠ ta kua̠ꞌá ni na̠ si̠kúchí se̠ꞌe. El
sacerdote fue a nuestro pueblo y mucha gente bautizó a sus niños.
M: su̠tu̠; A: su̠tu̠; EJ: su̠tu̠
súꞌu̠ (A) s
barba, bigote Véase ixí yuꞌú
suꞌún [variante de: chuꞌún] azuzar
sùꞌún adj que tiene
suerte para cazar Sùꞌún ka ví ra̠; iin kua̠ꞌa̠n ra̠ ta nda̠kua̠ kaꞌní ra̠ iin kití. Tiene
mucha suerte para cazar; cada vez que va trae algo.
EJ: no existe
suuva$ (C)
vi/neg no es Véase sùví
suꞌva (C, EJ) conj así, tanto Véase soꞌva
suví vt
envolver Kiꞌin iin ti̠ko̠to̠ suví ún se̠ꞌe ún chi vi̠xin ní. Agarra
un trapo para que envuelvas a tu hijo porque hace mucho frío. Véase su̠ví
X: suví, súví, sùví
M: suvǐ, súvǐ, ndi̠suvǐ
A: chitivi, chítivi, chi̠tivi
A: tiví, tíví, ti̠ví
EJ: suví, súví, sǔví
suvi adv(?) mismo, cierto es
Suvi mií ra̠ si̠kuíꞌná si̠ndi̠kí sa̠na̠ nde̠ ta ndásá xǐni ra̠. Él
mismo nos robó la vaca y se hace el inocente. [neg.: sùví]
A: sivi; EJ: suvi
1sùví s
tamal de elote Ku̠ꞌu̠n nde̠ xa̠ꞌá ndixín sikua̠ꞌa nde̠ sùví. Vamos
a traer elotes para hacer tamales de elote.
(Nota dialéctico: en El Jicaral se usa para tamales de
elote y tamales de frijol)
A: sivi̠; EJ: suví
2sùví ve/neg no es, cierto no es
Ndǎꞌi ún xíꞌín i̠ chi sùví ye̠ꞌe̠ ndi̠xìxì xi̠tá va̠ꞌa ún. No me
regañes porque no fui yo el que se comió tu pan. Véase suvi
M: su̠vǐ; C: su̠ví; A: si̠ví; EJ: süvi
su̠ví vi
envolverse, estar
envuelto Paíto sûví xùꞌún ndíkáa̠ ya̠ ndi̠kìꞌìn i̠. El dinero que recogí estaba
envuelto en un pañuelo. Véase suví
X: su̠ví, sûví, ndi̠su̠ví
T - t
1tá 1. conj cuando Ye̠ꞌe̠ tá ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xa̠chíñú i̠, ta na̠veꞌe i̠ káꞌa̠n na̠ kâní ní ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠. Cuando fui
a trabajar, mi familia decía que me había ido muy lejos.
2. conj
si Tá kŏó ndaꞌá yó, ta kuchǐñú xachíñú yó. Si no
tuviéramos las manos, no podríamos trabajar.
3. adj
cada Ná xáchíñú ún xíꞌín i, ta chaꞌvi i yóꞌo̠ tá smana. Trabaja
conmigo, y te pagaré cada semana.
C: tan$; A: tá; EJ: tá
2tá [variante de: rá] Indica tercera persona y se refiere a un líquido.
M: rǎ; C: rǎ, tiǎ; A: tá
1ta conj 1. y (se usa entre oraciones) Naꞌá kú chi xi̠ndàsì nduxí sa̠na̠ nde̠, ta ndi̠ka̠ku rí nu̠ú
kue̠ꞌe̠. Nuestras
gallinas estuvieron encerradas por mucho tiempo y sí se salvaron de la
enfermedad.
2. conj
pero Kua̠ꞌá ka ví chìꞌì tu nde̠, ta ni kŏó mií nií nde̠ ndíkáná;
iin koꞌndo loꞌo páꞌa tíín kú ya̠. Parece
que sembramos mucho, pero nos salió solamente un montoncito de mazorcas.
3. por, para ‑¿Ndá ora kúa̠ ku̠ꞌu̠n ún veꞌe i̠ ta kundatun i̠ yóꞌo̠? ‑¿A qué
horas vas a ir a mi casa para que te espere? Variante ra
C: tan$; A: ta; EJ: ta, ra
2ta part 1. Indica
que uno está fingiendo o haciendo algo insinceramente para engañar a otros.
Xàkù ka ví ta yá xa̠ꞌá siꞌí yá; tá xi̠tàkù yá, ta xa̠ndúva̠ꞌa ní yá xíꞌín yá. Ella
lloraba mucho por su mamá, pero cuando todavía estaba viva, maltraba mucho a su
mamá.
2. Indica que uno critica a otro por algo que él mismo hace. Ndáꞌi̠ ta ún xíꞌín i̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ nu̠ú vikó; xáꞌa̠n tu mií va ún Tú me
regañas de que fui a la fiesta, y tú también vas.
3. Se usa para evitar ofensa con lo que uno
puede entender como insulto. ¡Chika̠a̠
loꞌo
ta ún ña̠ꞌa
xáꞌa̠n
támí yóꞌo̠
ná ku̠xa̠ꞌa̠n
támí loꞌo
ún! ¡Échate eso que huele bonito para que huelas
bonito!
EJ: ta
ta̠ [variante de: ra̠] Indica tercera persona singular masculina. (precede al sustantivo, verbo o adjetivo)
ta̠ i̠tún s
cacaya (flor
de maguey) Xa̠ꞌá ta̠ i̠tún ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ chi̠ꞌyó kuxi nde̠. Fuimos a traer la flor de cacaya para comer.
M: ta̠tú; EJ: ita vi̠tú
tá kúú conj por ejemplo Tá
kúú sava ichí ndítíví sava ña̠ꞌa yó, tá kúú túnradio án inka ka ña̠ꞌa, ta xíníñúꞌú yó ko̠ꞌyó xíꞌín ya̠ ndaꞌa ya̠. Como
algunas veces se nos descompone una cosa, como por ejemplo el radio u otra
cosa, necesitamos llevarla a componer.
EJ: tá kúú
tá lasa̠ (A)
s
orina Véase láxa
tá no̠o̠ (A)
lágrima
Véase tìkuǐi nu̠ú
ta saá conj entonces
Ta̠loꞌo, kuni so̠ꞌo ún ya̠ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ún, ta saá koo va̠ꞌa ún. Hijo,
escucha bien lo que te digo, entonces te irá bien. Variante ra saá
A: ta saá; EJ ta saá
tá…saá conj como (de comparación) Ya̠sín ní kùñù na̠ꞌña̠, tá xíxí kùñù nduxí, saá xíxí ya̠. La
carne de chintete es muy sabrosa; es como la de pollo.
EJ: tá … saá
ta saá ni [variante de saá ni] sin embargo
tá u̠vi̠ tá u̠vi̠ de dos en dos
A: o̠vi̠ o̠vi̠; EJ: tá u̠vi̠ tá u̠vi̠
tá vi̠si̠ (A)
s
refresco Véase ndutá vi̠xi̠
taa vt 1. escribir Kua̠ꞌá ní na̠xíni̠ táꞌán xíꞌín i̠ táá na̠ carta nu̠ú i̠. Muchos
de mis amigos me escriben cartas.
2. poner (huevos; animalitos como moscas) Tá íyo kùñù ta kâtin ka ví tikiñú; iin táá ya̠a̠ rí ndi̠ví rí sa̠tá
ya̠. Cuando
hay carne en la casa, se amontonan la moscas verdes y ponen sus huevos sobre la
carne.
3. hacer
(tortillas) Naꞌa taa loꞌo ún uxán i̠ ná chichin
se̠ꞌe i̠. Ven a
hacer las tortillas para que yo le dé de comer a mi hijo. Véase kati
X: taa, táá, tàà
M: tiaa, tiáá, tia̠a
C: tiaa, tiáá, tia̠a
A: taa, táa, ta̠a
EJ: tiaa, tiáá, tiǎa
ta̠a 1. s hombre ¿Unkú ra̠ta̠a kìxì ndi̠ka̠ꞌa̠n xíꞌín ún ku̠ꞌu̠n ún xachíñú ún xíꞌín ra̠? ¿Quién es
el hombre que vino a hablarte para que vayas a trabajar con él?
2. adj
valiente Ta̠a ní ndi̠xi̠yo ra̠ tá táku yásíꞌi ra̠, ta vitin ndi̠xi̠ꞌi yá ta ku̠ndáꞌvi va ra̠. Era muy
valiente cuando vivía su esposa, pero ahora se murió y decayó mucho.
M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a; EJ: tia̠a
kuta̠a vp
jactarse, presumirse
taa si̠í 1. vt convencer (de hacer algo malo) Na̠ña̠á
tàà si̠í se̠ꞌe i̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ xíꞌín na̠ i̠ta, ta ndi̠kàvà ini tìkuǐi ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Esa gente convenció a mi hijo
para ir con ellos al río y se cayó al agua y murió.
2. pervertir Ndóꞌo̠ tàà si̠í ra̠; xíꞌí ra̠ nda̠ vitin. Ustedes lo
pervertieron; hasta ahora toma. [mod.: taa]
taa so̠ꞌo escuchar, poner
atención Taa so̠ꞌo ndó unkúa̠ káꞌa̠n ní na̠ xíꞌín itún. Pongan atención que es lo que están
anunciando en el tocadisco. [mod.: taa]
M: tiaa soꞌo̠,
tiáá sóꞌo̠, tia̠a soꞌo̠
EJ: tiaa so̠'o, tiáá so̠'o, tiǎa so̠'o
taa tu̠ni̠ persignar Tá xáá ra̠ veꞌe ñu̠ꞌu ta táá ra̠ tu̠ni̠ nu̠ú ra̠. Cuando él llega a la iglesia, se persigna. [mod.: taa]
C: tiaa, tiáá, tia̠a
táꞌa adj desnutrido
Táꞌa ní xàꞌnù ra̠; án kuǎꞌnú ra̠ káꞌán i̠, ta vá xàꞌnù ra̠. Creció muy
desnutrido; pensé que no iba a desarrollarse bien, pero, sí, se desarrolló.
EJ: tiá'a
kutáꞌa vp
desarrollarse desnutrido
ta̠ꞌa s
forúnculo,
divieso, tumorcillo Kŏó xíni̠ i̠ ndá xa̠ꞌá kúa̠ káná ní ta̠ꞌa ye̠ꞌe̠. No
sé por qué me salen muchos tumorcillos.
taán vt 1. poner, meter (obj. pl.) Ku̠ꞌu̠n koxta xíꞌín nde̠ taán nde̠ nií. Vamos
a llevar el costal para meter la mazorca.
2. plantar (obj. pl.) Ikú yaꞌá xíká nde̠ táán nde̠. Andamos
plantando chiles en el campo. Véase chika̠a̠
X: taán, táán, tàán
M: taǎn, táǎn, ta̠ǎn
C: taan, táǎn, ta̠ǎn
A: taan, táan, ta̠an
EJ: taán, táán, tǎán
tààn s
frente (parte
de la cabeza, cara) Mií tààn ra̠loꞌo se̠ꞌe yáMaría kànì na̠ yu̠ú, ta kéé ní ni̠í. Le
dieron una pedrada en la mera frente del niño de María, y le está saliendo mucha
sangre.
M: tiaan; C: tiaan$; A: ta̠ꞌya̠; EJ: tiaan
ta̠án (C)
conj todavía no
Véase tǎꞌan
ta̠an vi
temblar (la tierra) Kuenda koo ndó ku̠su̠n ndó ñŭu chi ta̠an, che. Cuídense al dormir en la noche
porque dicen que va a temblar.
X: ta̠an, tâan, ndi̠ta̠an
M: ta̠ǎn, táǎn, ndi̠ta̠ǎn
A: ta̠an, tâan ~ táan, ni̠ta̠an
EJ: ta̠an, tâan, ni̠ta̠an
sitâan vt
hacer temblar
ta̠a̠n adv mañana (el día siguiente) Xa̠ si̠loꞌo va ndiꞌi chiñu nu̠ú i̠; ta̠a̠n ndiꞌi xachíñú na̠ xíꞌín i̠. Ya mero
terminan mis trabajadores; mañana van a terminar.
M: tia̠a̠n; C: tiaa̠n; A: taa̠n; EJ: tiaan
vitin
ta̠a̠n todos los
días
táꞌán 1. s paisano, compañero, familiar
Na̠táꞌán nde̠ kú ndiꞌi na̠ íyo colónia yóꞌó. Todos los
que viven aquí en la colonia son nuestros paisanos.
2. s pariente Ndi̠xi̠yo iin ta̠táꞌán nde̠ ta ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ inka ñùù, ta ikán kànì na̠ ra̠ ta
ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Teníamos
un pariente que fue a otra ciudad, y allá lo apuñalaron y se murió.
3. adv
uno a otro Yó veꞌe kú yó, ta ná ku̠ꞌvi̠ ini yó kuni táꞌán yó. Somos de la
familia, y debemos de estimarnos unos a otros.
4. como, igual Táꞌán ya̠yóꞌó kú to̠to̠ ya̠si̠nîꞌí ún ye̠ꞌe̠.
La ropa que me regalaste es como este. (Nota dialéctica: en
Cochoapa también se quiere decir juntos.)
M: táꞌán; C: ta̠ꞌan; A: táꞌán; EJ: táꞌán
chitáꞌán vt
ponerse de acuerdo
ka̠ꞌa̠n táꞌán ponerse de acuerdo
kani
táꞌán pelear
kitáꞌán vi
convivir
koto
táꞌán visitar
kutáꞌán vi
juntarse
ndikitáꞌán vi
reunirse
sikitáꞌán vt
juntar
táꞌan (A) adv cuando
X: no existe
taꞌan$ (C) vt poner (obj. pl.) Véase taán
tǎꞌan adv todavía no
Íyo kú chi chiñu nu̠ú nde̠; nde̠ꞌe̠ xáꞌa̠n síkéé kú nde̠ ta ni tǎꞌan ndiꞌi mií síkéé nde̠. Tenemos
mucho trabajo; estamos yendo a pizcar pero todavía no hemos terminado.
M: ta̠án; C: ta̠án; A: ta̠ꞌan; EJ: täan
ta̠chí 1. s aire, viento
Va̠ꞌa xáchíñú yó xikuàá; kŏó iꞌní va̠ꞌa chi xa̠ kíxáá xíká ta̠chí. En las tardes se trabaja mejor; no hace tanto
calor, porque ya empieza a soplar el viento.
2. s gas intestinal Ta̠chí ndàà ti̠xin i̠ ta kúꞌvi̠ ní ya̠. Me llené de gas y me duele mucho.
3. s espíritu (implica un espíritu de un muerto) Ra̠kúꞌvi̠ kú ra̠loꞌo se̠ꞌe yá; xákú ní ra̠. Ta̠chí kìꞌìn ñaꞌá. El hijito
de ella está enfermo; llora mucho. Le agarró un espíritu.
4. s voz Tá káꞌa̠n táta chée, saá káꞌa̠n ra̠káná ña̠á. ¡Ndikuni ndó ta̠chí ra̠,
sá kuni ndó! La voz del que está llamando
allí se parece a la de mi abuelito. ¡Óiganlo bien y verán!
5. adj
chistoso, bromista Ta̠chí ní yá chin nino sáá síkuáku̠ yá nde̠. Ella es muy chistosa, porque
siempre nos hace reír.
6. grosero Ta̠chí ka ví ra̠; kéꞌé ní ra̠ na̠válí. Es
muy grosero; provoca mucho a los niños.
(Nota dialéctica: en El Jicaral no se usa los sentidos 5
ni 6.)
M: ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
ta̠chi̠ ini (A) gas
intestinal Véase ta̠chí
tachíñu (EJ) vt mandar
Ta̠chǐñu-ra múso xítun-na itu-ra. Mandó trabajadores a limpiar su milpa.
EJ: tachíñu, táchíñu, ta̠chǐñu
táí adj 1. bueno (de carácter) Táí ní ra̠; ndi̠ku̠n tàxì tóó ra̠ xùꞌún ndaꞌá i̠. Él es muy bueno; luego me prestó el dinero.
2. valiente Táí ní ra̠loꞌo se̠ꞌe ndó; ndi̠kàvà ra̠ ni kŏó ndíxákú mií ra̠. Su
hijo de ustedes es muy valiente; se cayó y no lloró para nada. Variante táí ini
M: tiáyú; C: tiáa; A: téé; EJ: tiáyú
kutáí ve (?) estar
orgulloso
xatáí vt
hacerse orgulloso
taí s
tejamanil Tǎꞌan xi̠nu veꞌe nde̠ chi ndìꞌì taí ndaa sa̠tá ya̠. Todavía no se ha terminado nuestra casa
porque se acabaron los tejamaniles.
M: tia̠yú; EJ: tiǎyú
ta̠i̠ s
silla, asiento Koo nu̠ú ta̠i̠ nditúꞌún ún cuento xíꞌín i̠, nána. Señora,
siéntese en la silla y cuénteme unos cuentos.
M: tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠; EJ:
tia̠yu̠
táí ini [variante de: táí] bueno; valiente
ta̠ꞌi̠ vi
pudrirse, estar pudrido Kǎxí ún mángo ña̠á chi vǎꞌá rí; táꞌi̠ ní rí; koto sikua̠ꞌa rí kue̠ꞌe̠ xíꞌín ún. No comas
ese mango porque está muy podrido; te puede hacer daño.
X: ta̠ꞌi̠, táꞌi̠, ndi̠ta̠ꞌi̠
M: tia̠ꞌyu̠, tiáꞌyu̠, ndi̠tia̠ꞌyu̠
A: ta̠ꞌyi̠, táꞌyi̠, ni̠ta̠ꞌyi̠
EJ: tia̠ꞌyu̠, tiáꞌyu̠, ni̠tia̠ꞌyu̠
sitáꞌi̠ vt
hacer que se pudra
táka (A)
s
nido Véase chi̠ꞌyo̠
ta̠ka̠ 1. s basura Tá tíꞌví ndó veꞌe, ta kiꞌin ndó ta̠ka̠,
taán ndó ini bólsa, saá ku̠ꞌu̠n ya̠ kui̠ta̠
ya̠. Cuando barran la casa, echen la basura en una bolsa
para que se vaya a tirar.
2. adj greñudo (cabello) Chuꞌun xi̠ꞌní ún; ta̠ka̠ ní ya̠. Péinate; estás muy greñuda.
3. adj sucio (por la basura) Tiꞌví yéꞌé chi ta̠ka̠
ní ya̠. Barre el patio porque está muy sucio.
4. s manada
Ikú
kua̠ꞌa̠n
ra̠ xíꞌín
tixŭꞌú
sa̠na̠ ra̠; iin ta̠ka̠ chée kú rí; kú chi kua̠ꞌá kú rí. Él se fue
con sus chivos al campo; es una manada grandísima.
4. s cincel Ya̠tá xáá vií ra̠ ta si̠tíkuéꞌe̠ ra̠ ndaꞌá ra̠ xíꞌín ta̠ka̠. Estaba arreglando su arado y se lastimó la
mano con el cincel.
M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ:
ta̠ka̠
takaa (M, A, EJ)
vi
colgarse, estar colgado Véase tikaa
takaꞌa (EJ) adv ahorita, hace ratito
Véase tikáꞌán
tákaꞌan (C) adv ahorita, hace ratito
Véase tikáꞌán
takandaa (A) vi
colgar
X: no existe
A: takandaa, táka̠ndaa, ___
ta̠káꞌno (A)
s
patrón, jefe
táku [pres. de: kutaku vivir]
taku$ (C)
adj cada
X: no existe; EJ: taku
ta̠ku̠ s
color Luvi ní to̠to̠ i̠ tá sàtá i̠ ya̠, ta
vitin xa̠ ndòò ndiꞌi ta̠ku̠ ya̠. Estaba muy
bonita mi ropa cuando la compré, pero ahora ya se despintó todo su color.
EJ: no existe
tâku adj vivo Súkun ka ví ndaꞌá itún nu̠ú ndi̠kàvà ra̠; ta kŏó ndíxíꞌí ra̠; tâku va ra̠. El
árbol de que se cayó está bien alto; pero no murió; está vivo.
EJ: tiáku
kutaku vp
vivir
nditaku vi
revivir
sinditáku
vt resucitar
tâku ini adj recto (de carácter) Iin ra̠táku ini ndi̠ka̠xin ndó ná kundaa chiñu xíꞌín xùꞌún ñùù. Escojan a
un hombre recto para que se encargue del dinero del pueblo.
C: tiaku ini$; EJ: tiáku ini
tákua adv no más, solamente
U̠vi̠ ndaá ví xi̠tá i̠ ñúꞌú, tákua kùꞌvà nda̠a̠ xìxì va nde̠. Tenía
no más unas cuantas tortillas para comer; comimos todas; teníamos nada más la
medida exacta.
EJ: tákua
Tàkuáàn Alcozauca
Tàkuáàn ndíku̠n ndaa ñùù nde̠. Nuestro pueblo pertenece a
Alcozauca. Véase i̠ta,
kuáan
C: Tiakuáán
takue̠ꞌe̠ (C, A, EJ) vi
lastimarse, golpearse
Véase ti̠kue̠ꞌe̠
ta̠kueꞌe̠ xa̠ꞌa̠ (A) adj cojo Véase ti̠kue̠ꞌe̠
takui̠i (A) s
agua Véase tìkuǐi
táku'va (EJ) adv, adj como
tamá (A) s
tallo, caña Véase sa̠ma̠
ta̠má s
escasez (de
alimentos) Ndeé ní íyo ta̠má nu̠ní; ya̠kán yaꞌvi ní ya̠. Está fuerte
la escasea de maíz; por eso está muy caro. EJ: ta̠má
ta̠ma̠ adj muy decaído
Ka̠ꞌa̠n ndó xíꞌín ku̠ꞌva ndó unkúa̠ ndóꞌó ra̠ kúa̠; ta̠ma̠ ní kúni ra̠. Platiquen
con su hermano, para ver qué tiene; está muy decaído. EJ:
ta̠ma̠
kuta̠ma̠ vp decaerse
xata̠ma̠ vt
hacer decaer
taꞌma$ (C) adj quebrado
Véase ta̠ꞌnu̠
támbo̠ (EJ) s tambor
tambóra s tambor Ndi̠xi̠yo iin ra̠ si̠káꞌá tambóra ñùù nde̠, ta xa̠ ndi̠xi̠ꞌi̠ va ra̠. Había uno que tocaba el tambor en nuestro pueblo, pero
ya se murió.
M: la̠mbo̠; C: la̠mbo̠; EJ: támbo̠, la̠mbo̠
támí adj fragrante
Nduchí síkua̠ꞌa yá; támí ka ví xáꞌa̠n kuâꞌa ya̠. Ella está
haciendo frijoles; huelen sabrosos (lit.: huelen muy fragrantes).
M: támí; A: támi; EJ: támi
tami s
tipo de atole (no es bebida, sino comida) Ndíkó nde̠ uxán xíꞌín yaꞌá, ta saá síchîꞌyó nde̠ ya̠; tá ndiꞌi saá táán nde̠ nduchí xíꞌín ya̠. Ta ya̠yóꞌó kúa̠ káꞌa̠n nde̠ xíꞌín tami. Molemos
masa con chiles y lo hervimos, y después le echamos frijoles. Eso llamamos tami.
A: tami
taꞌmi vt
oler, olfatear Ya̠ndi̠xiyá kú nduchí; taꞌmi ya̠ sá kuni ún; kini ka ví xáꞌa̠n ya̠. Se acedaron
los frijoles; huélelos para que veas; huelen muy feo.
X: taꞌmi, táꞌmí, tàꞌmì
M: taꞌni, táꞌni, ta̠ꞌni
C: taꞌni
A: taꞌmi, táꞌmi, ta̠ꞌmi
EJ: taꞌmi, táꞌmi, tǎꞌmi
tan$ (C)
conj 1. pero
2. cuando Véase ta, tá
tana vi aflijarse, quejarse,
gemir Xa̠ꞌá ra̠ ndòꞌnì ta kúꞌvi̠ ní ya̠; táná ka ví ra̠ xíꞌín ya̠. Se le quebró el pie y le duele mucho; por eso
se está quejando mucho.
X: tana, táná, tànà EJ:
tana, tána, tǎna
táná (A)
conj si
taꞌnda (A) adj cortado
ta̠ꞌnda̠ vi
romperse, cortarse Tùtà kúni̠ i̠ ndiko i̠ ta vǎꞌá mií ka itin i̠, iin ndi̠ta̠ꞌnda̠ ya̠a̠ ya̠. Quiero
hacer atole, pero mi cedazo ya no sirve; está completamente roto.
Véase kaꞌnda
X: ta̠ꞌnda̠,
táꞌnda̠, ndi̠ta̠ꞌnda̠
M: tia̠ꞌndia̠,
tiáꞌndia̠, ndi̠tia̠ꞌndia̠
C: tia̠ꞌndia̠,
___, ndi̠tia̠ꞌndia̠
A: ta̠ꞌnda̠,
táꞌnda̠, ni̠ta̠ꞌnda̠
EJ: tia̠'ndia̠, tiá'ndia̠, ni̠tia̠'ndia̠
ta̠ꞌnda̠ xa̠ꞌá ser elegido ¿Unkú ra̠ndi̠ta̠ꞌnda̠ xa̠ꞌá ku̠ꞌu̠n koo kumisário kui̠ya̠ vitin? ¿Quién
fue elegido para ser el comisario este año? [mod.: ta̠ꞌnda̠]
tandaꞌá (A) vt mandar
X: no existe
A: tandaꞌá, tándaꞌá, ta̠ndaꞌá
tanda̠ꞌa (C, EJ) vi
casarse Véase tinda̠ꞌá
tandayi (A)
s
caldo Véase ndaí
Ta̠ndáꞌyi (A) s Tlapa de
Comonfort Véase Ti̠ndàꞌì
tandiaa$ (C)
vt 1. acercar
2. llevar (sosteniendo o ayudando a alguien) Véase tindaa
tandikun$ (C)
vt
seguió Véase ku̠ndi̠ku̠n
tani vi
ir (con el
río) I̠ta ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ ndi̠kàtà i̠, ta tànì to̠to̠ i̠ xíꞌín i̠ta. Fui al río
a lavar mi ropa, y se la llevó el agua (lit.:
y mi ropa se fue con el río).
X: tani, tání, tànì
EJ: tani, táni, tǎni
1ta̠ni (C)
vi
destruir, desbaratar Véase 2kani
2ta̠ni (M, C)
s 1. cinturón
2. mecapal
X: no existe; EJ: ta̠ni
ta̠ni̠ (EJ)
vi salir (como en un grupo) Ni̠ta̠ni̠ tíyo̠ko̠ tǔvi-ri ndikuǐi ti̠xin-ra xí'in nu̠ú-ra.
Salieron las avispas y le
picaron toda la panza y toda la cara.
EJ: ta̠ni̠, tâni̠, ni̠ta̠ni̠
tani ndiee$ (M)
[variante de: kutani ndiee$] estar boca abajo
taꞌni (M, C) vt
oler Véase taꞌmi
tanii [variante de: kata nii] extender
tanii$ (C)
vi
colgarse
X: no existe
M: tanii, tánii, xi̠tanii
C: tanii$ EJ: tanii,
tánii, xi̠tanii
tanii nu̠ú [variante de: kata nii nu̠ú] asomar, espiar
tanikun$ (C)
interj Es el saludo. Véase kuáꞌa
Tanioko$ (C)
s
un tipo de demonio que causa fiebre
estomacal, gas, diarrea
X: no existe
taꞌno (A) adj quebrado
X: no existe
ta̠ꞌno̠ (A) vi 1. quebrarse
2. lastimarse Véase ta̠ꞌnu̠
1táꞌnú [pres. de: kutaꞌnu estar colgado]
2táꞌnú (M) s puente, tronco
X: no existe
ta̠ꞌnu̠ vi quebrarse (algo largo como lápiz o hueso) Kùndŏó ndó ti̠xín itún ña̠á chi íyo ní itún táꞌi̠ ndaꞌá nú ta i̠yo ní ta̠ꞌnu̠ nú ko̠yo nú sa̠tá ndó. No se
sienten debajo del árbol, porque tiene muchas ramas podridas y se pueden
quebrar y caer encima de ustedes. Véase ka̠ꞌnu̠, ndoꞌni
X: ta̠ꞌnu̠,
táꞌnu̠, ndi̠ta̠ꞌnu̠
M: ta̠ꞌnu̠,
táꞌnu̠, ndi̠ta̠ꞌnu̠
A: ta̠ꞌno̠,
táꞌno̠, ni̠ta̠ꞌno̠
EJ: ta̠'nu̠, tá'nu̠, ni̠ta̠'nu̠
taño (A)
prep entre
Véase tañu
táñú adj reducido
Kŏó náni mií veꞌe koo nde̠; kua̠ꞌá ní kú nde̠ ta táñú ní ya̠. No
cabemos en la casa; somos muchos y la casa es muy reducida.
M: tiañu; C: tiañu; EJ: tiáñu
tañu prep entre
Nda̠ñúꞌú tixŭꞌú loꞌo sa̠na̠ i̠ ta nda tañu inka kití sa̠na̠ na̠
ndíkáá rí ndi̠kìꞌìn i̠. Se me había perdido mi chivito
y lo encontré entre los chivos de otros.
C: tiañu$; A: taño; EJ: tiañu
Tañuú Zoyatlán (un
pueblo en el municipio de Alcozauca)
ta̠ñŭꞌú s
agua lodosa (de un río que
apenas bajó fuertemente del cerro) Kùùn ka ví sa̠ví nu̠ú ikú chi kua̠ꞌá ka ví ta̠ñŭꞌú kèè. Llovió
mucho en el cerro porque bajó mucha agua lodosa.
M: tiañuꞌu$
tási s
brujo (siempre
se usa con pronombre) Ndi̠xi̠yo iin ra̠ tási iin ñùù ta xa̠ꞌní na̠ ra̠ chi kua̠ꞌá ní na̠ xa̠tási ra̠ xíꞌín. Hubo un
brujo en un pueblo y lo mataron porque embrujó a mucha gente.
M: no existe; EJ: tási
ndutási vp
volverse brujo
xatási vt
embrujar
tasin (A) vi
ser molido Véase ta̠xi̠n
tasi̠ín (A)
adj callado, tranquilo
Véase táxín
ta̠sún s
águila, halcón Kua̠ꞌá ní ndi̠xi̠yo nduxí válí sa̠na̠ i̠ ta yàxí ndiꞌi ta̠sún rí. Tuve muchos pollitos, pero el águila se los
comió todos.
M: tasu$; EJ: ta̠sún
táta s 1. padre, papá Ya̠chi̠ va̠ꞌa ní xi̠táꞌán i̠ xíꞌín táta ún, tá ndi̠xi̠yo kuâán i̠. Antes,
cuando estaba soltero, me llevaba muy bien con tu papá.
2. señor Ra̠ ndi̠xi̠ꞌi̠ kú ra̠ táta yóꞌó; su̠kún ra̠ kàvá na̠ ta xa̠ꞌní na̠ ra̠. Este señor
se murió; alguien le torció el cuello y lo mató.
M: tata; C: tátá; A: tátá; EJ: táta
tatá vi 1. defecar, obrar Ti̠xin ra̠ kúún; nda̠kua̠ mí tìkuǐi mií tátá ra̠. Tiene diarrea; obra como agua.
2. orinar Ra̠
kúꞌvi̠ kú ra̠; ti̠xin ra̠ ndàsì, kùví tatá láxa ra̠. Él
está enfermo; no puede orinar. (Nota dialéctica: en El Jicaral es una palabra grosera.
Usan la palabra nuu ti̠xin para decir obrar.) Variante (de sentido 2) tatá láxa, lalá
X: tatá, tátá, tàtá
M: tiatiá, tiátiá, tia̠tiá
C: tiatiá, tiátiá, tia̠tiá
A: tatá, tátá, ta̠tá
EJ: tiatiá, tiátiá, tiǎtiá
tata (A) adj doméstico
Véase tàtà (?)
títata animal
doméstico
tàtà adj semental (de maíz o de animales) Kŏó xíkó i̠ cheꞌle yóꞌó chi tàtà kú rí. No vendo este gallo porque es
semental. (Nota
dialéctica: en El Jicaral también se usa como palabra ofensiva para describir
a un hombre promiscuo.)
EJ: tata
táta chée s
abuelo, bisabuelo Tá tùví táta chée i̠ xíꞌín carro, ta ndi̠ka̠ꞌndi̠ ka̠va̠ ra̠ ya̠kán kŏó ndíkúchíñú ka ra̠
kutaku ra̠. Cuando mi abuelo se accidentó
se le reventó la vesícula biliar, por eso ya no pudo sobrevivir. (Nota dialéctica: en
Metlatonóc y Cochoapa es término de respeto, como don en español.)
M: táta chee; C: táta chee; EJ: táta
chêé, táta xá'nu
tata chee (C)
s
bisabuelo Véase tata xii
táta loꞌo s 1. cuñado Luvi ka ví iin to̠to̠ i̠ sa̠tá táta loꞌo i̠, ndixaꞌvi ní ra̠. Mi cuñado
me compró un vestido muy bonito, gracias a él. 2. tío político Kua̠ꞌá ka ví kú se̠ꞌe táta loꞌo i̠ kàkù ta ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠, ta vitin ndóꞌó ní ini yá xìxì i̠ xíꞌín na̠ válí. Mi
tío político tuvo muchos hijos y ahora se murió, y mi tía sufre mucho con los
niños. (Nota dialéctica: en El Jicaral solamente se usa en el
sentido 1. Usan la palabra xito para tíos.)
M: ivá loꞌo; EJ:
táta lo'o
tatá ndaa vi
rociar (por
ej.: zorrillo, perro o gato) Xínú tìnà sa̠na̠ i̠ kua̠ꞌa̠n rí sa̠tá tìꞌín, saá ndìkó ko̠o rí tàtà ndaa ñaꞌá rí. Mi perro iba corriendo detrás del zorrillo, entonces
se regresó el zorillo y le roció.
[mod.: tatá] EJ:
tani̠'ni-ri si̠'ndi-ri
tatá...ni̠í vi
tener disentería Ti̠xin ra̠ kúún tin tátá ra̠
ni̠í. Tiene diarrea y
disentería. [mod.: tatá] Variante ni̠í tatá
tatá sìꞌví vi
excretar, defecar, obrar Kuáꞌan xíꞌín ra̠ loꞌo ku̠ꞌva ún ná tatá sìꞌví ra̠. Vete con tu hermanito para que haga del
baño/obrar. [mod.:
tatá]
táta xi̠í s
abuelo Tǎꞌan kuyatá ní ví táta xi̠í i̠ tá ndi̠xi̠ꞌi̠ ra̠. Cuando
murió mi abuelito no era muy viejo. Variante xi̠í Sinón. táta chée
M: xi̠ǐ; A: xi̠i̠; EJ: xi̠í
tataá (A)
s
señor (Indica
más respeto que táta.) Véase
ta̠tán s 1. medicina Xinaꞌá tá tǎꞌan ni̠ꞌí na̠ ta̠tán xíꞌín sàì kàà, ta kua̠ꞌá ní na̠ válí ndixi̠ꞌi̠ ìkán ya̠. Antes,
cuando todavía no descubrían la medicina para la tos ferina, se morían muchos
niños.
2. veneno, insecticida, herbicida Kuáꞌan ndó taán ndó ta̠tán yuꞌú lisuꞌú koto ka kanꞌda ndiꞌi rí itún kui̠ꞌi. Vayan a
echar insecticida a las hormigas, no sea que suban a los árboles frutales y
corten todas sus hojas.
3. especia Kua̠ꞌá ní ta̠tán tàán na̠ xíꞌín ndaí ta si̠kua̠ꞌa ní rá kue̠ꞌe̠ xíꞌín i̠. Le
echaron muchas especias al mole y me hizo mucho daño. (Nota dialéctica: en Alacatlatzala también
quiere decir fertilizante, abono.)
M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n; EJ:
ta̠tán
kutátán vp
curarse
xatátán vt
curar
kŏó ta̠tán no hay
remedio, no hay
solución
ta̠ta̠n adj tartamudo
Ta̠ta̠n kú ra̠ ndáꞌvi; yǎsín mií káꞌa̠n ra̠. Él es
tartamudo; no habla muy bien, pobre de él.
EJ: tia̠tia̠n
táti (C)
adj inclinado, colgado
X: no existe
tati (A)
vt
pedir prestado Véase tatu
tati ini (EJ) vi
estar triste Véase kutati ini
ta̠tíin (A)
s
sudor Véase tìti̠ín
Tatioo$ s Ayutla
ta̠toon (A)
adj terco
X: no existe
tátu conj si, y si (combinación de tá y tu) Tátu ná ku̠ꞌu̠n ún xachíñú ún xíꞌín i̠, ta satá i̠ to̠to̠ ún. Se te
vas a trabajar conmigo, te compro ropa.
EJ: tátu
tátu̠ adv jornaladamente
Kŏó táta i̠ íín; ra̠ kua̠ꞌa̠n xáchíñú tátu̠ kú ra̠. No
está mi papá; se fue a trabajar como jornalero (lit.: fue a trabajar jornaladamente).
EJ: tátu̠
tatu vt
pedir prestado Kuáꞌan tatu ún mésa nu̠ú xìtò ún chi nǎni mésa yóꞌó. Ve a tu tío a pedirle prestada una mesa porque no nos van a alcanzar
estas mesas.
X: tatu, tátú, tàtù
M: tatu, tátú, ta̠tu
C: tatu$
A: tati
EJ: no existe
ta̠tú (M) s
flor de maguey Véase ta̠ i̠tún
tavá vt
sacar Tavá ndó ti̠ko̠to̠ ndó chitaꞌnu ndó ná i̠chi̠ ya̠ chi uxá ní ya̠. Saquen
su ropa y cuélguenla para que se seque porque está muy mojada.
X: tavá, tává, tàvá ~ ndi̠tàvá
M: tava, táva, ta̠va
C: tava, tává, ta̠va
A: tava, táva, ta̠va
EJ: tavá, tává, tǎvá
tavá...kuénda calcular,
hacer cuenta Naꞌa loꞌo, tavá ún kuénda i̠ chi kŏó kúchíñú i̠ tavá i̠ ya̠. Ven a
calcular mi cuenta porque no puedo hacerlo.
[mod.:
tavá]
Véase ki'in … kuénta
EJ: tavá … kuénda
tavá...tùtù registrar (con el
gobierno; p. ej.: un nacimiento, una boda, un muerto) Tá kàkù soꞌva se̠ꞌe i̠ ta kama ní tàvá i̠ tùtù ra̠. Cuando apenas nació mi hijo, luego lo registré. [mod.: tavá] EJ: tavá … tutu
tavá xa̠ꞌá poner la base o
cimiento [mod.: tavá]
EJ: tavá … xa̠'á
tavá…xi̠ko̠ ini hacer eructar
Va̠ꞌa ní ndutá Pepsi; kútóo ní i̠ koꞌo i̠ rá chi va̠ꞌa ní tává rá xi̠ko̠ ini yó. La
Pepsi es muy buena; me gusta tomarla porque cada rato me hace eructar.
[mod.: tavá] Véase kee xi̠ko̠
Táꞌva̠ Alpoyecancingo
(un pueblo en el municipio de Tlapa) Kuni kua̠ꞌá ka ví na̠ ñùù nde̠ kua̠ꞌa̠n vikó Táꞌva̠. Ayer se
fueron muchas personas de nuestro pueblo a la fiesta que hay en Alpoyecancingo.
tavi vt
asar, calentar Tavi xi̠tá kuxi ún; ndi̠ i̠chi̠ ndiꞌi ya̠. Calienta unas tortillas para que comas, ya se secó todas.
X: tavi, táví, tàvì
A: tavi, távi, ta̠vi
EJ: tavi, távi, tǎvi
ta̠vi̠ vt
perseguir Ta̠vi̠ ndó ku̠ꞌu̠n ndó tiin ndó ra̠ ná ku̠ꞌu̠n ra̠ veꞌe kàà; ¡Nda̠chu xàꞌní ra̠ xìtò ndó! Persíganlo y agárranlo para
que se vaya a la cárcel; ¡Por qué mató a su tío!
X: ta̠vi̠, távi̠, ndi̠ta̠vi̠
EJ: ta̠vi̠, távi̠, ni̠ta̠vi̠
ta̠vi̠ chiꞌña 1. ser
maldito Ya̠ ta̠vi̠ chiꞌña kini ka ví kànì ya̠ ye̠ꞌe̠. Ese maldito (lit.:
el que es maldito) me pegó muy feo.
2. maldecir Kini ka ví
káꞌa̠n ra̠; távi̠
ra̠ chiꞌña sa̠tá se̠ꞌe ra̠. Él está
hablando muy feo; está maldiciendo a su hijo. [mod.: ta̠vi̠]
ta̠vi̠ ndaa vi apoyarse Tǎví ndaa ún sa̠tá veꞌe koto ka kuya̠kua̠
to̠to̠ ún chi ya̠ si̠kán ndi̠kàꞌí nde̠ kúa̠. No te
apoyes en la pared de la casa, no sea que te ensucies porque apenas la
pintamos. [mod.: ta̠vi̠]
C: katavi ndiaa$
EJ: kani ndiaa
1taꞌví vt 1. quebrar, rajar, partir (algo redondo) Taꞌví sandía ná kaxí yó chi xíꞌi̠ ní ini i̠. Parte
la sandía para comer porque tengo muchas ganas de comerla.
2. martajar Kŏó xáꞌa̠n i̠ molinu xíꞌín xáꞌa i̠; nina táꞌví ndaꞌá i̠ ya̠. No llevo mi
nixtamal al molino; siempre lo martajo.
3. barbechar, arar Ya̠chi̠ ní kùùn sa̠ví vitin, ya̠kán va̠ꞌa ya̠chi̠ ní tàꞌví nde̠. Este año
llovió muy temprano, por eso nosotros barbechamos luego. Véase ta̠ꞌví
X: taꞌví, táꞌví, tàꞌví
M: taꞌví, táꞌví, ta̠ꞌví
C: taꞌví, táꞌví, ta̠ꞌví
A: taꞌvi, táꞌví, ta̠ꞌví
EJ: ta'ví, tá'ví, tǎ'ví
láꞌví adj roto
2taꞌví s
sima, barranca grande Taꞌví ndi̠kàvà si̠ndi̠kí sa̠na̠ nde̠ ta ndi̠xi̠ꞌi̠ rí. Nuestra
vaca se cayó a una barranca y se murió.
A: táꞌvi
ta̠ꞌví vi 1. quebrarse, rajarse, partirse (algo redondo) Ndi̠ta̠ꞌví ki̠si i̠; mí chiyo láꞌví mií kú ya̠. Se me
quebró la olla; quedaron nada más pedacitos.
2. criar, empollar (pollitos, cucarachas, moscas) Tá kúún sa̠ví ta tâꞌví ní ka ndikama. Cuando
llueve abundan más moscas. Véase láꞌví, taꞌví
X: ta̠ꞌví, tâꞌví, ndi̠ta̠ꞌví
M: ta̠ꞌvǐ, táꞌvǐ, ndi̠ta̠ꞌvǐ
C: ta̠ꞌvi̠, táꞌvi̠, ndi̠ta̠ꞌvi̠
A: ta̠ꞌvi̠, táꞌvi̠, ni̠ta̠ꞌvi̠
EJ: ta̠'vi, tâ'vi, ni̠ta̠'vi
taꞌvi ñoꞌo̠ (A) arar [mod.: taꞌví]
taꞌví ñuꞌú (EJ) arar [mod.: taꞌví]
taꞌvi sava$ (C) vi
separarse Véase ndi̠ta̠ꞌví sava
taꞌví sava quebrar en
medio, dividir en medio Iin tàꞌví sava ra̠ xi̠tá va̠ꞌa tàxì ra̠ ndaꞌá i̠. Me dio el pan y lo partió por la mitad. [mod.: taꞌví]
EJ: ta'ví sava
ta̠ꞌvi sava quebrase en medio, partirse en medio [mod.: ta̠ꞌví]
taꞌví táꞌán vi separarse
Va̠ꞌa ní xi̠táꞌán nde̠ ta tu̠ꞌva ndi̠kìꞌìn ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ inka ñùù, saá tàꞌví táꞌán nde̠. Nos llevabamos muy bien pero desde que él se
fue a otro lugar nos separamos.
[mod.: taꞌví]
A: taꞌvi táꞌan
tavii$ (C)
vt
iba siguiendo
X: no existe
C: tavii$
taxa (M, A, EJ) s
relámpago, rayo Véase taxan
taxáꞌá (C, EJ) vi
bailar Véase tixáꞌá
taxáꞌa (EJ) s hígado
Tá kua̠ꞌa̠n-un kuiin-un ku̠ñu̠ xítu̠n ra kuiin-un ñaꞌñu loꞌo taxáꞌa kaxí-i. Cuando vayas a comprar barbacoa,
me compras un pedacito de hígado. Véase sa̠tá xá'a
taxan s
relámpago, rayo Ava ikán kànì taxan itún tùxá káꞌnú xi̠ndìchì nu̠ú ñuꞌú nde̠ ta ndi̠ndi̠chi̠ nú. El
año pasado el relámpago le pegó al pino grande que estaba en nuestro terreno y
se secó.
M: taxa; A: taxa; EJ: taxa
táxaꞌví (A) interr,
s gracias
Véase tixaꞌvi
taxí (C)
vt
perseguir, corretear
Véase taxín
taxi vt 1. dar Kŏó ndítáxí nde̠ kuxi na̠ veꞌe yá, ya̠kán xándáxá ní na̠ xíꞌín nde̠. No le dimos
de comer a la familia de ella, por eso disputan mucho con nosotros.
2. permitir Taxi ndó ná koo loꞌo se̠ꞌe i̠ xíꞌín ndó ku̠iya̠ vitin. Por
favor, permitan que mi hija viva con ustedes este año.
X: taxi, táxí, tàxì
C: taxi, ___, ta̠xi
A: taxi, táxi, ta̠xi ~ ni̠taxi
EJ: taxi, táxi, tǎxi
taxi koo (A) poner sentado
X: no existe
A: taxi koo, táxi koo, ta̠xi koo
taxi…kua̠chi acusar (ante las autoridades) Ra̠ xìꞌì kú ra̠ ta kànì táꞌán ra̠ xíꞌín na̠; ya̠kán tàxì na̠ kua̠chi xa̠ꞌá ra̠ kua̠ꞌa̠n ra̠ veꞌe kàà. Él se
emborrachó y peleó con ellos, por eso lo acusaron y lo metieron a la cárcel.
[mod.: taxi; (xa̠ꞌá)]
A: taxi kua̠chi
taxi nuñú$ (C)
adivinar
X: no existe
C: taxi nuñú$
taxi…si̠ni̠ (A)
vt
aconsejar
X: no existe
A: taxi si̠ni̠
taxi tóó prestar
Naꞌa ún taxi too ún loꞌo xùꞌún ndaꞌá i̠, ná satá loꞌo i̠ nduchí kuxi i̠. Ven,
préstame un poco de dinero para que compre frijol. [mod.: taxi]
A: satati
EJ: taxi tóo
taxi va̠ꞌa (M, A)
vt
guardar
X: no existe
M: taxi va̠ꞌa
A: taxi va̠ꞌa, táxi va̠ꞌa, ta̠xi
va̠ꞌa
Tàxíín Igualita (un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac)
C: Tiaxíín; P: Taxiín
táxín adj tranquilo, calmado,
quieto Va̠ꞌa ní se̠ꞌe loꞌo i̠; kŏó kini mii ra̠; táxín índúꞌú ra̠. Mi bebé es
muy tranquilo; no me da nada de problemas.
M: táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in; EJ:
taxín
kutáxín ve
quedar quieto
taxín vt
corretear, perseguir
Koto, ¿unkúa̠ ìkán se̠ꞌe ún? ¡Táxín ní na̠ ra̠ xíꞌín yu̠ú! Fíjate,
¿qué hizo tu hijo? ¡Lo están correteando con piedras!
X: taxín, táxín, tàxín
M: taxi$
C: taxí, táxí, ta̠xí
A: taxin
A: kataxi
EJ: taxín, táxín, tǎxín
ta̠xi̠n vi
1. golpearse, lastimarse
Ndaꞌá ti̠kǎva ndi̠kàvà ra̠ ta iin ndi̠ta̠xi̠n ndiꞌi ra̠. Se cayó una
rama del ciruelo y se lastimó todo el cuerpo.
2. pulverizarse,
molerse Kundatun ún ná ta̠xi̠n ñi̠í,
saá ku̠ꞌu̠n ya̠ xíꞌín ún kaxí tixŭꞌú. Espera que se pulverice la sal, entonces te la llevas
para los chivos.
X: ta̠xi̠n, táxi̠n, ndi̠ta̠xi̠n
M: ta̠xi̠n, táxi̠n, ndi̠ta̠xi̠n
A: tasin, tásin, ta̠sin
EJ: ta̠xi̠n, táxi̠n, ni̠ta̠xi̠n
sitáxi̠n vt
golpear
1taya adj flojo (cosa) Vǎꞌá mií ta̠i̠ sàtá i̠; taya ní nú. Las sillas
que compré no sirven; están muy flojas.
tikǎtún
taya nudo simple
2taya vi
aflojar Vǎꞌá mií ta̠i̠ sàtá i̠. Vitin va sàtá i̠ nú
ta xa̠ tàyà ndiꞌi nú. Las sillas que compré no son
buenas. Tiene poco que las compré y ya se aflojaron todas.
X: taya, táya, tàyà
M: taya, táyá, ta̠ya
A: taya, táya, tǎya
sitáya vt
aflojar
táꞌyá (A) adj duro Sinón. téꞌé Véase 1téꞌé
ta̠ꞌya̠ (A) s
frente Véase tààn
ta̠ꞌya̠ (A) 1. cáscara
2. máscara Véase 1te̠ꞌé
ta̠yáꞌá (A) s
salsa Véase 1tiàꞌá
tayi̠ (A) s
silla, asiento Véase ta̠i̠
ta̠ꞌyi̠ (A) vi
pudrirse Véase ta̠ꞌi̠
ta̠yuꞌu̠ (A)
s
saliva Véase sìì
téé (A) adj, bueno (de carácter) Véase táí
1téꞌé 1. adj duro Téꞌé ní uxán ún; chika̠a̠ tìkuǐi xíꞌín ya̠. Tu masa
está muy dura; échale agua.
2. adv
duro, duramente Nu̠ú ñuꞌú kíxi̠ na̠ ta téꞌé ka ví kíxi̠ na̠. Ellos
duermen en el suelo, y está bien duro (lit.:
duermen muy duramente).
M: tiéꞌé; C: tiéꞌé; A: téꞌé; EJ: tié'é
kutéꞌé vp endurecerse
2téꞌé adv claro, claramente Téꞌé nditúꞌún ún xíꞌín i̠ ná kunda̠a̠ ini i̠ xa̠ꞌá ya̠ ndítúꞌún ún. Explícame
claramente para que yo entienda lo que me hablas.
M: tieꞌe; P:
téꞌé; EJ: tié'é
teꞌe adj mugroso
¿Nda̠chu teꞌe ní ndó?, ¿Án kŏó chíchí ndó kúa̠? ¿Por
qué están muy mugrosos?, ¿No se bañan?
nduteꞌe vp
ponerse mugroso
xateꞌe vt
hacer mugroso
te̠ꞌé s 1. cáscara (como de calabaza, huevo y tortuga)
Tá índúꞌú i̠ xíxí i̠, ta kètà iin yuchí loꞌo te̠ꞌé ndi̠ví yuꞌú i̠. Cuando yo
estaba comiendo, me salió un pedacito de la cáscara del huevo.
2. máscara Va̠ꞌa ka ví tíxáꞌá na̠; te̠ꞌé ndikaꞌa ñúꞌú na̠ tíxáꞌá na̠. Ellos
danzan muy bien; tienen máscaras de tigre.
3. tenate
(reg.)
calabaza
para guardar tortillas Nina ini te̠ꞌé ñúꞌú xi̠tá i̠, ta kŏó ndîko kama ya̠. Siempre
guardo mis tortillas en el tenate (de calabaza) y no se enfrían luego.
C: tieꞌe$; A:
ta̠ꞌya̠; EJ: tie̠'é
te̠ꞌe̠ s
bejuco (por
ej.: de calabaza o de uva) Chìꞌì ní nde̠ si̠ꞌva̠ ikín ta ni kŏó mií te̠ꞌe̠ ndíndúta̠. Sembramos
muchas semillas de calabaza, pero no brotó ningun bejuco.
M: te̠ꞌe̠; A: te̠ꞌe̠; EJ: te̠'e̠
téꞌé kaꞌá s nalga (Nota dialéctica: en El Jicaral es una palabra
grosera.)
EJ: tie̠'é ka'á
teꞌe nuu$ s
mejilla
M: tieꞌe nuu
téꞌé nu̠ú adj muy
exigente, quejoso, quiere lo que
quiere
tèꞌé yuꞌú s
pico
M: tieꞌe yuꞌu; EJ: tie̠'é yu'ú
téja s
teja
M: chiyo; A: chiyo; EJ: téja
tén (C)
conj 1. cuando
2. si Véase tá
Tená Ixcuinatoyac (un pueblo en el municipio de Alcozauca)
C: Tianáǎ
Tètà [variante de: I̠ta Ita] Xochapa
te̠yáꞌá (A) s
salsa Véase tiàꞌá
tí [variante de: rí] Indica tercera persona de singular o plural. Se refiere básicamente
a animales y a cosas redondas.
EJ: tí
tiǎ (C)
pron, adj pos Indica tercera persona y refiere a líquidos. (precede los sustantivos, verbos y adjetivos) Variante rǎ Véase rá
tia vixi$ (C)
s
agua fresca Véase ndutá vi̠xi̠
tiáa (C)
adv valiente
Véase táí
tiaa (C)
vi
persignar Véase taa tu̠ni̠
tiaa (M, C, EJ) vt
1. escribir 2. hacer (cualquier cosa de masa) Véase taa
tia̠a (M, C, EJ)
s
hombre Véase ta̠a
tiaa so̠ꞌo (M, C, EJ) vt
escuchar Véase taa so̠ꞌo
tiaꞌa$ (C) s calabaza en
que ponen las tortillas (tiene hojas como las del
chayote) Véase te̠ꞌé
1tiàꞌá s
salsa Vǎꞌá ví tu xíxí tiàꞌá ndutá kûun ini kàà ya̠ndíkó yaꞌá, ya̠kán va̠ꞌa ka tu xíxí rá kûun ini ko̠ꞌó xáꞌá, tu che. Se dice que
la salsa que se hace en una liquadora no es muy sabrosa, y que la salsa que se
hace en el molcajete es mejor.
M: tia̠ꞌá; A: te̠yáꞌá; EJ: tia̠'á
2tiàꞌá s
ximile, jumil, chinche de
jardín (un tipo de insecto)
tiàꞌà s
bule Án loꞌo ví íchi̠ táta ún tìkuǐi chi ndi̠ndosó
ini ra̠ xa̠ꞌá tiàꞌà ra̠; ndi̠ndo̠o ya̠. De
seguro que tu papá tiene mucha sed porque se le olvidó su bule; se quedó.
M: tia̠ꞌa; C: tiaꞌa teꞌe$; A: tia̠ꞌa; EJ: tia̠'a
tiaꞌa naꞌma$ (C)
s
mole Véase ndaí naꞌma
tiaꞌa teꞌe$ (C)
s
bule Véase tiàꞌà
tiaan (M, C)
s
frente (parte
de la cara) Véase tààn
tia̠a̠n (M) (C) adv mañana
Véase ta̠a̠n
tia̠chi̠ s
remolino Kuenda koo ún, xíká ní tia̠chi̠,
koto sindúva ya̠ yóꞌo̠. Ten cuidado porque hay muchos
remolinos; no sea que te tumban.
EJ: tia̠chi̠n
tia̠chi̠n (EJ)
s
remolino Véase tia̠chi̠
tiàká s
pez, pescado Tiàká xíxí nde̠ ndóó nde̠ ta ndi̠ti̠in leke tiàká su̠kún ra̠ta̠a
loꞌo se̠ꞌe i̠. Estábamos
comiendo pescado y se le atoró un hueso en la garganta a mi niño.
Véase ya̠ká
M: tia̠ká; C: tia̠ká; A: tia̠ká; EJ:
tia̠ká
tiaku$ (C)
vi
oírse Véase ku̠ta̠ku̠
tiáku (C, EJ)
[pres. de: kutiaku vivir] Véase kutaku
tiáku ini (EJ)
adj recto (de carácter) Véase tâku ini
Tiakuá (P)
Llano de Nopal (un pueblo en el municipio de Metlatónoc)
P: Tiakua
Tiakuáán (C)
[variante de: I̠tiakuáán] Alcozauca Véase Tàkuáàn
tiákui̠í (M, C)
s
agua Véase tìkuǐi
tiamá s cañuela (incluyendo las
hojas)
Tianáǎ (C)
Ixcuinatoyac
(un pueblo en el municipio de Alcozauca) Véase Tená
tiandaꞌa (M) vt
empujar
Véase chindaꞌá
tia̠ꞌndia̠ (C) vi completarse
X: no existe
C: tia̠ꞌndia̠
tia̠ꞌndia̠ (M, C) vi
cortarse, romperse Véase ta̠ꞌnda̠
tiandiaa (C)
vt
mandar (por
mensajero) Véase kata ndaa
tiandiaa$ (C)
vi
acercarse Véase tindaa
Tiandioꞌo (M) s Puebla
Véase I̠ta Ndioꞌo
tiañu (C, EJ)
prep entre
Véase tañu
tiáñu (C, EJ)
adj reducido
Véase táñú
tiañúꞌú (M, EJ) s
mar Véase ndutá ñŭꞌú
tiañuꞌu$ (C) s agua lodosa
Véase ta̠ñŭꞌú
Tia̠sáví (C)
Huexoapa (un
pueblo en el municipio de Metlatónoc) Véase Tisǎví
tiásǐi (C, EJ)
s
saliva Véase sìì
Tiata$ (C)
s
Xochapa (nombre
de un pueblo) Véase I̠ta Ita
tiàtá s
encino Tá kua̠ꞌa̠n ún xa̠ꞌá titún ta nina túntiàtá kaya ún chi va̠ꞌa ní nú; téꞌé ka ví ñu̠ꞌu̠ nú. Cuando
vayas a traer leña, solamente junta la de los encinos porque produce brasas más
resistentes.
EJ: tia̠tá
tiátán s
hembra con hijos (Se usa con animales; es un insulto usarla con personas.) Variante ndiátán
M: tiátǎn; EJ: tiatán
Tiatáꞌnu (M, C, EJ) s
Metlatónoc Véase Titǎꞌnu
tiatiá (M, C, EJ) vi
orinar Véase tatá
tiatia kini$ (C)
vi
excretar Véase tatá kini
tia̠tiin (C)
s
sudor Véase tìti̠ín
Tiauvi$ (C)
Dos Ríos (un
pueblo en el municipio de Metlatónoc) Véase I̠ta U̠vi̠
tiaꞌví s
liendre Án yákŏó chíchí kú yáEster; ndi̠xi̠na̠
ka ví tiaꞌví xi̠ní yá. Tal vez
Ester no se baña, por eso le nacieron muchas liendres.
M: tia̠ꞌví
Tiaxíín (C)
Igualita (un
pueblo en el municipio de Xalpatlahuac) Véase Tàxíín
tiáyú (M, EJ) adj bueno (de carácter) Véase táí
tiayu̠ (M, C) s
silla, asiento Véase ta̠i̠
tia̠yu̠ (EJ) s
silla, asiento Tá kíxa̠a̠ na̠ yuví ve'e-yo, káchi-yo xí'in-na "koo
tia̠yu̠." Cuando la gente llega a
nuestra casa, decimos "tome asiento." Véase ta̠i̠
tiǎyu (EJ)
s
tabla, madera Véase tai$
tia̠yú (C)
s
tejamanil Véase tai$
tiayu̠ kaꞌá (C) s banco
pequeño
X: no existe
tia̠ꞌyu̠ (M, C) vi
podrirse Véase ta̠ꞌi̠
1tìchí s
aguacate Kútóo ka ví i̠ tìchí, ta kŏó sátá i̠
rí chi yaꞌvi ní rí. Me gusta
mucho el aguacate, pero no lo compro porque está muy caro.
M: ti̠chí; A: ti̠chí; EJ: tǐchi
itún
tìchí aguacate (el árbol)
2tìchí s
iguana Va̠ꞌa ní xíxí kùñù tìchí káchi na, sundí ye̠ꞌe̠ ta tǎꞌan kuxi i̠ ya̠. Dicen
que la carne de iguana es muy rica, pero yo nunca la he comido.
M: ti̠chǐ; C: ti̠chí; A: ti̠chí; EJ:
ti̠chí
Tíchíkún Huamuxtitlán
(nombre de un municipio)
M: Chi̠chítun
ti̠chíkún (A)
guamúchil (la fruta) Véase chìkún
1tiéꞌé (M, C, EJ) 1. s máscara
2. adj duro Véase 1téꞌé, 1te̠ꞌé
2tiéꞌé (C, EJ) adj claro
Véase 2téꞌé
1tie̠ꞌé (C, EJ) s
cáscara Sachi'yó-un ndi̠ví saá
tavá-un tie̠'é sa̠tá-ña. Hierve los huevos y luego
quitales la cáscara. Véase
1te̠ꞌé
2tie̠ꞌé (C, EJ) s
tipo de calabaza en que ponen las
tortillas Véase 2te̠ꞌé
tieꞌě (C) s panal
Véase yo̠ko̠
tie̠ꞌé kaꞌá
(EJ) s nalga (Nota dialéctica: en El Jicaral es una palabra
grosera.)
Véase téꞌé kaꞌá
tieꞌe nuu$ (C) s mejilla
Véase teꞌe nuu
tie̠ꞌé yuꞌú (C, EJ) s
pico (del
pájaro) Véase tèꞌé yuꞌú
tiembo$ (C)
1. s tiempo
2. adv
hace tiempo
ti̠i 1. s arruga (por
ej.: ropa, papel)
2. adj
arrugado Sindíꞌvi loꞌo kàà to̠to̠ i̠ chi ti̠i̠ ní ya̠. Por
favor plancha mi ropa porque está muy arrugada.
EJ: ti̠i
kuti̠i vp
arrugarse
ndasa
ti̠i hacer
arrugar
tíín adv Se usa con la frase loꞌo páꞌa
para intensificarla.
EJ: tíín
tiin vt 1. agarrar Xinaꞌa, tá káná si̠ndo̠kó ñŭu, ta ndíkôo nde̠ tíín nde̠ rí. Antes,
cuando salían las chicatanas, nos levantábamos en la noche para agarrarlas.
2. picar, morder Kuenda koo ndó chi koto ka tiin tìnà ndóꞌo̠; kití sáná kú rí. Cuídense,
no sea que el perro les muerda; está rabioso.
3. gastar, malgastar Ndiꞌi xùꞌún ya̠kíꞌín ra̠ ta iin tíín ya̠a̠ ra̠ ya̠; ni kŏó
mií ya̠ chíváꞌa ra̠. Todo el dinero que gana lo
malgasta; no guarda nada. Véase ti̠in
X: tiin, tíín, tììn
M: tiin, tíín, ti̠in
C: tiin, ___, ti̠in
A: tiin, tíin, ti̠in ~ ni̠tiin
EJ: tiin, tíin, ti̠in
tìín s ratoncito, ratón Íyo iin vilú loꞌo sa̠na̠ nde̠, kití yaa kú rí, ta va̠ꞌa ní xáꞌní rí tìín. Tenemos
un gatito blanco, y es muy bueno para matar a los ratones.
M: ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín; EJ: tǐin
ti̠in vi atorar
Ikú ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ ta ndàà ra̠ iin itún ta ikán
ndi̠ti̠in ra̠ ndaꞌá nú; kùví nuu ra̠ ndaꞌá nú. Fue al
campo y subió a un árbol y se atoró; no puede bajarse del árbol.
X: ti̠in, tîin, ndi̠ti̠in
M: ti̠ǐn; tíǐn; ndi̠ti̠ǐn
A: ti̠in, tíin ~ tîin, ti̠in
EJ: ti̠in, tîin, ni̠ti̠in
sitîin vt
pegar
tiin vt
agarrar
tiin ndaa 1. sostener, llevar
Tiin ndaa loꞌo kóxta ná nuu ya̠ sa̠tá rí chi ve̠e ní ya̠. Por
favor sostén el costal para bajarlo del animal porque está muy pesado.
2. tocar [mod.: tiin]
A: tondaa̠ ~ tindaa, tíndaa, ___
tiin ndaꞌá saludar, dar la mano
[mod.: tiin]
A: kunomi ndaꞌa̠
tìꞌín s
zorrillo
M: liru$, xarinka$; EJ: lírú
tiindiaa$ (C)
vt
tapar
X: no existe
C: tiindiaa$
tìká s
cesto (hondo
para pan), canasta Va̠ꞌa ka ví sátá na̠ñùù ndó xi̠tá va̠ꞌa; u̠ꞌu̠n nda̠a̠ kú tìká xi̠tá va̠ꞌa xàà xíꞌín i̠ ta iin ndìꞌì ya̠a̠ ya̠. La
gente de su pueblo compra mucho pan; traje cinco canastos de pan y ya se acabó
todo.
M: tu̠ká; C: tu̠ká; A: chikivá; EJ: to̠ká
tìkà s
chapulín, saltamontes, camarón Ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ xa̠ꞌá tìkà, ta ndi̠kua̠ꞌa ndaí rí xìxì nde̠. Fuimos
a agarrar chapulines, e hicimos caldo con ellos para comer.
M: ti̠ka; A: ti̠ka; EJ: tika
tìkà laꞌlá s
chapulín verde (un tipo muy grande; de 4-6 pulgadas)
C: xiva̠kŏ
tìkà paꞌlí s
chapulín verde (tipo chico)
tikaa 1. vt colgar Ti̠kàà ní na̠ ita su̠kún ra̠gobernador tá kìxì ra̠ Ti̠ndàꞌì yóꞌó. La gente le
colgó muchas flores al gobernador cuando vino aquí en Tlapa.
2. ve estar colgado Vikó San Luka kúa̠, ya̠kán tíkáá ní ita su̠kún
si̠ndi̠kí sa̠na̠ na̠. Es la fiesta de San
Lucas; por eso el ganado tienen flores colgadas en sus cuellos.
X: tikaa, tíkáá, ti̠kàà
M: takaa ña, tákaa ña, ___
A: takaa ~ takaa̠, tákaa ~ tákaa̠, ___
EJ: takaa, tákaa, ta̠kaa
sitikáá vt
colgar
tikáꞌán adv ahorita
Sindôo se̠ꞌe ún ná ndo̠o ra̠; ko̠ꞌyó xa̠a̠ yó tikáꞌán va. Deja a tu
hijo que se quede; vamos y regresamos ahorita.
M: taka̠ꞌan,
takáꞌan; A: takáꞌan, takáꞌan
kuiti, ta̠káꞌan kuiti; EJ: taká'an
tìkàchí s
cobija Kiꞌin ka ndó tìkàchí tosó ndó sa̠tá ndó, chi
vi̠xin ní. Agarren más cobijas para que
se tapen porque hace mucho frío. Véase kachí
A: tikachí, tika̠chi̠; EJ: tika̠chí
ti̠ka̠chí leꞌla (M) s lana Véase
kachí levo
tikachí si̠ko̠n (A)
s
sarape, gabán Véase chílo̠
tika̠i̠ s carbón
M: tu̠ŭn; C: tika̠yu̠; EJ: tu̠ún
tikaka s cuervo
ti̠kǎka s
agua con cal (para nixtamal) Tá káná ñuꞌú ní su̠kún i̠ ta ndutá ti̠kǎka xíꞌí i̠, ta saá ndu̠vaꞌa su̠kún i̠. Cuando
tengo mucha agrura, tomo el agua de cal y se me quita. Véase kàkà EJ: ti̠kuǐi
kaka
tikama s
jícama [esp.]
M: chikaꞌma
tikandiꞌi$ (C) s primavera (pájaro)
tikañíí (A) s
tamal de frijol molido Véase ndi̠saán
tikasi [variante de: ndikasi] cerrar
tikasi$ (C)
s
calabaza para tortillas Véase te̠ꞌé
tikason kini̠ (A)
s
chicharrón Véase chiróni
ti̠kásu̠n s totopo
Juan, naꞌa ku̠ꞌu̠n ún satá ún ñuñú ná ke̠e nu̠ú
ti̠kásu̠n kuxi yó. Juan, ve a
comprar miel para echar sobre los totopos cuando los comamos.
C: tikasu̠n; A: tikason
tikâtá s
sarna
C: tikáta
ti̠ka̠ta̠ adj redondo
Ikín ti̠ka̠ta̠ loꞌo ña̠á chinúú ún chi̠ꞌyó ya̠ kaxí yó chi va̠ꞌa ní ya̠, saá káá mií ya̠. Pon
esa calabaza redonda para comer, porque parece que está muy buena, así se ve.
Sinón. ti̠kui̠ta̠
tikǎtún s
nudo Tikǎtún taya kàtún ún su̠kún ki̠ni̠
va; kuití ndi̠sa̠ña rí. Amarraste al marrano con el nudo simple; luego se soltó.
Véase katún
C: ndikatun$; A: ñika̠tón; EJ: no existe
tikǎtún su̠kún (EJ) tener la
caracteristica de no hablar mucho Köo
tikǎtún su̠kún-un, kuénda va ká'a̠n-un.
Iin ña̠ káchi ini-un ká'a̠n-un, köxá'nu ini-un ká'a̠n-un. Tú no tienes ningún obstaculo en hablar
mucho, de veras hablas mucho. Cualquier
cosa que piensas, lo hablas, no te arrepientes de hablar.
ti̠kǎva s
ciruela Kuun ní ti̠kǎva kui̠ya̠ vitin chi
íyo ní ita túnti̠kǎva. Los ciruelos van a producir muchas ciruelas este año porque tienen
muchas flores.
M: tika̠vǎ; A: ti̠ka̠vá; EJ: ti̠kǎva
tika̠yu̠ (C)
s
carbón Véase tika̠i̠
tike̠e̠ (C)
vi
ampollarse
tikeꞌlé s
cucaracha (el
tipo chico) Kŏó nde̠ ndíxíndóó ta ndi̠xi̠na̠ ka
ví tikeꞌlé veꞌe nde̠ ta ni kùví sindíꞌí xa̠ꞌá nde̠ rí. No hemos estado viviendo en la casa y se han
multiplicado mucho las cucarachas y no las podemos destruir.
tìkí s
nuez (tipo
que está en la montaña)
M: ti̠kí; A: ti̠kí
Tikí Táꞌi Cuautipan (un pueblo en el municipio de
Atlamajalcingo del Monte)
P: Tiki Taꞌi
tikiín s
tamal de calabaza
tikiñú s
mosca (verde) Tá íyo kùñù ta kâtin ka ví tikǐñú; iin táá ya̠a̠ rí ndi̠ví rí sa̠tá
ya̠. Cuando
hay carne en la casa, se amontonan las moscas verdes y ponen sus huevos sobre
la carne.
tikisin (A) s
gorgojo Véase tìkìxín
ti̠kìvà s mariposa
M: tiku̠va; C: tiku̠va; A: ti̠ki̠vá,
tikivá; EJ: ti̠kuva
tikivá
yito̠n (A) aserrín
Tikǐxi San Rafael (un pueblo en el municipio de Metlatónoc)
C: Tikixí
tikixi ñuꞌu (P) s gusano de la
tierra Véase tìkùxí
tìkìxín s
comején
M: tikixǐn; A: tikisin
ti̠kó i̠í (EJ)
s
caracol
tiko ndaꞌa$ (C) s dos manos llenas
Véase tikoꞌo ndaꞌa
tikoko (A) s
bandeja Véase xikóꞌó
tikoko (C)
s
bule grande con hoyo chico
X: no existe
tikomi (A)
s
cebolla Véase ti̠kùmì
tikoꞌna$ (C) s tipo de
gusano (hay dos tipos: uno es rojo con un ojo, el
otro es negro con dos ojos)
tikoꞌná s corta tripas (larva del
zancudo)
tíko̠ꞌndo̠ (A) s rodilla
Véase ko̠ꞌndo̠
tikôó s
tamal de carne
A: tikoo̠; EJ: tikôó
ti̠ko̠ꞌó s
manantial, pozo, pila (no incluye un pozo hondo) Tikoꞌŏ loꞌo kána tiakui̠í ra kuíí ní rǎ, nduvi ní
ndíkáá rǎ. (C) Del pocito sale agua muy clara
y muy bonita.
M: tikoꞌŏ; EJ:
no existe
xati̠ko̠ꞌó vt
ahuecar la mano
tikoꞌo ndaꞌa$ s dos manos
llenas
ti̠ko̠to̠ s
ropa Sindíꞌvi kàà to̠to̠ ún, saá kundixi un ya̠ chi ti̠i
ní ya̠. Plancha tu ropa antes de ponértela porque está muy arrugada.
Variante to̠to̠
A: tiko̠to̠; EJ: saꞌmá
to̠to̠
nu̠ú itu espantapájaros
to̠to̠
tokó mecapal
tikoꞌyo$ (P) s dos manos
llenas Véase tikoꞌo ndaꞌa$
tíkú adj huraño, timido, miedoso de la
gente Tíkú ní yáloꞌo yóꞌó; kŏó xíín yá kumi ndaa i̠ yá. Esta
niña es muy huraña; no quiere que la abrace.
EJ: túku
kutíkú vi
ser tímido
tíku s 1. aguja Ya̠ndòꞌnì kí tíku máquina i̠ ta kùví ka ki̠ku nú. Se le
quebró la aguja de mi máquina, por eso ya no puede coser.
2. inyección Tíku ndi̠xa̠ni ye̠ꞌe̠ ta kúꞌvi̠ ní ndaꞌá i̠. Me pusieron
una inyección y me duele mucho el brazo.
M: tíku; C: tíkú; A: túkú, tûkú; EJ: tíku
tìkú s piojo, mosca
(término general) Koto xi̠ꞌní yáMaría saá chi vasana íín
tìkú xi̠ꞌní yá, kátá íꞌín ní yá ya̠. Espulga a María porque a lo mejor tiene piojos
porque tiene mucha comezón. Variante tìkún
M: tikŭ; C: tiu̠kú; A: tukú; EJ: ti̠kú
tìkú iyá Moscas muy chiquitas que se
juntan en plátanos y otra fruta; no pican.
tìkú válí un tipo de mosquito negro
C: ndikuiín
tikuaa$ s guayaba
A: ti̠kuayúú
tikuáꞌa s bebé
tíkuáán (A)
s
naranja (fruta) Véase laxa
ti̠kuayúú (A)
s
guayaba Véase tikuaa$
ti̠kue̠ꞌe̠ vi
lastimar, golpearse, herir Ti̠kuéꞌe̠ su̠kún i̠ ta kúꞌvi̠ kú chi ya̠. Se me
lastimó el cuello y me duele mucho. Véase 2kue̠ꞌe̠
X: ti̠kue̠ꞌe̠,
tíkuéꞌe̠, ti̠kuéꞌe̠
M: takueꞌe
C: kukueꞌe$
A: takueꞌe̠, tákueꞌe̠, ta̠kueꞌe̠
EJ: takue̠'e̠, tákue̠'e̠, ta̠kuě'e̠
tìkuǐi s
agua Chinúú ndó tìkuǐi ná chi̠ꞌyó rá. Ta saá koꞌo ndó rá. Pongan el
agua para que hierva, entonces la toman.
M: tiákui̠í; A: takui̠i; EJ: ti̠kuǐi
tìkuǐi nu̠ú lágrima
Kuǎku ní ún, xáta ní ún tìkuǐi nu̠ú ún xa̠ꞌá se̠ꞌe ún xa̠ ndi̠xi̠ꞌi̠ va ra̠; ni köo ta̠tán. Ya no
llores tanto, has tirado muchas lágrimas por tu hijo, ya se murió y no hay
remedio. Véase kuíi
C: tiakuii$; A: tá no̠o̠
tikui̠in (A)
s
zancudo Véase ndikuiín
tìkui̠ín [variante de: tìti̠ín] sudor
ti̠kuíndi (EJ)
s
zanate Véase sàà ndáá
ti̠kui̠ta̠ adj redondo
Sinón. ti̠ka̠ta̠
M: tikuitia$; C: tikuitia$
ti̠kuǐti s
papa
M: tikui̠tí; A: ti̠kui̠tí, tíkui̠ti; EJ:
ti̠kuíti, ti̠kuǐti
tikuitia$ (C)
adj redondo
Véase ti̠kui̠ta̠
ti̠kùmì s 1. cebolla
2. ajo
A: tikomi; EJ: ti̠kumi
ti̠kùmì ajo s ajo
ti̠kumi ndu̠ú
(EJ) s ajo
ti̠kùmì va̠ꞌa s
cebolla
EJ: ti̠kumi yaa
ti̠kumi yaa (EJ) s cebolla
tìkún [variante
de tìkú] piojo, mosca
tiku̠ndu̠ (C)
adj truncado
Véase lu̠ndu̠(?)
tikusú (A) s
gusano Véase tìkùxí
Ti̠ku̠tu̠ s
Cocuilotlatzala (un pueblo en el
municipio de Metlatónoc)
P: Tikutu̠
ti̠kuva (M, C, EJ)
s
mariposa Véase ti̠kìvà
tikuxi$ (P)
s
gusano (de
mariposa)
tìkùxí s
lombriz, gusano
EJ: ti̠ku̠xí
tìlàlí s
flauta
tìlànchí s
arco iris
M: chila̠nkí; C: chila̠nkí; A: kuaꞌnkú; P: 2lanchí; EJ: chi̠la̠ꞌndí
tímá s
vela Véase i̠mǎ
M: tímá; C: tiúmá; A: tímá; EJ: ití
timaꞌa$ (P) s mapache
tìmí s buho, tecolote
M: timǐ; C: timiyu$; EJ: timí
ti̠miáꞌá [variante de: kití nǎꞌa] diablo
EJ: ti̠miá'á
timii$ s
abeja carpintera
timiyu$ (C)
s
buho Véase tìmí
tin conj 1. y, también (se usa entre palabras y frases) RàJulio tin ràBeto ndi̠xa̠ꞌa̠n nda̠ xa̠chíñú ní nda̠ ikú. Julio
y Beto fueron a trabajar muy duro al campo.
2. con Saká ndó nií náꞌnú tin nií válí, iin káchi ní ku̠ꞌu̠n ndiꞌi ya̠. Junte la
mazorca grande con la chica para que vayan juntos.
M: chin$; A: tín; EJ: chin
tìnà 1. s perro Kue̠ꞌe̠ ní ka chîín vilú nu̠ú chîín kití tìnà. Las
garras de los gatos som más filosas que las de los perros.
2. adj Describe uno que es descortéz, irrespectousamente o sin vergüenza. Tìnà ní nu̠ú ra̠ chi nu̠ú chútú na̠ saá tììn ra̠ ndaꞌá yá. Él es sin
vergüenza porque delante de todos le agarró la mano de ella (su novia).
M: ti̠na; C: ti̠na; A: ina; P: ti̠na̠; EJ:
tǐna
nu̠ꞌu tìnà diente canino
tinaꞌa$ (C) [variante de: kiti niaꞌa] diablo
Véase kití nǎꞌa
tinaná s
tomate Ko̠so̠ ndó itún tinaná chi kua̠ꞌa̠n íchi̠ ní nú. Rieguen
los tomates porque ya se están secando.
C: tinana̠; A: tinana, naña, ti̠nana; EJ:
ti̠naná
tinana
ndeꞌe$ jitomate (rojo)
tinana ndikuaa$ tomate pera/ tomate roma
tinaná
so̠ó tomate
verde, tomatillo
tinaná
válí tomate
silvestre, jaltomate
tinaná ndo̠ó s
hierba santa Variante tina ndoo$
A: tondíva ndo̠o̠; EJ: tinándo̠o
tinándo̠o (EJ) s
hierba santa Véase tinaná ndo̠ó
tinaꞌnu$ (C) s gota Véase tíndii
tindaa vi
acercarse Nda̠ iin na̠ꞌa kŏó kúchíñú tindaa veꞌe nde̠ chi kue̠ꞌe̠ ní tìnà sa̠na̠ nde̠. Nadie
puede acercarse a nuestra casa porque los perro son muy bravos.
X: tindaa, tíndáa, ti̠ndàà
C: tandiaa$, tiandiaa$, ___
A: tondaa
tinda̠a̠ (A) s
costal Véase nda̠á
tinda̠ꞌá vi
casarse Ná tinda̠ꞌá i̠ ta kúni̠ i̠ ku̠ꞌu̠n ndiꞌi na̠xíní táꞌán xíꞌín i̠. Cuando me
case, quisiera que todos mis amigos fueran a mi boda.
X: tinda̠ꞌá,
tíndâꞌá, ti̠ndàꞌá
C: tandaꞌa,
tándaꞌa, ndi̠ta̠ndaꞌa
A: tondaꞌa̠,
tondaꞌa, tondáꞌa
EJ: tanda̠'a, tánda̠'a, ta̠nda̠'a
sitindáꞌǎ vt
casar
Ti̠ndàꞌì Tlapa de
Comonfort (una ciudad en Guerrero) Xa̠ kua̠ꞌá ní na̠ꞌa xáa̠ xíkôo Ti̠ndàꞌì yóꞌó, xa̠ chée ní kua̠ꞌa̠n ndúú ya̠. Muchas
personas están llegando a vivir aquí a Tlapa; ya está creciendo mucho.
Véase 1nda̠ꞌi̠
C: Tindia̠ꞌyu̠,
A: Ta̠ndáꞌyi, Tanda̠ꞌyí
tindakú s áscari (reg.), ascáride (parásito intestinal)
C: tindaku$; A: tinda̠kú
tindaku ñuꞌu$ (C) s tipo de
gusano que da luz
tindáꞌvi [variante de: tu̠ꞌun ndáꞌvi] lengua
mixteca
Tindǎꞌvi Melchor
Ocampo (un pueblo en el municipio de
Alcozauca)
tindeé ini s
fuerza Variante tundeé ini Véase ndeé
Tindia̠ꞌyu̠ (C) Tlapa (nombre de una ciudad en Guerrero) Véase Ti̠ndàꞌì
tíndii s gota
A: 2ndii; EJ: nda'ndii
tindíkin (C)
s
chispa
tindoko paña$ (C)
s
papaya Véase kupáya
tindóó (C)
s
tarántula
M: tindóo; A: tindóo
ti̠ndóó s
araña Xa ku̠naꞌá tǎꞌan kutátán veꞌe nde̠, ya̠kán kúa̠ ndi̠xi̠na̠ ní ti̠ndóó
veꞌe nde̠. Ya
tiene tiempo que no hemos fumigado la casa, por eso se han multiplicado las
arañas.
A: ti̠ndóó; EJ: ti̠ndôó
tindóꞌó s
sufrimiento Tindóꞌó ní ko̠ꞌyó I̠ta Ita tá xa̠ kéé i̠ta. Es
muy difícil ir a Xochapa cuando crece el río. (lit.: Mucho sufrimiento iremos a Xochapa cuando sale el río.) Variante tundóꞌó
M: tundoꞌo; EJ:
tu̠ndó'ó
tindoꞌŏ (M, C, EJ) s
jarra Nduví ní tindo̠ꞌŏ loꞌo ndŏ; iyó sóꞌo̠ ña, chéé yuꞌú ñá. (C) Su jarra es
bonita; tiene oreja y su boca es grande.
X: no existe; EJ: ti̠ndo̠'o
tíndúú adj cilíndrico,
rollizo, bola Vǎꞌá mií xíxi̠ titún xàꞌndà ún; án vǎꞌá ná nditaꞌví ún nú; nina nú tíndúú kú nú, ta kŏó
xíín mií nú koko nú. La leña que cortaste no arde
bien. Sería bueno rajarla porque todas están cilíndricos, por eso no quieren
quemarse.
EJ: tíndúú
tindu̠ú adv rápido
tinduyú s chilacayote
A: ti̠nduyu
tiniꞌni vt
agarrar (un
puño; o con boca si es animal) Tiniꞌni iin ti̠ko̠ꞌó ndaꞌá nu̠ní taxi ún kuxi nduxí. Agarra
un puño de maíz y dáselo a las gallinas.
X: tiniꞌni,
tíníꞌní, ti̠nìꞌnì
ti̠nomi̠ (A)
s
tejocote Véase tinŭmí
tinŭmí s tejocote
A: ti̠nomi̠
ti̠nùù s
sompo (reg.), tipo de
calabaza (afuera es rayada con blanco)
P: tinuu; EJ: ti̠nuu
tiñaꞌa$ (C) s demonio
Variante ñañaꞌa$ Véase kití nǎꞌa
tíño̠ño̠ (A)
s
abeja Véase tíñu̠ñú
tíñu̠ñú s
abeja Véase ñuñú
M: tíñu̠ñŭ; A: tíño̠ño̠; EJ: tíñu̠ñú
tioko̠ s
barro, espinilla
tiòkó s
hormiga Kátá ka ví xa̠ꞌá i̠; tio̠kó tììn ní ye̠ꞌe̠. Tengo mucha
comezón en el pie, me picaron las hormigas. Variante tiyòkó
M: tio̠kó; C: tio̠kó; A: tio̠kó; EJ: tio̠kó
tioko chée (A)
s
zopilote Véase mbelo
tio̠lí (M,
C, EJ) s
cangrejo Véase chǐrrí
tio̠ó s carrizo
Xinaꞌá tá kákú se̠ꞌe na̠, ta xíꞌín tio̠ó xàꞌndà na̠ xàndù na̠valí. Antes, cuando les nacían sus hijos, cortaban el
ombligo con el carrizo.
M: tiyoŏ; EJ: tio̠o
tiòꞌó s
pulga Tǎxí ndó ke̠e tìnà ini veꞌe saá chi íín ní tiòꞌó rí ta u̠ꞌvi̠ ní tíín rí. No
permitan que entren los perros porque tienen muchas pulgas y pican muy feo.
M: tio̠ꞌó; C: tio̠ꞌó; A: tio̠ꞌó
tio̠ꞌo s
raíz Ndoo ní tio̠ꞌo chǐkún ta iin ndi̠ndàtá ya̠a̠
ini veꞌe nde̠ ìkán nú. Las raíces del guamúchil son muy grandes; han
rajado todo el piso de nuestra casa.
M: tioꞌo̠; C: tio̠ꞌo; A: tio̠ꞌo; EJ: tio̠ꞌo
Tisǎví Huexoapa (un
pueblo en el municipio de Metlatónoc)
C: Tia̠sáví; P: Tisáví Kaꞌnú
Tisáví Kaꞌnú (P) Huexoapa Véase Tisǎví
tiséꞌe 1. vi esconder Xíꞌí tuku táta i̠ va̠xi ra̠; va̠ꞌa ka ná ku̠ꞌu̠n i̠ tiséꞌe i̠ nu̠ú ra̠. Mi papá
viene borracho otra vez; mejor me voy a esconder de él.
2. vt esconder [nu̠ú] Véase sěꞌe
X: tiséꞌe,
tíséꞌe, ti̠séꞌe
C: seé, íseé, ndi̠se̠e
A: chiseꞌé
A: ___, xi̠koꞌon
EJ: ndasěꞌe,
ndásěꞌe, nda̠sěꞌe
tísíꞌi̠n (A) s bifurcación,
horcón
Véase si̠ꞌi̠n
tisíꞌma (A) s alacrán
Véase tisŏꞌma
tisó vt
poner encima (obj. pl.) Nu̠ú mesa tìsó i̠ ko̠ꞌó ta ndi̠ko̠yo ya̠ ndi̠ta̠ꞌví ya̠. Puse los
platos en la mesa, y se cayeron y se quebraron. Variante tosó Véase chindosó, kundosó
X: tisó, tísó, tìsó
M: tisó, tísó, ti̠só
A: chisó, chísó, chi̠só
EJ: tisó, tísó, tǐsó
tisŏꞌma s
alacrán Rítisŏꞌma kini ní kue̠ꞌe̠ rí tá tíín rí yó. Los
alacranes son muy bravos cuando nos pican. Véase suꞌma$
C: tísu̠ꞌma̠,
A: tisíꞌma; EJ: ti̠sǒ'ma̠
tǐsun s
avispa Iin ndu̠lùsù ndiꞌi nu̠ú i̠; kití tǐsun tììn ye̠ꞌe̠. Las avispas
me picaron y se me hicieron chiquitos los ojos (por la hinchazón.)
EJ: tisûn
tisúꞌu (A)
s
chivo Véase tixŭꞌú
tisuꞌú s
hormiga arriera Variante lisuꞌú Sinón. leru (C)
tisuvi$ (C)
s
tipo de encino (tiene bellotas grandes)
Titǎꞌnu s
Metlatónoc (nombre
de un municipio en el estado de Guerrero)
M: Tiataꞌno$;
C: Tiataꞌno$; EJ: Tiatá'nu
ti̠tata (A) s
animal doméstico Véase sa̠na̠
titeꞌé s
cucaracha (tipo
grande)
M: ti̠tie̠ꞌé; EJ:
ti̠tie̠'é
titiáꞌa (P) s águila (arcaísmo)
X: no existe
tìti̠ín s
sudor Variante tìkui̠ín
C: tia̠tiin, A: ta̠tíin
tito̠n (A) s
leña Véase titún
ti̠to̠n (A)
s
esquina, punta Véase tútún
titún s
leña, leño Na̠ñùù i̠ ta kŏó sátá na̠ titún, nina xáꞌa̠n mií na̠ xa̠ꞌá nú. La gente de
mi pueblo no compra leña; ellos mismos la van a cortar.
M: tutún; C: tutún; A: tito̠n; EJ: tu̠tún
tiu̠kú (C)
s
piojo Véase tìkú
tiúmá (C)
s
vela Véase tímá
ti̠ún (A)
s
guajolote Véase ko̠ꞌló
tiutú s
quiote (verdura
del palo cucharilla)
tiu̠ꞌú s
tuza
EJ: tiu̠'ú
1tiu̠ún s
tipo de árbol
2tiu̠ún s
guajolote, pavo (término general) Véase ko̠ꞌló
M: tiu̠u̠n; C: tiuun$; A: ti̠ún; EJ: tiu̠ún
3tiu̠ún (EJ) s estrella
tiu̠ún chée guajolote (macho) Sinón. ko̠ꞌló
EJ: kolo
tiu̠ún tiátán s
guajolota
M: tiuun tiátǎn
tiuꞌun$ s
viuda negra (araña)
tiu̠vi (C)
s
cinta
ti̠ꞌva (A) adj listo
Véase koo tu̠ꞌva
ti̠va̠vi̠ s
nudo (de la
caña o del cuerpo)
A: tivaa tama, tivaka tama; EJ: va̠vi̠
ti̠va̠vi̠ ndaꞌá nudo del
dedo
M: no existe; A: koꞌndo no̠o̠; EJ: va̠vi̠ nda'á
tiví (A) vi
envolver Véase suví
tivi$ (C)
vt
pedir
X: no existe
C: tivi$
1tivi 1. vi soplar
2. vt tocar (p. ej.: trompeta)
X: tivi, tívi, tìvì
M: tivi, tíví, ti̠vi
C: tivi, tívi, ti̠vi
A: tivi, tívi, ti̠vi
EJ: tivi, tívi, tǐvi
2tivi (A) vt
rodar, voltearse Véase tuví
3tivi (A)
vi
aparece Véase túví
ti̠ví vi
descomponerse, destruirse
X: ti̠ví, tîví, ndi̠ti̠ví
M: ti̠ví, íti̠ví, ndi̠ti̠ví
C: ti̠ví, íti̠ví, ndi̠ti̠ví
A: ti̠ví, tíví, ni̠ti̠ví
EJ: tǐvi, ítǐvi, ni̠tǐvi
sitíví vt
descomponer
ti̠ví
ini vi estar
confundido
ti̠vi (A) vi
amanecer Véase 1tu̠vi
ti̠ví ini estar
confundido [mod.:
ti̠ví]
tiꞌví 1. vt barrer
Tá tiꞌví ndó veꞌe, ta kiꞌin ndó ta̠ka̠, taán ndó ini bolsa, saá ku̠ꞌu̠n ya̠ kui̠ta̠ ya̠. Cuando
barran la casa, echen la basura en una bolsa para que se vaya a tirar.
2. vt enviar, mandar
Iin yáñùù i̠ kâní ka ví kèè yá kua̠ꞌa̠n yá xachíñú yá; ndá Ikú Kìmì tìꞌví na̠ yá kua̠ꞌa̠n yá. Una mujer
de mi pueblo se fue a trabajar muy lejos; la mandaron a trabajar hasta
Zitlaltepec.
X: tiꞌví, tíꞌví, tìꞌví
M: tiꞌví, tíꞌví, ti̠ꞌví
C: tiꞌví, tíꞌví, ti̠ꞌví
A: tiꞌví, tíꞌví, ti̠ꞌví
EJ: ti'ví, tí'ví, ti̠'ví
1tiꞌvi s 1. montón
2. manada, grupo
M: tiꞌvi; A:
tiꞌvi; EJ: ti'vi
2tiꞌvi
(A, EJ) vt chupar
tiꞌví ndaa vt
1. lamer
2. chupar [mod.:
1tiꞌví]
C: tiꞌvi
A: tiꞌvi
tívi̠si̠ (A)
s
dulce Véase ndu̠ú vi̠xi̠
Tivi̠xin Platanar (un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac)
tixáꞌá vi
bailar Tíxáꞌá mií ñáElena xíká ñá, ta kŏó yaa xítá. Elena
anda bailando sola; no hay música. Véase xa̠ꞌá
X: tixáꞌá,
tíxáꞌá, ti̠xáꞌá
M: taxaꞌa
C: taxáꞌá,
___, ta̠xa̠ꞌa̠
A: kata xa̠ꞌa̠,
táxáꞌa, ___
EJ: taxáꞌá,
táxáꞌá, ta̠xǎꞌá
ti̠xaꞌan (A)
s
cazuela grande (usado para preparar algo para una fiesta)
X: no existe; EJ: ti̠xa̠'a̠n
ti̠xa̠ꞌa̠n s comida (de una fiesta) Xa̠ kua̠ꞌa̠n
ti̠xa̠ꞌa̠n na̠ nu̠ú vikó tinda̠ꞌá. Ya̠ llevan la comida a la casa de la novia
Tixatun$ (C)
Petlacalancingo
(un pueblo en el municipio de Alcozauca) Véase Cha̠tún
tixaꞌvi 1. s gracias Táxí ní i̠ tixaꞌvi ndaꞌá Ndióxi̠ chi xi̠ndàà ra̠ ye̠ꞌe̠; kŏó ya̠ ndíndóꞌó i̠ ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ inka ñùù. Doy
muchas gracias a Dios porque me cuidó; no me pasó nada cuando fui a otro país.
2. interrj
¡gracias! Ndixaꞌvi ún ki̠xàà ún ya̠ma̠ní xíꞌín i̠; chi̠ndeé ún ye̠ꞌe̠ ndi̠kua̠ꞌa veꞌe i̠. Gracias
porque hiciste el favor de ayudarme a hacer mi casa. Variante ndixaꞌvi
A: táxaꞌví;
EJ: xindá'vi ini
tixeꞌe$ s
insectos muy chiquitos que pican
Sinón. ndiyaa
EJ: ti̠xe̠'e̠
tixèꞌè s
axila
M: tixixeꞌe̠; A:
se̠ꞌe̠; EJ: ti̠xe̠'e̠
ti̠xi (M, C)
s
estómago Véase ti̠xin
tixi vaꞌa$ (C) guardar Véase chiva̠ꞌa
tixii$ s garrapata
tixǐi s rifle
C: tu̠xii; A: tón xiin; EJ: tu̠xǐi
tixiko$ s
golondrina
A: tíxikó ño̠mí
tíxikó ño̠mí (A) s
golondrina Véase tixiko$
ti̠xin 1. s vientre Tá ndíkátá ún to̠to̠ ta kuenda koo ún sindǎxín ní ún mií ún chi ná
kuchée ún ta i̠yo ní kaxí ya̠ ti̠xin ún. Cuando laves la ropa, ten
cuidado; no te mojes mucho; es peligroso porque cuando llegues a ser más
grande, vas a tener dolor en el vientre. (creencia)
2. s estómago Tindakú yáxí ti̠xin i̠ chi kúꞌvi̠ ní ya̠. Las
lombrices me están comiendo el estómago, porque me duele mucho.
3. s matriz Ve̠e ní xa̠chíñú yá tá ndi̠xi̠yo kuǎán yá, ta vitin kètà ti̠xin
yá. Ella
trabajaba muy pesado cuando era joven, y ahora se le salió la matriz.
4. adv
debajo de, abajo Chí ti̠xin mesa ni̠nu̠ ndíkáa̠ vilú loꞌo sa̠na̠ i̠ kíxi̠ rí. Mi
gatito está dormido debajo de la mesa
3. prep
dentro de, durante (un tiempo) Ta ti̠xin u̠vi̠ xiko ki̠ví kixa̠a̠ ra̠. Dentro de cuarenta días va a
llegar.
M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin
kuun ti̠xin tener
diarrea
sikúún
ti̠xin causar
diarrea
tíxíndúꞌva̠ (C) s araña
tixixeꞌe̠ (C) s axila
Véase tixèꞌè
tixŭꞌú s
chivo Tá ná kaꞌní ndó tixŭꞌú ta xikó ndó ñií sa̠tá rí nu̠ú i̠. Cuando
maten el chivo, véndanme la piel.
M: tixúꞌŭ; A:
tisúꞌu; EJ: ti̠xǔ'u
tixuꞌvi̠ vi
lastimarse
X: tixuꞌvi̠,
tíxúꞌvi̠, ti̠xúꞌvi̠
A: negativo potencial: xóꞌvi
EJ: tixú'vi̠, tíxú'vi̠, tixǔ'vi̠
sitíxúꞌvi̠ vt
castigar
tiyokó [variante de: tio̠kó] hormiga
tiyoo
s granada
A: tiyoo; EJ: no existe
ti̠yo̠o (C,
EJ) s
palito que lleva el urdimbre del telar
X: no existe
tiyoŏ (M,
C) s
carrizo Véase tio̠ó
ti̠yo̠ó (A)
s cangrejo
Véase chǐrrí
ti̠yukú (A) s
animal silvestre Véase kití ikú
tlalí s flauta de carrizo
M: mbirri
Toki̠in (A)
Alacatlatzala
(un pueblo en el municipio de Malinaltepec) Véase Láka
tokó s
cintura
A: toko̠; EJ: tokó
tón (A)
pron, adj Indica tercera persona singular o plural y refiere a arboles,
cosas de madera u unos maquinas. Véase nú
to̠n chíta̠ (A)
s
mata de plátano Véase chíta̠
ton ndoo (A) s
medida de nueve litros Véase tíndoó
ton sava (A)
s
medio litro Véase itún túꞌún
ton ti̠chíkún (A)
s
guamúchil (el
árbol) Véase chǐkún
ton ti̠ꞌmá (A) s cazahuate
Véase chŏꞌmá
tôn xá s
ocote Véase tùxá
tón xiin (A)
s
rifle Véase tixǐi
tondaa̠ (A)
1. vt sostener
2. vi acercar [pres.: tóndaa, pret.: to̠ndaa] Véase tindaa,
tiin ndaa
tondaꞌa̠ (A) vi casarse
Véase ti̠nda̠ꞌá
tondieꞌe$ (C) vt ver, mirar Véase koto ndieꞌé
tondíva ndo̠o̠ (A) hierba santa
Véase tinaná ndo̠ó
tóꞌni (C) [imp. de: kotoꞌni mirar]
tônxá [variante de: tùxá] pino
tóó s
rato Ndùkú tóó ra̠ iin macho kua̠ꞌa̠n xíꞌín nde̠. Pidió
prestado un macho un rato para ir con nosotros.
EJ: tóo
too s Es la medida del dedo pulgar al dedo índice.
C: too; EJ: tóo lo'o
to̠o vi
derrarmar
X: to̠o, tôo, ndi̠to̠o
EJ: to̠o, tôo, ni̠to̠o
to̠o (A, EJ) vi
marchitarse (planta que no es milpa)
X: no existe
A: to̠o, tóo, ni̠to̠o
EJ: to̠o, tôo, ni̠to̠o
toꞌo (C, EJ) extranjero (persona que no son del pueblo de uno)
X: no existe; EJ: to'o
natoꞌo s
comerciantes, forasteros
tŏꞌo adj respetuoso
Tŏꞌo ní se̠ꞌe na̠; ndíkání ní na̠ nu̠ú ra̠, ya̠kán va̠ꞌa. El hijo de
ellos es muy respetuoso; lo aconsejan mucho, por eso es bueno.
M: to̠ꞌó; A: to̠ꞌó
ndutŏꞌo vp
ponerse respetuoso
xatŏꞌo vt
respetar
toón part Indica admiración.
to̠ón (A) adj oscuro
Véase tu̠ún
toꞌon (A) vt
arrancar Véase tuꞌun
to̠ꞌon (A) s
palabra Véase tu̠ꞌun
to̠ꞌon sáꞌán (A) s español
Véase tu̠ꞌun sáꞌán
to̠ꞌon sávi̠ (A) s
lengua mixteco Véase tu̠ꞌun sâví
to̠ꞌon vi̠si̠ (A) chisme
toro ka̠ꞌndi̠ s
toro artificial (que tiene cohetes)
tosó [variante de: tisó] poner encima
toso adj 1. jorobado
2. inclinado
ndutoso vp
ponerse jorbado
xatoso vt
hacer jorbado
tǒso (EJ) s arco de flores Xíniñúꞌu-na ita kua̠ún katún-na-ña tǒso ndi̠i̠-na. Usan las flores de cempasúchil para atar en las
lápidas de los muertos.
toto adv encima
toto$ (C)
adv de repente
tóto s
montón (por
ej.: tortillas, papeles)
A: toto̠
to̠to̠ [variante de: ti̠ko̠to̠] ropa
to̠to̠ nu̠ú itu espantapájaros
Kuáꞌan ndó kataꞌnu ndó to̠to̠ nu̠ú itu chi yáxí ní tíñŭu ya̠. Vayan
a colgar el espantapájaros porque los animales del campo se comen mucho.
to̠to̠ tokó s
mecapal
C: vatu$; EJ: yo'ó ñu̠ú, yutu
tú (C)
pron, adj Indica tercera persona singular o plural y refiere a arboles,
cosas de madera u unos máquinas. Véase tún
tu 1. conj si, cuando
2. adv
otro, otra vez
3. adv
también Káꞌa̠n ví ta yá xa̠ꞌá i̠, ta saá íkán tu mií va yá. Ella
me critica, entonces lo hacía también.
4. adv
ahora
M: tu; C: tun$; E: tu
tu̠chi s 1. cartílago
2. tendón
3. vena Ndúkú-ñá iin tu̠chi va̠ꞌa ná kani-ñá tíku ndaꞌá-ra tavá-ñá loꞌo ni̠í-ra. (EJ) Ella está buscando una vena buena para tomarle
una muestra de sangre.
(Nota dialéctica: en El
Jicaral no se usa el sentido 1)
X: tùchì; A tu̠chu; EJ: tu̠chi
tuchiꞌi (M) s palo para
sembrar
tuchiꞌma$ (C) s cazahuate, palo blanco
Véase chŏꞌmá
tu̠chu (A)
s 1. cartílago
2. tendón
3. vena Véase tùchi
tu̠ká (M, C)
s
cesto (honda
para pan) Véase tìká
tu̠káá (C)
s
manga de hacha
Véase kàà
túku (EJ)
adj miedoso,
tímido Véase tíkú
túku (EJ)
extranjero,
forastero Véase to'o
túkú (A)
s
aguja Véase tíku
tukú (A)
s piojo
Véase tìkú
tuku 1. adj otro
2. adv también
3. adv otra vez Ra̠ xíꞌí kú ra̠ Maurilio, ya̠kán tàvá nde̠
ra̠ veꞌe nde̠, ta vavaa kuití ndìkó ko̠o tuku ra̠. Maurilio
estab borracho, por eso lo sacamos de nuestra casa, y aún así regresó otra vez.
M: tuku; A: tuku; P: túkú; EJ: tuku
túmí 1. s aguate (espinitas como de las tunas)
2. adj
aterciopelado,
velludo
3. adj
rastrojoso (reg.), enyerbado
C: túmí
EJ: túmí
tùmì s
pluma Ndi̠ko̠yo ya̠a̠ tùmì tímbelo ya̠tá;
ya̠kán kùví ndachín rí. Se le cayeron todas sus plumas al zopilote viejo; por eso no puede
volar.
M: tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: tu̠mi
tún [variante de: nú] Indica tercera persona de singular o de plural y se refiere a
árboles y otras plantas, cosas de madera y unos máquinas.
A: tón, to̠n; EJ: tún, tú
tun$ (C)
conj cuando
Véase tu
tún chichí [Variante de itún chichí] ógano
tún kui̠ꞌi [Variante
de itún kui̠ꞌi]
árbol frutal
tún kupáya [Variante
de itún kupáya] papayo
tún ndáchí [Variante
de itún ndáchí] avión
tún nde̠ꞌé [Variante
de itún nde̠ꞌé]
durazno (el árbol)
tun ndieꞌe$ (C) s durazno (el
árbol) Véase itún nde̠ꞌé
tun ndika$ (C)
s
mamey (el árbol) Véase itún ndiká xa̠ꞌa̠
tún ndiká xa̠ꞌa̠ [Variante
de itún ndiká xa̠ꞌa̠]
mamey (el árbol)
tún tìchí [Variante de itún tìchí] aguacate (el árbol)
tun suvi$ (C)
s
encino
tún tiatá$ s
tipo de árbol
tún túꞌún [Variante de itún túꞌún] medio litro (medida
seca)
túndáchí (M, C, EJ)
s
avión Véase itún ndáchí
tundeé ini [variante de: tindeé ini] fuerza
túndi̠í (C, EJ)
s
tipo de encino (tiene bellotas chicas)
tundoko paña$ (C)
s
papayo (árbol) Véase itún kupáya
túndoo (C)
s
bolsa de 36 litros
túndoó (C, EJ)
s
zanja, acueducto Iin ra̠xito yu̠ xaváꞌa̠ ra túndoó kua̠ꞌa̠n tiakui̠í xikuǎ veꞌe ra. (C) Uno de mis
tíos hizo una zanja para que se vaya el agua de la orilla de la casa.
tundoꞌo$ (C) s sufrimiento
Véase tindóꞌó
tuꞌndú (C) s madera del
madroño (árbol)
tu̠ni̠ s 1. fierro candente (de marcar)
2. marca (que ponen en animales)
C: tuni̠; EJ: ka̠a̠ tûni̠
taa tu̠ni̠ persignar
tuñií$ s otate
EJ tuñu̠ú
tuñu̠ú (EJ) s otate
tu̠sá (EJ)
s
barra urdimbre del telar Véase túsa̠a
túsa̠a (C)
s
barra urdimbre del telar
X: no existe; EJ: tu̠sá
tusata$ (C)
s
mecapal del telar
tùtà s
atole Ta̠a̠n koꞌo na̠ tùtà veꞌe martómo ta káná na̠ ndiꞌi na̠xìkua̠ꞌá ku̠ꞌu̠n na̠ koꞌo na̠ ya̠. Mañana van
a tomar atole en la casa del mayordomo y están llamando a todos los ancianos
para que vayan a tomarlo.
M: tutia̠; C: tutia$; A: tuta; EJ: tutia
tùtà iyá s atole xoco Sinón. tùtà kâya
A: tuta yiyá
tùtà kâyá s
atole xoco Sinón.
tùtà iyá
A: tuta yiyá
tùtà ndu̠ꞌu̠ s
granillo (con
nixtamal limpiado de la cascara y del germen y medio martajada y arroz)
A: tuta nduꞌu̠
tuta vi̠sa̠ (A) atole dulce
Véase tùtà vi̠xi̠
tùtà vi̠xi̠ s
atole dulce
A: tuta vi̠sa̠; EJ: tutia vi̠xi̠
tuta yaa (A) s
atole blanco (con maíz y azúcar)
tùtà yaa atole blanco
(con nixtamal con su cáscara pero bien molida y sin
grano)
tuta yiyá (A) s
atole xoco (con
frijoles y semillas de calabazas) Véase tùtà kâya, tùtà iyá
tuta̠vi (C)
s
boje (tipo
de arbusto)
tutia (C,
EJ) s
atole Véase tùtà
tutichi$ (C)
s
aguacate (el
árbol) Véase itún tìchí
tutikiin$ (C)
s
lizo del telar
tutu vi
chiflar, silbar
X: tutu, tútú, tùtù ~ tùtú
A: tutu
EJ: tutú, tútú, tǔtú
tùtù s 1. papel Táta, tá kua̠ꞌa̠n ún Ti̠ndàꞌì, ta satá loꞌo ún tùtù kuni ñúꞌú i̠ chi kŏó ka tùtù ku̠ꞌu̠n xíꞌín i̠ scuela. Papá,
cuando vayas a Tlapa, por favor cómprame papel para que yo use porque ya no
tengo para la escuela.
2. carta, documento, oficio
3. libro
M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú; EJ:
tutu
tútún s
esquina
C: tutun$; A: ti̠to̠n; EJ: tu̠tún
tutún (M, C, EJ)
s
leña Véase titún
tu̠tu̠n (C)
s
puerto (en
las montañas)
tu̠tu̠n (C)
s
rincón
túꞌu̠ adj usado, de segunda
mano EJ: no existe
1tuun 1. adj firme, apretado
Xàꞌndà yoꞌó su̠kún ki̠ni̠ chi tuun ní ndíkáa̠ ya̠ su̠kún
rí. El mecate raspó el cuello del marrano, porque estaba muy apretado.
2. adv
firmemente, fuertemente Tuun ka ví sùví ra̠ iví ra̠ ta kìꞌìn ra̠ ya̠ chi̠vàꞌà ra̠ ya̠ ná kuniñŭꞌú inka na̠ ya̠. Envolvió
su petate bien fuerte (lit.: muy fuertemente
envolvió) y
lo guardó, para que otros no lo usen.
3. duro
C: kutuun; EJ: túún
ndutuun vp
ponerse firme
2tuun vt
encender Naꞌa, tuun loꞌo ún ñu̠ꞌu̠ ná ndi̠ye̠ꞌe̠ loꞌo nu̠ú ndé. Ven,
enciende la luz por favor, para que nos alumbres. Véase kutuun,
ndatuun, tu̠u̠n
X: tuun, túun, tùùn
M: tuun, túún, tu̠un
C: kutuun$, tuun$, xituun$
A: no existe
EJ: tuun, túun, tǔun
tu̠ún 1. adj oscuro
2. adj
negro ¿Unkúa̠ chíkáa̠ ún xi̠ní ún?; luvi ní tu̠ún ya̠. ¿Qué te echas en el cabello?,
está muy negro.
3. s tizne
M: tu̠ún; A: to̠ón; EJ: tu̠ún
kutu̠ún vp
tiznarse
xatu̠ún vt
hacer tiznar
tu̠u̠n vi
prenderse, encenderse, estar
prendido, estar
encendido
X: tu̠u̠n, túu̠n, ndi̠tu̠u̠n
M: tu̠u̠n, túu̠n, ndi̠tu̠u̠n
A: to̠o̠n, tóo̠n ~ tôo̠n, ni̠to̠o̠n
tu̠ŭn (M) s
carbón Véase tika̠i̠
túꞌún adj milagroso
M: xitúꞌun
tuꞌun vt
arrancar Xaa loꞌo ún ya̠ma̠ní xíꞌín i̠; tuꞌun loꞌo ún itún ti̠kǎva ña̠á ta chiꞌi ún nú inka ñaꞌñu. Hágame el
favor de arrancar el ciruelo y sembrarlo en otra parte.
X: tuꞌun, túꞌún, tùꞌùn
M: tuꞌun, túꞌún, tu̠ꞌun
A: toꞌon, tóꞌon, to̠ꞌon
P: tuꞌun
EJ: tuꞌun,
túꞌun, tǔꞌun
tuꞌun$ (C) s medio litro
Véase itún túꞌún
tu̠ꞌun s 1. palabra Kini ka ví káꞌa̠n ra̠Pedro loꞌo, se̠ꞌe yáJuána, nina tu̠ꞌun vǎꞌá káꞌa̠n ra̠. Pedrito, el
hijo de Juana, habla nada más malas palabras.
2. idioma, lengua ¿Ndá tu̠ꞌun kúa̠ káꞌa̠n ún? Tu̠ꞌun sâví va káꞌa̠n i̠. ¿Qué idioma
hablas? Hablo mixteco.
M: tuꞌu̠n;
C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P: tu̠ꞌun;
EJ: tu̠ꞌun
nditúꞌún vi
platicar
tu̠ꞌun ndáꞌvi s lengua
mixteca Variante tindáꞌvi Sinón. tu̠ꞌun sâví
M: tuꞌu̠n
ndáꞌví; EJ: tu̠ꞌun ndáꞌvi
tuꞌun sáꞌán s lengua española
A: to̠ꞌon sáꞌán; EJ: tu̠ꞌun sáꞌán
tu̠ꞌun sâví s
lengua mixteco Sinón. tu̠ꞌun ndáꞌvi
M: tuꞌu̠n
sávǐ; A: to̠ꞌon sávi̠
tu̠ꞌun vií (EJ) s
palabras respetuosas
tuꞌun vixi (M) s chisme
1tu̠ꞌva 1. vt saber, conocer
Tu̠ꞌva ní se̠ꞌe ún; kua̠ꞌá ní ñaꞌa xíni̠ ra̠ ikán ra̠. Tu
hijo sabe mucho; sabe hacer muchas cosas.
2. adj
listo
M: tuꞌva̠; A:
ti̠ꞌva; EJ: no existe
2tu̠ꞌva adv 1. desde
2. cuando
3tu̠ꞌva s
hechicero, curandero, brujo (siempre se usa con pronombre)
EJ: tu̠ꞌva
1túví adv fácilmente
2túví [pres. de: kutuvi aparecerse]
túvi vt
piensa Xa̠ chàꞌvì tu i̠ yóꞌo̠, túví i̠. Pensé
que ya te había pagado. [no tiene futuro ni pretérito]
EJ: túvi
tuví 1. vt voltear, arollar
2. vi rodar, voltearse Ti̠ndàꞌì ndi̠xa̠ꞌa̠n ivá na̠ ta tùví ra̠ xíꞌín carro; ti̠kuéꞌe̠ ndiꞌi ra̠. Su papá de
ellos fue a Tlapa y se volteó con el carro y se lastimó mucho.
X: tuví, túví, tùví
A: tivi, tívi, ti̠vi
tuvi vt 1. meter, poner, enterrar (parcialmente dentro de algo) Tuvi yó tiku ndika veꞌe. Metimos la
aguja en la pared.
2. ver
X: tuvi, túví, tùvì
1tu̠vi vi
aparecerse
X: tu̠vi, tûvi, ndi̠tu̠vi
M: tu̠vi, túvi, ndi̠tu̠vi EJ: tu̠vi,
túvi, ni̠tu̠vi
2tu̠vi 1. vi amanecerse Tá inka ki̠ví ta kìꞌìn kue̠ꞌe̠ ye̠ꞌe̠; ndeé ní ndeé ndòꞌò i̠. Cuando
amaneció el día siguiente, me agarró la enfermedad; estuve muy grave.
2. ve existir, estar (enfocando en el principio de la existencia) Kañúꞌú ún nána ún chi yáña̠á si̠kákú yóꞌo̠; tá kŏó yáña̠á, ta tŭví nu̠ú ún. Respeta
a tu mamá porque ella te dió a luz; sin ella no estuvieras aquí.
X: tu̠vi, tûvi, ndi̠tu̠vi
M: tu̠vi, túvi, ndi̠tu̠vi
A: ti̠vi, tîvi ~ tívi, ni̠ti̠vi
EJ: tu̠vi, túvi, ni̠tu̠vi
3tu̠vi vi
tener calentura, temblar por
calentura Ndinuni loꞌo ndítûvi ya̠ xíꞌín i̠ kuni, ta vitin xa̠ ki̠ndàà ya̠ xíꞌín i̠; kŏó ndítûvi ka ya̠. Ayer
tenía muy fuerte la calentura, pero ahora ya se me quitó, ya no tengo.
[xíꞌín]
X: tu̠vi, tûvi, ndi̠tu̠vi
tùví ndióxi̠ con mucho
trabajo, con mucha
dificultad
tùxá s
ocote, árbol de pino Variante tônxá
M: tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá; EJ: tǔxa
tuxa xatun (C)
s
ocote de tejamanil
X: no existe
1tuxí vt
aplanar, acepillar
X: tuxí, túxí, tùxí
2tuxí (C)
vt
pelar
X: no existe
C: tuxí, kúxí, ku̠xí
tu̠xǐi (C,
EJ) s
rifle Véase tixǐi
tuxiko$ (C)
s
tipo de madrugador (pájaro)
Tu̠ye̠ꞌé (C) s La Cruz y
Morona (nombre de un lugar)
U
ún pron, adj Es la forma dependiente de la segunda persona de singular.
Naꞌa, kusíkí ún xíꞌín nde̠. Ven a jugar
con nosotros.
C: ŭn; A: ún; P: ún; EJ: ún
un$ (C)
adv no Variante u$ Véase u̠ꞌun
u̠na̠ adj ocho
A: o̠na̠; EJ: u̠na̠
u̠ni̠ adj tres
A: u̠ni̠; EJ: u̠ni̠
u̠ní ini adj envidioso
U̠ní ka ví ini na̠; xìnì na̠ va̠ꞌa ní káá itun i̠ ta ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ ndi̠xa̠ꞌnu̠ ya̠a̠ na̠ ya̠. Son
muy envidiosos; cuando vieron que estaba muy bonita mi milpa, fueron y cortaron
todas las plantas.
EJ: ñu̠ní ini
ku u̠ní
ini vp ponerse
envidioso
xa u̠ní
ini envidiar
unkú pron 1. ¿qué? Ku̠ꞌu̠n i̠ Ti̠ndàꞌì ta kiꞌin i̠ xìyò ún. Ta ¿unkú ka ya̠kúni̠
ún kiꞌin ú? Voy a ir a
Tlapa y te voy a comprar un vestido. ¿Qué más quieres que te compre?
2. ¿con qué?
3. ¿quién? ¿Unkú tàxì ndaí ndaꞌá ún ndi̠ki̠ꞌvi ún tàvà ún tixíi ini veꞌe i̠, kúa̠ ra̠? ¿Quién
te dio permiso de entrar a mi casa y sacar el arma?
4. ¿de quién? ¿Unkú sa̠na̠ kú tixŭꞌú yóꞌó kua̠ꞌa̠n rí? Tiin rí katún ndaa ún yóꞌó. ¿De quién
es este chivo que va aquí? Agárralo y amárralo aquí. Variante inkú
A: yukú; P: yuku$; EJ: no existe
unkúa̠ 1. ¿qué? ¿Unkúa̠ íkán ún índúꞌú mií ún? ¿Án ná ku̠ꞌu̠n ún xachíñú ún? ¿Qué
haces sentado aquí? ¿Por qué no vas a trabajar?
2. ¿con qué? ¿Unkúa̠ ndíkátá ún to̠to̠ ún? Yaa ní ya̠, ndakúa̠ yaa kachí ya̠.
¿Con qué lavas tu ropa? Es muy
blanca, está blanca como algodón.
3. ¿quién? Variante inkúa̠
A: yukía̠; EJ: inkúa̠
uskâ (EJ) s mayordomo
(en la iglesia) Véase píxka
1uun adj sí, bueno
A: oon; EJ: uun
2uun adj gratis
Va̠ꞌa ní kèè nde̠; ni kŏó yaꞌvi mií ndísátá nde̠ veꞌe, ya̠ ndi̠ni̠ꞌi uun nde̠ kúa̠. Nos
fue muy bien, no nos costó mucho la casa, fue casi regalado/gratis.
EJ: uun
ya̠
uun kuiti$ en valde
ya̠ma̠ní
uun en vano, en balde
uꞌún vt
ten, agárralo (no tiene otros aspectos) Uꞌún ún, ndikiꞌin se̠ꞌe ún ndaꞌá i̠ chi ku̠naá ní i̠ xíꞌín ra̠. Ten, toma a
tu hijo porque me cansé mucho con él.
EJ: uꞌún
u̠ꞌun adv no ‑¿Án íyo va̠ꞌa ún? ‑U̠ꞌun, ye̠ꞌe̠ kúꞌvi̠ va kú i̠, ya̠kán ndi̠ko̠yo ní ixí xi̠ꞌní i̠. ‑¿Estás
bien? ‑No, estoy enferma, por eso se me cayó todo el pelo.
C: u$, un$; A: oꞌo̠n, o̠n;
EJ: u̠ꞌun
u̠ꞌu̠n adj cinco
M: u̠ꞌu̠n;
C: u̠ꞌu̠n; A: o̠ꞌo̠n; EJ: u̠ꞌu̠n
u̠va̠ adj amargo
M: i̠va̠; A: yo̠va̠; EJ: u̠va̠
u̠va̠ kǎva adj muy amargo, amarguísimo
Ya̠ ndítûvi kú ya̠ xíꞌín i̠ ta nda̠kua̠ u̠va̠ kǎva rá ndu̠xan i̠. Tengo
mucha calentura y vomité algo amarguísimo.
M: ka̠va̠
u̠ꞌva̠ adj salado
Loꞌo páꞌa ví ñi̠í chi̠kàà ndó xíꞌín nduchí; ni kŏó u̠ꞌva̠ mií ya̠. Han
echado muy poca sal a los frijoles; no están salados. [neg.: ŭꞌva]
M: i̠ꞌva̠; C: u̠ꞌva̠; A: yo̠ꞌva̠; EJ: u̠ꞌ̠va̠
ku u̠ꞌva̠ (C) vp
ponerse salado
u̠vi̠ adj dos
C: u̠vi; A: o̠vi̠; EJ: u̠vi̠
u̠vi̠
ndaá ki̠ví unos días
u̠vi̠
nda̠a̠ ki̠ví solamente dos días
u̠vi̠ saá-e (EJ) adj un par
u̠ꞌví (C) [variante de: yu̠ꞌví] asustarse
Véase ku íꞌvi
1u̠ꞌvi̠ adj difícil
U̠ꞌvi̠ ní ndáꞌi̠ yó xíꞌín se̠ꞌe inka na̠ꞌa. Es muy
difícil regañar los hijos de otros.
M: u̠ꞌvi̠; C: u̠ꞌvi; A: yo̠ꞌvi̠; EJ: u̠ꞌvi̠
ŭꞌvi facil
2u̠ꞌvi̠ adj doloroso
Ya̠ti̠kuéꞌe̠ kú sa̠tá i̠, u̠ꞌvi̠ ka ví kúꞌvi̠ ya̠. Me lastimé la espalda y estaba muy dolorosa.
EJ: u̠ꞌvi̠
ku̠ꞌvi̠ vi
doler
ku̠ꞌvi̠ ini amar
uxá adj 1. húmedo Tìkuíì ndi̠ke̠e ní ini veꞌe ta uxá ni ini ya̠. Mucha
agua entró en la casa y está muy húmedo adentro.
2. mojado Kùùn sa̠ví kuni, ya̠kán uxá ní ñuꞌú. Ayer llovió
mucho, por eso la tierra está muy mojada.
M: vixá; A: visá; EJ: vixá
ku uxá vi
estar aguado
u̠xa̠ adj siete
¿Án xa̠ u̠xa̠ kui̠ya̠ ra̠?, ya̠kán xa̠ kée nu̠ꞌu ra̠ kúa̠. ¿Ya tiene siete año?, por eso ya está cambiando
los dientes.
C: u̠xa̠; A: u̠xa̠; EJ: u̠xa̠
uxán s
masa Nu̠ní tává na̠ vuxán ta va̠ꞌa ya̠ ndíkó na̠ xi̠tá xíꞌín ya̠. Del maíz hacen masa, y ésta sirve para hacer tortillas.
Variante yuxán
M: ixán; C: yuxán; A: yuxa̠n; EJ: yuxán
u̠xi̠ adj diez
C: u̠xi, A: u̠xu̠; EJ: u̠xi̠
u̠xu̠ (A)
adj diez Véase u̠xi̠
V - v
va part solo, no más
A: va; EJ: va
va na$ conj a lo mejor
va ndusú (M)
s
pápalo Véase iva ndusú
va ñúꞌu (M) s padrino (hablando con los niños) Véase ivá ñu̠ꞌu
vàá adv abajo (con referencia al río) Nda̠ vàá ikán ví yâꞌa carro kua̠ꞌa̠n nde̠, ndáá nde̠ sa̠tá nú. Hasta
allá abajo pasan los carros y allá lo tomamos.
C: va̠á
va̠a ndo̠o̠ (A) sección de la
caña Sinón. tivako ndo̠o̠
va̠ꞌa 1. adj bueno, buen Leke kándíká kú ya̠ va̠ꞌa ní saá chi kŏó leke yuchí ñúꞌú xíꞌín ya̠. La costilla
de res es muy buena porque no tiene pedacitos de huesos.
2. adv
bien Kui̠ya̠ vitin va̠ꞌa kú chi kèè nde̠; kua̠ꞌá ní nu̠ní nde̠ kànà. Este
año nos fue muy bien; dio mucho nuestra cosecha.
3. adv
mejor
4. adv
completamente
5. v aux
poder Yaꞌvi ka ví káꞌa̠n na̠ xa̠ꞌá ñu̠ꞌú, ta ka̠ndàà loꞌo na̠ sa̠tá ya̠; ya̠kán va̠ꞌa sàtá i̠ ya̠. Estaban
pidiendo mucho por el terreno, pero le rebajaron un poco; por eso lo pude
comprar. [neg.: vǎꞌá]
M: vaꞌa̠, negativo: va̠ꞌá; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa; EJ: va̠ꞌa
chiva̠ꞌa vt
guardar
ki̠ví
vǎꞌá sobrenombre
kunduva̠ꞌa vi
maltratar
nduva̠ꞌa vi
mejorarse
sinduváꞌa vt
sanar
ti̠kùmì
va̠ꞌa cebolla
tixi va̠ꞌa guardar
va̠ꞌa ka mejor
xanduva̠ꞌa vi
castigar
xi̠tá
va̠ꞌa pan
yaꞌá va̠ꞌa chile guajillo
ya̠va̠ꞌa yó nuestra alma
va̠ꞌa chi adv (conj.?) además
va̠ꞌa ka mejor
EJ: va̠'a ka
va̠ꞌa ni conj aunque
Kǎꞌan kua̠chi ndó xa̠ꞌá ya̠ꞌvi ndó vani loꞌo kú ya̠ xa̠ kíꞌín ndó ya̠. No se
quejen por sus salarios, aunque sea poco, pero ya lo ganan. Variante vani, ni
A: va̠ni; EJ: va̠'a ni
va̠ꞌa rá conj aunque sea
Xikó loꞌo chi̠ta̠ ná kiꞌin i̠; va̠ꞌa rá iin ndaá rí xikó ún kaxí se̠ꞌe i̠. Véndeme
unos plátanos; aunque sea uno, véndemelo para mi hijo.
vái (A)
interj Indica dolor, sorpresa, aflicción
vaku (C)
vi
llorar Véase kuaku
va̠ku̠ (C)
vi
reírse Véase kua̠ku̠
vaku ndaꞌvi$ (C) vi rogar
Véase kuaku ndáꞌvi
válí adj chicos,
pequeños (pl.) Véase
loꞌo
M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos), A: kuálí (muchos);
EJ: válí
valí adj chicos,
pequeños (plural; se usa solamente con gente) Kùví mií ku̠ꞌu̠n i̠ ikú xachíñú i̠ chi valí ní se̠ꞌe i̠. No puedo ir
a trabajar al campo porque mis niños están muy pequeños. Véase loꞌo
M: kua̠chí; A: válí; EJ: kuáchi, válí
váloꞌo (C) [variante de: ivá loꞌo] cuñado
vani [variante de: va̠ꞌa ni] aunque
vasa$ adv no (con verbos estativos y con verbos en el aspecto continuativo)
A: vása
vǎsa kuáni sin
preocupaciones, sin problemas
Ndakú ka ví kuái̠ sa̠na̠ i̠, nina kóxta nda̠á náꞌnú tísó i̠ sa̠tá rí, ta ni vǎsá kuáni rí. Mi
caballo es muy fuerte le pongo costales de ixtle y él como sin nada.
vasana adv a lo mejor, tal vez
Koo ndúví ndó xíꞌín se̠ꞌe ndó ná kutátán na̠ chi vasana kixi na̠xátátán
ki̠ví vitin. Estén listos con sus hijos
para vacunarlos porque a lo mejor van a venir los médicos hoy. Variante sana
vasiꞌi$ (C) s padres
Véase ivá siꞌí
vǎsó adv arriba (con referencia al río) Chí vǎsó ikán ndìkìtáꞌán i̠ xíꞌín táta ún kua̠ꞌa̠n ra̠. Por allá
arriba encontré a tu papá que iba.
C: vásó; EJ: vǎsó
vatá adj chismoso
Ni kŏó kándíxá ka nde̠ ya̠káꞌa̠n ra̠; vatá ní ra̠. Ya ni
creemos lo que dice; es muy chismoso.
M: vatiá; C: vatia$; A: vatá, vata; P: va̠ta; EJ: vatiá
ka̠ꞌa̠n vatá chismear
vatia$ (C)
adj chismoso
Véase vatá
vatia$ (C)
s
amabilidad Véase
kuvatia tratar con
amabilidad
vatu$ (C)
s
mecapal Véase to̠to̠ tokó
vavaa̠ (A)
adv tal vez
Véase
vavaa kuiti conj aún así
Tá si̠nîꞌí nde̠ vilú nu̠ú yáAna, ta ndi̠kàsì va̠ꞌa yá nu̠ú rí tá kua̠ꞌa̠n rí xíꞌín yá. Ta saá ni vavaa ndìkó ko̠o rí. Cuando
le regalamos el gato a Ana, le tapó bien los ojos cuando se lo llevó. Y aún así
se regresó. Variante vavaa
va̠vi̠ (EJ) s nudo (de la caña o del cuerpo) Véase ti̠va̠vi̠
va̠xi [pres. de: kixi] viene
vàyà s
flor de calabaza Kaya ndó vàyà ná ku̠ꞌu̠n xíꞌín yó kua̠ꞌa xi̠tá vàyà kuxi yó. Junten
las flores de las calabazas para hacer tortillas de flor de calabaza.
Variante yàvà
M: va̠ya
vayu$ (M)
adj calma, lento (es
del uso vulgar)
ve̠e adj pesado
Ndáꞌvi ní ví burro sa̠na̠ nde̠; ve̠e ka ví titún ndísó rí
íkán na̠ ta kunděé mií ka ini rí kaka rí. Pobre de
nuestro burro; ellos le hacen cargar mucha leña y está muy pesada; no aguanta a
caminar más.
M: ve̠ě; C: ve̠e; A: veé; EJ: ve̠e
kuve̠e vp
ponerse pesado
xave̠e vt
hacer pesado
veꞌe s
casa, edificio Chi̠kàsì kútú nde̠ yéꞌé ta váváá kuití, ndi̠ki̠ꞌvi na̠kuíꞌná veꞌe nde̠. Cerramos la
puerta bien con llave, y aun así entraron los ladrones a la casa.
M: veꞌe; C: veꞌe; A: veꞌe; EJ: veꞌe
veꞌe chíñú s
palacio muncipal
M: veꞌe chiño;
EJ: vechíñu, veꞌe chíñu
veꞌe kàà s
cárcel Ya̠chi̠ ví kua̠ꞌa̠n táta i̠ veꞌe kàà ta kŏó kúchíñú mií keta ví ra̠. Hace
mucho tiempo mi papá fue puesto en la cárcel y no ha podido salir.
Variante vekàà
C: veka̠a̠, A: veꞌe ka̠a,
veꞌe ka̠a̠; EJ: veka̠a̠
veꞌe ndo̠ꞌyo lugar de sacrificio Naꞌa ndó, ná ko̠ꞌo̠ yó veꞌe ndo̠ꞌyo kakin yó ta̠i̠ xa̠ꞌá kití sa̠na̠ yó; ¿Nda̠chu xíꞌi̠ ní rí? Vengan,
vamos al lugar de sacrifico para sacrificar nuestros animales; ¿Por qué muchos
se mueren? (Nota cultural: Éste no es un lugar específico; es
cualquier lugar donde hay agua y donde hacen sacrifios.)
veꞌe ñu̠ꞌu s iglesia, templo
Káꞌa̠n ní pixka xíꞌín itún ná ku̠ꞌu̠n ndiꞌi na̠ veꞌe ñu̠ꞌu tiin na̠ sánto, che. Dicen
que el mayordomo está anunciando por la bocina para que todos vayan a la
iglesia a llevar los santos. Variante veñu̠ꞌu
M: venúꞌu; A:
veꞌe ño̠ꞌo; EJ: veñu̠ꞌu
veꞌe ta̠i̠ s
altar (de
los brujos)
veꞌendana$ s
ventana [esp.]
vekàà [variante de: veꞌe kàà] cárcel
veke$ [variante de: mbeke$] tuétano
veke xi̠ní [variante de: mbeke xi̠ní] sesos
veke xi̠ꞌní [variante de: mbeke xi̠ní] sesos
veñu̠ꞌu [variante de: veꞌe ñu̠ꞌu] iglesia
ví part solo, no más (casi siempre se usa con verbo negativo)
Köo ví ku̠ꞌva kuáchí i̠ íyo, ra̠kua̠ꞌa̠n xachíñú va kú ra̠. Mi
primo no está; se fue a trabajar. Véase va
EJ: ví
vichí (M, EJ)
adj vacío
Kusu̠ chin ñaǎ ñíí iin ixto̠ vichí; ko̠ŏ yuvǐ ñáǎ. Duérmete porque allá está una cama vacía; no hay nadie allá.
Véase yuchí
vichin (M, C, EJ)
adv ahora, hoy Véase vitin
vií adv bien, con orden, cuidadosamente
Kǎꞌan kini ndó xíꞌín se̠ꞌe i̠; vií ka̠ꞌa̠n ndó xíꞌín ra̠ chi yi̠í ní ra̠ ta kuaku ra̠. No
insulten a mi hijo; le hablan bien, porque es muy llorón y puede empezar a
llorar (lit.: es muy delicado, y llorará).
C: vii̠; EJ: vií
kuvií vp estar
poniendo en
orden
xavií vt
preparar
vií ini adj 1. cuidadoso
2. respetuoso
3. responsable, recto Va̠ꞌa ní sínáꞌa̠ yámaéstra Yolanda ta vií ní ini yá. La
maestra Yolanda enseña muy bien y es muy recta. Sinón. yi̠í ini
víꞌí 1. adj mucho Ndi̠xìkó na̠ iin ki̠ni̠ sa̠na̠ na̠, ta víꞌí ka ví kìꞌìn na̠ xa̠ꞌá rí. Vendieron
uno de sus marranos, y ganaron muy buen dinero con él.
2. adv
muy
M: víꞌí; A:
víꞌí
víga s viga
C: vínká
vika$ (C)
adj rico Véase kuíká
1vikó s
fiesta Ku̠ꞌu̠n nde̠ koto ndeꞌé nde̠ vikó Ramu ya̠ íyo Ti̠ndàꞌì. Vamos a ir
a ver la fiesta de Ramos que hay en Tlapa.
M: vikó; C: vikó; A: viko̠; EJ: vikó
2vikó (M, C, EJ) vt
traer, acarrear, transportar
Véase kuikó
3vikó (EJ) vi mecerse,
columpiar Véase kuchá'á
vi̠kó s
nube Sava ki̠ví tá íyo vi̠kó nu̠ú ndiví,
ta kúchíꞌñá kú chi ini i̠. A veces,
cuando hay muchas nubes, siento mucha tristeza.
M: vi̠kŏ; A: vi̠ko̠; EJ: vi̠kó
Vikó Ndìì s
Fiesta de Todos Santos
A: Viko̠ Ndii; EJ: Vikó Ndi̠i̠
vikó tiá'á
(EJ) vi
columpiar Véase kuchá'á
vikun (M, C)
vt
prender, encender Vikun tímá ná kutuu̠n nu̠ŭ yŏ, yóꞌo̠ ra̠loꞌo Cipriano, chin niaa̠ ní. Prende la vela para que nos dé
luz, tú, niño Cipriano, porque ya está oscuro.
X: no existe
M: vikun, xíkún, xi̠kun
vi̠ku̠n (M)
vt contagiar
Véase kui̠ku̠n
vilú s
gato Xi̠ín ní chîín tívilú sa̠na̠ ndó,
iin si̠tíkuéꞌe̠ ya̠a̠ rí ndaꞌá i̠. Las garras
de su gato son muy filosas, me lastimó la mano.
M: míxtún; C: vilú, mixtun$; A: chítón,
míxtón; EJ: chítun
vi̠ꞌndá s
nopal Va̠ꞌa ní xáxí vi̠ꞌndá, káchi na̠, sundí ye̠ꞌe̠ ta kŏó kútóo i̠ kaxí i̠ ya̠; kútóo ka i̠
tíchǐkín va. Dicen que el nopal es muy
sabroso, pero a mí no me gusta; me gustan más las tunas.
M: vi̠ꞌndiǎ; A: vi̠ꞌnda̠; EJ: vi̠ꞌndiá
vi̠ꞌndiá (M, C, EJ) s
nopal Véase vi̠ꞌndá
vindiaa (C)
vi, vt (?) lamer (animales)
vínká (C)
s
viga [esp.] Véase viga
visá (A) adj mojado
Véase uxá
vi̠si̠ (A) adj dulce
Véase vi̠xi̠
távi̠si̠ s
refresco
tívi̠si̠ s
dulce
to̠ꞌon vi̠si̠ chisme
viso (C)
vt
cargar Véase kuiso
viso$ (C)
vi
ser acusado
vitâ adj 1. blando, suave Saá chi̠kàà na̠ kùñù xi̠i va̠ꞌa ko̠ꞌó ra̠; ya̠vitâ chi̠kàà na̠ ko̠ꞌó ndiꞌi na̠ ikán. Pusieron
carne dura en su plato, pero a los demás les servieron carne blanda.
2. débil
M: vitá; C: vitá; A: vitá; EJ: vitá
kuvitâ vi
ponerse débil
xavitâ vt
hacer suave
vi̠ti̠ (A)
adj tabla
Véase vi̠tún
vitin adv ahora, hoy Kŏó kâní ka xáꞌa̠n nde̠ xító nde̠ ra̠xìtò i̠; yati yóꞌó xàà ra̠ íyo ra̠ xíꞌín nde̠ vitin. Ya no
vamos lejos a visitar a mi tío; ahora vino a vivir aquí cerquita de nosotros.
M: vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$; EJ: vichin
vitin ta̠a̠n todos los
días, diario
vitin va hace poco
vitú (C, EJ)
s
tabla Véase vi̠tún
vi̠tún s
tabla Káan ra̠ ya̠vi̠ túnvi̠tún nu̠ú ke̠ta
iin torníllo. Él está haciendo un agujero en la tabla para meter un tornillo.
M: vitu$; C: vitu$; A: vi̠ti̠; EJ: vitú,
tiáyú
vixá (M, C, EJ) adj mojado
Véase uxá
vixí (C, EJ) s
piña Íyo iin ñuu naní San Juan Piñas ta ikán kána kua̠ꞌá vixí, ta mií vixí ikán
íxǐko-na-ña ya̠ꞌvi Skuíya. Hay un pueblo que se llama San Juan Piñas y ahí se producen
muchas piñas que venden en Juxtlahuaca C: víxí; EJ: vixí
vi̠xi̠ adj dulce
Tá síchîꞌyo ndó ikín, ta kua̠ꞌá súka chika̠a̠ ndó xíꞌín ya̠; vi̠xi̠ ná koo ya̠ kaxí yó. Cuando
hagan calabaza, échenle mucha azúcar para que esté bien dulce.
M: vi̠xi̠; C: vi̠xi̠; A: vi̠si̠; EJ:
vi̠xi̠
ka̠ꞌa̠n vi̠xi̠ chismear
kuvi̠xi̠ vp
endulzarse
ndutá
vi̠xi̠ agua fresca
ndu̠ú
vi̠xi̠ s un dulce
rá
vi̠xi̠ s refresco, soda
xavi̠xi̠ vt
endulzar
vi̠xǐ (C)
s
cana Véase vi̠xin
vixin (C)
s
hoja seca (de
los encinos que se llaman tisuvi o tundii) Iyó ni vixǐn ndaꞌá tisuvǐ ndíchí kuǎ nduvi ní kóyo ña̠ yo̠ŏ
enero. El encino que está allí tiene
muchas hojas secas; se le caen en enero.
1vi̠xin 1. adj frío Iꞌní yo̠kó tùtà va̠ꞌa ní xíꞌí ya̠ tá tiempo vi̠xin. El
atole calientito es muy rico en el tiempo frío.
2. ve hace frío Kiꞌin iin ti̠ko̠to̠ suví ún se̠ꞌe ún chi vi̠xin ní. Agarra
un trapo para que envuelvas a tu hijo porque hace mucho frío.
M: vixi̠n; C: vi̠xin; A: vi̠xin; EJ:
vi̠xin
nduvi̠xin vp
enfriarse
2vi̠xin s
cana Yáloꞌo va kú nána i̠ ta xa̠ iin ndi̠xi̠nu ya̠a̠ vi̠xin yá. Mi
mamá es joven pero ya se llenó de canas.
M: vi̠xǐ; EJ: no existe
vi̠xi̠n adj tibio, calientito
I̠xtǎ ra vixi̠n kaa va ña̠ yóꞌŏ kuxi yó. Las
tortillas calientitas están aquí para comer.
C: vi̠xi̠n; EJ: vi̠xi̠n
nduvi̠xi̠n vp
ponerse tibio
vi̠xin xíꞌi tener frío, sentir frío
Vi̠xin ni xíꞌi i̠; ya̠ ndítûvi kúa̠ xíꞌín i̠. Siento
mucho frío; estoy temblando por la calentura. [no hay futuro ni pretérito]
A: vi̠xin xíꞌi̠
vuxán [variante de: uxán] masa
X - x
xá (M, C)
[pres. de: sa] hace Véase kasa,
sa
xa̠ adv ya ¿Máá ra̠ku̠ꞌva i̠? Xa̠ u̠vi̠ ñŭu kŏó ra̠ kíxí ku̠su̠n. ¿A
dónde se fue mi hermano? Ya son dos noches que no ha venido a dormir.
C: xa̠, A: xa, xi; EJ: xa̠
xa ikú ini vi
portarse irrespetuosamente, portarse mal
Kǎsá ikú ún xíꞌín na̠; chindeé ún na̠. No te
portes mal con ellos; salúdalos. Variante kasa ikú ini, xa ikú Sinón. kixaa ikú
M: sa ikú, xá ikú, xa̠ ikú
EJ: sa yukú, sá yukú, sa̠ yuku
xa i̠ꞌma̠ vt
hacer humoso, ahumar
Koto ún xa i̠ꞌma̠ ún veꞌe chi xa̠ si̠kán ndi̠kàꞌì i̠ kú ya̠. No
vayas a ahumar la casa porque apenas la pinté. Variante kasa i̠ꞌma̠ Sinón. kixaa i̠ꞌma̠, ndasa i̠ꞌma̠
M: sa i̠ꞌma̠ ~
xa i̠ꞌma̠, xá i̠ꞌma̠, xa̠ i̠ꞌma̠
xa ítá vt
hacer tierno Xá ítá ní yá se̠ꞌe yá ta ra̠ xa̠ yatá kú ra̠. Ella
trata a su hijo como muy joven (lit.: hace
muy tierno),
pero ya está viejo. Variante kasa ítá
Sinón. kixaa ítá
M: xa ítia̠, xá ítia̠, xa̠ ítia̠
M: sa ítia̠, sá ítia̠, sa̠ ítia̠
EJ: sa ítiá
xa itún vt
hacer tieso, hacer rígido
Käsá itún ún mií ún chi ku̠ꞌvi̠ ní ka kani i̠ ya̠ yóꞌo̠. No te
pongas tieso o te va a doler más cuando te doy la inyección. Variante kasa itún
Sinón. kixaa itún, ndasa itún
xa íꞌvi vt
asustar, intimidar Variante kasa íꞌvi Sinón. kixaa íꞌvi, ndasa íꞌvi
xa iyá vt
acedar, agriar, hacer agrio
Kùví ka kuxi i̠ ndaí yóꞌó chi iin kú iyá ndiꞌi rá. No puedo
comer este caldo porque se puso muy agrio. Variante kasa iyá
Sinón. kixaa iyá
M: sa iyá ~ xa iyá, xá iyá, xa̠ iyá
xa i̠yo vt hacer que tenga miedo, intimidar Xa̠ i̠yo i̠ ra̠ ta kŏó ndíndáá ka ra̠ ndaꞌá itún chǐkún. Lo
intimidé y ya no subió al árbol de guamuchil. Variante kasa i̠yo
Sinón. kixaa i̠yo
M: sa i̠yo̠ ~ xa i̠yo̠, xá i̠yo̠, xa̠ i̠yo̠
EJ: sa i̠yo, sá i̠yo, sa̠ i̠yo
xa u̠ní ini vt
envidiar Variante kasa u̠ní ini Sinón. kixaa u̠ní ini
xa u̠va̠ vt
hacer amargo, amargar Variante kasa u̠va̠
Sinón. kixaa u̠va̠, ndasa u̠va̠
C: kasa uva$
xa u̠ꞌva̠ hacer
salado Variante
kasa u̠ꞌva̠ Sinón. kixaa u̠ꞌva̠, ndasa u̠ꞌva̠
xa u̠vi̠ ini (M)
vt
dudar (?) Véase kaka u̠vi̠ ini
xa uxá vt
hacer mojado Variante kasa uxá
Sinón. kixaa uxá
M: savi̠xá ~ xavi̠xá, xávi̠xá, xa̠vi̠xá
1xáá adj 1. macizo (reg.), maduro (excesivamente; por ej.: elotes,
rábanos, calabazas) Ni vǎꞌá mií ndiaꞌmí xíkó na̠ nu̠ú ya̠ꞌvi; mí xáá ví ya̠. Los
rábanos que venden en el mercado casi no sirven; están muy macizos.
2. maltratado (cabello) Ni kŏó chúꞌún yá xi̠ꞌní se̠ꞌe yá; mi xáá ví ixí xi̠ꞌní yáñaꞌá loꞌo ikán. Ella no
peina a su hija; la niña tiene cabello muy maltratado.
kuxáá vi
desarrollar, madurarse
ndasa
xáá hacer
macizar
2xáá [pres. de: kixaá] empezar
xáa vi
sonar Ni vǎꞌá mií ví xítá i̠; kŏó kútóo mií i̠ ndá kùꞌvà xáa. No canto
muy bien, no me gusta como suena.
X: ___, xáa, ___
1xaa [variante de: kixaa] hacer
2xaa vi
florecer
X: xaa, xáá, xàà
EJ: xaa, xáa, xǎa
3xaa (EJ) adj apuro Véase xaan
xàá adj nuevo
Ndiꞌi ko̠ꞌó xàá sàtá i̠ ta iin ndi̠ta̠ꞌví ya̠a̠ ya̠ tá ndu̠va caja nu̠ú ñúꞌú ya̠. Se quebraron
todos mis platos nuevos cuando se cayó la caja donde estaban guardados.
M: xa̠á; A: xa̠á; EJ: xaá
xàá ñu̠ꞌu̠ nuevecito
xàà s mentón
Ra̠ndi̠kàvà kú ra̠nene loꞌo se̠ꞌe yáPatricia ta iin ti̠kuéꞌe̠ ya̠a̠ xàà ra̠. El bebé de Patricia se cayó y se lastimó todo su
mentón.
M: xa̠a; C: xaa; EJ: xaa
xa̠a̠ vi llegar (a un lugar que no es su casa) ¿Án xa̠ ndi̠xa̠a̠ ra̠ nu̠ú kua̠ꞌa̠n ra̠? ¿Ya llegó a su
destino? Véase kixa̠a̠
X: xa̠a̠, xáa̠, ndi̠xa̠a̠
EJ: xa̠a̠, xáa̠, ni̠xa̠a̠
xaa chée [variante de: kixaa chée] hacer grande, hacer
importante
xaa chíꞌñá [variante de: kixaa chíꞌñá] humillar
xaa chíñú [variante de: kixaa chíñú] trabajar
xaa chi̠tun [variante de: kixaa chi̠tun] despreciar
xaa ikú [variante de: kixaa ikú] portarse mal
xaa i̠ꞌma̠ [variante de: kixaa i̠ꞌma̠] hacer humoso
xaa ini$ (P)
vi
creer Véase xa̠a̠
ini
xa̠a̠ ini [variante de: kixa̠a̠ ini] convencer
xaa ítá [variante de: kixaa ítá] hacer tierno
xaa itún [variante de: kixaa itún] hacer rígido, hacer
tieso
xaa íꞌvi [variante de: kixaa íꞌvi] asustar
xaa iyá [variante de: kixaa iyá] agriar
xaa i̠yo [variante de: kixaa i̠yo] dar miedo
xaa kama [variante de: kixaa kama] hacer ligero
xaa kanáa [variante de: kixaa kanáa] ganar
xaa kaní [variante de: kixaa kaní] hacer liso; hacer baboso
xaa káꞌnú [variante de: kixaa káꞌnú] alabar
xaa káꞌnú ini [variante de: kixaa káꞌnú ini] perdonar
xaa kapô [variante de: kixaa kapô] castrar
xaa káꞌvi [variante de: kixaa káꞌvi] hacer grave
xaa kini [variante de: kixaa kini] oponer
xaa kini ini [variante de: kixaa kini ini] dar nausea
xaa kixín [variante de: kixaa kixín] hacer pegajoso
xaa kóꞌó [variante de: kixaa kóꞌó] ensanchar, hacer ancho
xaa kuáa [variante de: kixaa kuáa] cegar, dejar ciego
xaa kuáꞌa [variante de: kixaa kuáꞌa] enrojecer, hacer rojo
xaa kuáan [variante de: kixaa kuáan] hacer amarillo
xaa kuéꞌe [variante de: kixaa kuéꞌe] hacer loco
xaa kue̠ꞌe̠ [variante de: kixaa kue̠ꞌe̠] hacer bravo
xaa…kue̠ꞌe̠ [variante de: kixaa…kue̠ꞌe̠] hacer enfermo
xaa kuénta [variante de: kixaa kuénta] cuidar, ver
xaa kuíí [variante de: kixaa kuíí] hacer aguado, aguar
xaa kuíî [variante de: kixaa kuíî] enverdecer, hacer verde
xaa kuíꞌí [variante de: kixaa kuíꞌí] usar
frugalmente
xaa kuíín [variante de: kixaa kuíín] hacer pinto; ensuciar
xaa kuíká [variante de: kixaa kuíká] hacer rico, enriquecer
xaa kuiꞌla [variante de: kixaa kuiꞌla] hacer aguado,
aguar
xaa kuíꞌná [variante de: kixaa kuíꞌná] robar
xaa kuíñu [variante de: kixaa kuíñu] hacer celoso
xaa kúkún [variante de: kixaa kúkún] hacer grueso
xaa kúnu [variante de: kixaa kúnu] hacer hondo
xaa kútú [variante de: kixaa kútú] apretar, hacer
apretado
xaa kutú [variante de: kixaa kutú] adornar
xaa lakuan [variante de: kixaa lakuan] hacer delgado
xaa laꞌlá [variante de: kixaa laꞌlá] hacer aguado
xaa laꞌmba [variante de: kixaa laꞌmba] hacer suave
xaa la̠ꞌmbí [variante de: kixaa la̠ꞌmbí] hacer panzón
xaa latun [variante de: kixaa latun] hacer bonito
xaa leke [variante de: kixaa leke] hacer huesudo
xaa lu̠ndu̠ [variante de: kixaa lu̠ndu̠] hacer corto
xaa lusu [variante de: kixaa lusu] hacer reducido
xaa lutu [variante de: kixaa lutu] hacer angosto
xaa máña [variante de: kixaa máña] engañar
xaa máso [variante de: kixaa máso] hacer manso, dominar
xaa meꞌme [variante de: kixaa meꞌme] enmudecer
xaa naꞌma [variante de: kixaa naꞌma] hacer espeso
xaa nani [variante de: kixaa nani] arreglar asunto, llegar a un acuerdo
xaa ndáá [variante de: kixaa ndáá] enegrecer
xaa nda̠a̠ [variante de: kixaa nda̠a̠] juzgar
xaa ndaꞌá [variante de: kixaa ndaꞌá] ser tentón
xaa ndáꞌvi [variante de: kixaa ndáꞌvi] hacer pobre, empobrecer
xaa ndáxá [variante de: kixaa ndáxá] quejar continuamente
xaa ndeé [variante de: kixaa ndeé] poner más fuerte
xaa ndeé ini [variante de: kixaa ndeé ini] aguantar
xaa ndi̠ꞌi̠ [variante de: kixaa ndi̠ꞌi̠] moler fino, remoler
xaa ndíka̠ [variante de: kixaa ndíka̠] ensanchar, hacer ancho
xaa ndi̠kùù [variante de: kixaa ndi̠kùù] maltratar
xaa ndoo [variante de: kixaa ndoo] limpiar (terreno)
xaa nduva̠ꞌa [variante de: kixaa nduva̠ꞌa] castigar
xaa ndúví [variante de: kixaa ndúví] arreglarse
xaa ndu̠xa̠ [variante de: kixaa ndu̠xa̠] obligar
xaa nîí [variante de: kixaa nîí] hacer delgado
xaa nu̠ú [variante de: kixaa nu̠ú] pagar de vuelta, reponer
xaa ñaꞌá [variante de: kixaa ñaꞌá] presumir
xaa sáka [variante de: kixaa sáka] brujear
xaa so̠ꞌo [variante de: kixaa so̠ꞌo] desobedecer
xaa súví [variante de: kixaa súví] arreglar; obedecer
xaa ta̠a [variante de: kixaa ta̠a] hacerse hombre
xaa táꞌa [variante de: kixaa táꞌa] hacer
desarrollar desnutrido
xaa táí [variante de: kixaa táí] hacerse orgulloso
xaa tási [variante de: kixaa tási] embrujar
xaa…tátán [variante de: kixaa…tátán] curar
xaa teꞌe [variante de: kixaa teꞌe] hacer mugroso
xaa ti̠i [variante de: kixaa ti̠i] hacer arrugado
xaa ti̠ko̠ꞌó [variante de: kixaa ti̠ko̠ꞌó] ahuecar la
mano
xaa tíndúú [variante de: kixaa tíndúú] hacer bola
xaa tŏꞌo [variante de: kixaa tŏꞌo] honrar
xaa toso [variante de: kixaa toso] hacer jorobado
xaa tútún [variante de: kixaa tútún] hacer esquinado
xaa tuun [variante de: kixaa tuun] apretar
xaa tu̠ún [variante de: kixaa tu̠ún] hacer tiznar
xaa u̠ní ini [variante de: kixaa u̠ní ini] envidiar
xaa u̠va̠ [variante de: kixaa u̠va̠] amargar
xaa u̠ꞌva̠ [variante de: kixaa u̠ꞌva̠] hacer salado
xaa uxá [variante de: kixaa uxá] mojar
xaa vai [variante de: kixaa vai] hacer tardar
xaa ve̠e [variante de: kixaa ve̠e] hacer pesado
xaa vií [variante de: kixaa vií] preparar
xaa vitâ [variante de: kixaa vitâ] hacer suave
xaa vi̠xi̠ [variante de: kixaa vi̠xi̠] endulzar
xaa xǎꞌan [variante de: kixaa xǎꞌan] hacer grasoso
xaa xi̠i [variante de: kixaa xi̠i] hacer resistente
xaa xǐni [variante de: kixaa xǐni] fingir que no sabe
xaa xítu̠n [variante de: kixaa xítu̠n] hornear
xaa xúxán [variante de: kixaa xúxán] hacer flojo
xaa xu̠xa̠n [variante de: kixaa xu̠xa̠n] abonar
xaa yakuá [variante de: kixaa yakuá] torcer
xaa ya̠kua̠ [variante de: kixaa ya̠kua̠] ensuciar
xaa ya̠ma̠ní [variante de: kixaa ya̠ma̠ní] hacer favor
xaa yatá [variante de: kixaa yatá] hacer viejo
xaa yaxin [variante de: kixaa yaxin] hacer delgado
xaa yi̠í [variante de: kixaa yi̠í] consagrar
xaa yóko [variante de: kixaa yóko] usar frugalmente
xaa yuchí [variante de: kixaa yuchí] dejar vacío, vaciar
xaa yuꞌú [variante de: kixaa yuꞌú] ser gruñón
xaa yu̠yu [variante de: kixaa yu̠yu] hacer hueco
1xáꞌa s
nixtamal ¿Án xa̠ kêe kú va xáꞌa ndóꞌo̠ kaxí ndó ndàkú kui̠ya̠ xàá? ¿Ustedes
ya pusieron su nixtamal para el pozole del Año Nuevo?
M: xáꞌa, xáꞌá; A: xáꞌá; EJ: xáꞌa
2xáꞌa s
molleja
xa̠ꞌa̠ vi, vt dar Xáꞌa̠ ra̠ ndeé xíꞌín i̠. Me apoya (lit.: me da fuerza).
X: xa̠ꞌa̠, xáꞌa̠, ndi̠xa̠ꞌa̠
EJ: xa̠ꞌa̠, xáꞌa̠, ni̠xa̠ꞌa̠; en proceso: kua̠ꞌa̠
xaꞌa (M, C) vt
empezar Véase kixaá
xaꞌa$ (C) vi se
descompone
1xa̠ꞌá 1. s pie, pata Ndikuiín tììn xa̠ꞌá i̠; kátá ní ya̠. Un
zancudo me picó en el pie; tengo mucha comezón.
2. s huella, rastro Ndôo xa̠ꞌá na̠ ndi̠ki̠ꞌvi na̠ tañu itun nde̠ si̠kuíꞌná na̠ ndixín. Hay
huellas de los que entraron en nuestra milpa a robar elotes.
3. s agarradera (como de sartén) Kŏó mií xa̠ꞌá kàà kásu̠n ña̠ꞌa xíxí nde̠, ya̠ndòꞌnì kú xa̠ꞌá ya̠. La sartén
no tiene nada de agarradera; se le quebró.
4. prep
de, acerca Kua̠ꞌa̠n na̠ ka̠ꞌa̠n vatá na̠ xa̠ꞌá i̠ si̠kuíꞌná i̠ ña̠ꞌa na̠, ta sùví ya̠nda̠a̠ kúa̠. Se
fueron a decir mentiras de mí; que robé sus cosas; pero no es verdad.
4. para, por Ndiꞌi na̠xíkó Ti̠ndàꞌì ta nda̠ I̠ta Ndioꞌo xáꞌa̠n na̠ xa̠ꞌá ña̠ꞌa xíkó saá chi ikán kúa̠ núú loꞌo yaꞌvi ya̠. Todos los
comerciantes de Tlapa van a Puebla para las cosas que venden porque son un
poquito más económicas allá.
M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa; A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠ꞌá
kaka xáꞌá andar
ka̠ꞌa̠n…xa̠ꞌá interceder
kaꞌnda xa̠ꞌá mandar
keta
xáꞌá patear
kŏó xa̠ꞌá rí no anda lejos
kŏó xa̠ꞌá ún no eres importante
ndùkù
xa̠ꞌá dedo de pie
tixáꞌá bailar
xa̠ꞌá kui̠ya̠ principio del año
xa̠ꞌá ní rí corre bien
xa̠ꞌá ní ra̠ siempre anda por acá y por allá
xa̠ꞌá yo̠ó principio del mes
2xa̠ꞌá (M) adj grasoso,
fértil Véase xǎꞌan
xa̠ꞌa̠ adj gris Iin nu̠ú íín ndiꞌi to̠to̠ ndíxí nde̠ xáꞌa̠n nde̠ scuéla; ya̠xa̠ꞌa̠ kú to̠to̠ ndiꞌi nde̠. Cuando
vamos a la escuela todos nos vestimos iguales; todos llevamos ropa gris.
xa̠ꞌá kui̠ya̠ principio del
año
EJ: xa̠'á kui̠ya̠
xa̠ꞌa̠…ndee$ animar
Iin káchi ko̠ꞌo̠ ndiꞌi yó xachíñú yó; va̠ꞌa kua̠ꞌá yó kua̠ꞌa̠n xáꞌa̠ yó ndeé xíꞌín táꞌán yó. Todos vamos
a ir a trabajar juntos, entre muchos nos animamos unos a otros. [mod.: xa̠ꞌa̠ (xíꞌín)]
xa̠ꞌa̠ ndeé ini 1. soportar, aguantar
Kúsúchí ka ví ini i̠ xa̠ꞌá se̠ꞌe i̠ ta xáꞌa ndeé sáꞌa ini i̠; kŏó xákú i̠. Estoy
muy triste por mi hijo, pero aguanto; no quiero llorar.
2. animar [mod.:
xa̠ꞌa̠] Sinón. kasa ndeé ini, kixaa ndeé ini
EJ: xa̠'a̠ ndeé ini
xa̠ꞌá yo̠ó principio del
mes
EJ: xa̠'á yo̠ó
xaan adj apuro
xaan$ (C)
adv allí Véase ña̠á
xa̠a̠n (A) 1. adj ese mismo
2. adv
allá (en el mismo lugar) Véase ña̠á
1xáꞌa̠n [hab. de: ku̠ꞌu̠n ir] va
2xáꞌa̠n [pres. de: ku̠xa̠ꞌa̠n oler]
xàꞌàn s
manteca, grasa Ya̠chi̠, ta nina xàꞌàn xìnì ñúꞌú nde̠, sundí vitin ta ceíte va kú rá xíní
ñúꞌú ní
nde̠. Antes, solamente usábamos manteca, pero ahora usamos aceite.
M: xa̠ꞌan; C:
xa̠ꞌan; A: sa̠ꞌán; EJ: xǎꞌan
xa̠ꞌan (C) s abono (natural)
xǎꞌan adj 1. grasoso
2. fértil (de tierra donde estaba encerrados los animales)
M: xa̠ꞌá; A: sa̠ꞌán; EJ: xǎ'an
nduxǎꞌan vp
ponerse grasoso
xaxǎꞌan vt
hacer grasoso
xachée vt hacer
grande, hacer viejo
Kama ní xáꞌnú na̠válí ta na̠xáchée yóó va kú na̠. Los
chamacos crecen muy rápido y nos hacen viejos. Variante kasa chée
Sinón. kixaa chée
M: sachée ~ xachée, xáchée, xa̠chée
EJ: sachêé
xachée xíꞌín mií presumir
M: sachée xíꞌi mií
xachíꞌñá vt
humillar Kŭꞌun ka i̠ xíꞌín ra̠ koto
ka xachíꞌñá tuku ra̠ xíꞌín i̠. Ya no voy a ir con él, no sea que me humille otra vez.
Variante kasa chíꞌñá Sinón. kixaa chíꞌñá
M: sachíꞌña ~ xachíꞌña, xáchíꞌña, xa̠chíꞌña
EJ: sachí'ña, sáchí'ña, sa̠chí'ña
xachíñú vt trabajar
Naꞌa, kasa chíñú
ún xíꞌín nde̠ ta chaꞌvi nde̠ yóꞌo̠ ndiꞌi saá ki̠ví. Ven a trabajar con nosotros y te vamos a
pagar todos los días. Variante kasa chíñú
Sinón. kixaa chíñú
M: sachíñu, xáchíñu, xa̠chíñu
C: kasa chíñu, kíxa chíñu, ki̠xa chíñu
C: sachiñu, xachiñu$, xachiñu$
A: kasa chiño, kísa chiño, ki̠sa chiño
EJ: kachíñu, sáchíñu, sa̠chǐñu
xachi̠tun vt
despreciar Xachǐtún ún na̠ chi vǎꞌá kuni na̠. No los
desprecies, o se vayan a sentir mal. Variante kasa chi̠tun Sinón. kixaa chi̠tun
M: sachi̠tu̠n, xáchi̠tu̠n, xa̠chi̠tu̠n
EJ: kuchi̠tu̠n
xakama vt 1. hacerse rápido, fingir que es
listo Xákama ní yá mií yá, ta xu̠xán ní yá. Finge que es muy listo, pero
es muy floja.
2. hacer ligero Variante kasa kama Sinón. kixaa kama, ndasa kama (Nota dialéctica: en
Metlatónoc quiere decir adelantarse y hacerse rápido)
M: sakama ~ xakama, xákama, xa̠kama
xa̠ka̠n ini 1. suspirar, gemir ¿Unkúa̠ ndóꞌó ún?, ndeé ní xákan ini ún. Ku̠sŭchí ini
ún xa̠ꞌá se̠ꞌe ún. ¿Qué te
pasa que suspiras mucho? No te pongas triste por tus hijos.
2. sollozar Variante xi̠ka̠n ini
M: xa̠ka̠ ini; xáka̠ ini; ndi̠xa̠ka̠ ini
A: xi̠ka̠n ini, xíka̠n ini, ni̠xi̠ka̠n ini
EJ: xi̠ka̠ ini; xíka̠ ini, ni̠xi̠ka̠ ini
xakanáa vt
ganar Variante kasa kanáa Sinón. kixaa kanáa
C: kasa kanaa$
xakaní vt 1. hacer liso
2. hacer resbaloso
3. hacer baboso Variante kasa kaní Sinón. kixaa kaní, ndasa kaní
M: sakaní ~ xakaní, xákaní, xa̠kaní
EJ: sakaní, sákaní, sa̠kaní
xakáꞌnú vt 1. alabar, respetar
Naꞌa ndó, ná kata yó nu̠ú Ndióxi̠ xíꞌín nde̠, ná xakáꞌnú yó ra̠. Véngase,
vamos a cantar a Dios, vamos a alabarle.
2. celebrar, festejar Ndeé ní ndeé xa̠káꞌnú na̠veꞌe i̠ vikó kui̠ya̠ xàá. Mi
familia celebraron en grande la fiesta del año nuevo. Variante kasa káꞌnú Sinón. kixaa káꞌnú, ndasa káꞌnú
M: sakáꞌnu ~
xakáꞌnu, xákáꞌnu, xa̠káꞌnu
A: kasa káꞌno,
kísa káꞌno, ki̠sa káꞌno
EJ: ndasa ká'nu
xakáꞌnú ini perdonar
Tátu ná xakáꞌnú ini yó xa̠ꞌá kua̠chi inka na̠, ta Ndióxi xakáꞌnú ini ra̠ xa̠ꞌá kua̠chi yó. Si
perdonamos las ofensas de otros, Dios nos perdonará. (xa̠ꞌá) Variante kasa káꞌnú ini, kasa káꞌnú, xakáꞌnú, kuká'nu Sinón. kixaa káꞌnú ini
M: sakáꞌnu ini
~ xakáꞌnu ini, xákáꞌnu ini, xa̠káꞌnu ini
A: kasa káꞌno
ini, kísa káꞌno ini, ki̠sa káꞌno ini;
potencial negativo: o̠n kúkaꞌno ini
EJ: kuká'nu ini
xakapô vt
castrar, hacer capón Variante kasa kapô
Sinón. kixaa kapô
M: sakápó ~ xakápó, xákápó, xa̠kápó
EJ: sanduu … kapô
xakáꞌvi vi
ponerse grave Variante kasa káꞌvi Sinón. kixaa káꞌvi, ndasa káꞌvi
C: kasa kaꞌvi$
xaki$ (C)
vt
tiró (una
piedra) Véase ka̠kin
xákin [pres. de: kakin poner]
xakini vt
1. oponerse, hacer difícil
Xákini ní na̠ xíꞌín nde̠ xa̠ꞌá ya̠kŏó ndíxíín nde̠ kakin nde̠ vikó xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠. Nos oponen
mucho porque no quisimos hacer la fiesta de su hija.
2. complicar
3. ensuciar (xíꞌín) Variante kasa kini
Sinón. kixaa kini, ndasa kini
M: sakíni, xákíni, xa̠kíni
EJ: sakíni
xakini…ini dar nausea Variante kasa kini…ini Sinón. kixaa kini…ini
M: sakini…ini, xákini…ini, xa̠kini…ini
EJ: kukini … ini
xakixín vt
hacer pegajoso Variante kasa kixín Sinón. kixaa kixín
M: sakixín, xákixín, xa̠kixín
EJ: sakixín, sákixín, sa̠kixín
xa̠ko s
tlacuache, zarigüeya
Kua̠ꞌá ka ví kú se̠ꞌe i̠; tá káá xa̠ko saá káá i̠ xíꞌín na̠. Tengo
muchos hijos; soy como un tlacuache con tantos. (Dicho)
M: xako̠; A: xáko, xâko; EJ: xa̠ko
xakóꞌó vt
hacer ancho, ensanchar Variante kasa kóꞌó Sinón. kixaa kóꞌó
M: sakóꞌó ~
xakóꞌó, xákóꞌó, xa̠kóꞌó
xákú [pres. de: kuaku llorar]
xǎku (EJ) [pret. de: kuaku llorar]
xáku̠ [pres. de: kua̠ku̠, va̠ku̠ reírse]
xáku ndá'vi [pres. de: kuaku ndá'vi rogar]
xǎku ndá'vi (EJ) [pret. de: kuaku ndá'vi rogar]
xakuáa vt
dejar ciego, cegar Ndóꞌó ní ini táta chée i̠ vitin chi kùví ka koto ra̠. Va̠ꞌa loꞌo ndi̠xi̠yo nu̠ú ra̠, ña̠á ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ nda̠tá na̠ nu̠ú ra̠ ta kàsà kuáa na̠
ra̠. Mi abuelo sufre mucho ahora porque ya no puede ver. Pudo ver un
poquito, pero lo operaron y lo dejaron ciego. Variante kasa kuáa Sinón. kixaa kuáa
M: sakuaa, xákuaa, xa̠kuaa
EJ: sandukuáa
xakuáꞌa vt
hacer rojo, enrojecer Variante kasa kuáꞌa Sinón. kixaa kuáꞌa, ndasa kuáꞌa
M: sakuáꞌá, sákuáꞌa, sa̠kuáꞌa
M: xakuáꞌá, xákuáꞌá, xa̠kuáꞌá
xakua̠ꞌá vt aumentar, hacer mucho
xakuáan vt
hacer amarillo, amarillear,
hacer pálido Variante kasa kuáan Sinón. kixaa kuáan, ndasa kuáan
M: sakuáán, sákuáán, sa̠kuáán
M: xakuáán, xákuáán, xa̠kuáán
xakuéꞌe vt
hacer loco, hacer necio
Ra̠xákuéꞌe va na̠ kú ra̠xìtò i̠ yu̠ka̠ꞌán chi̠kàà na̠ ra̠, saá chi síín ní káꞌa̠n ra̠ vitin. Están
haciendo necio a mi tío; hicieron brujería, porque ahora habla muy raro.
Variante kasa kuéꞌe Sinón. kixaa…kuéꞌe, ndasa…kuéꞌe
1xakue̠ꞌe̠ vt
enfermar, hacer enfermo Variante kasa kue̠ꞌe̠ Sinón. kixaa kue̠ꞌe̠, ndasa kue̠ꞌe̠
C: kasa kueꞌe$
2xakue̠ꞌe̠ vt
enojarse Variante kasa kue̠ꞌe̠ Sinón. kixaa kue̠ꞌe̠, ndasa kue̠ꞌe̠
C: kasa kueꞌe$
3xakue̠ꞌe̠ vt
hacer bravo Variante
kasa kue̠ꞌe̠ Sinón. kixaa kue̠ꞌe̠
xakuénta vt
cuidar Xakuénta ichí ra̠va̠xi ña̠á, koto ka
tiin tìnà ra̠. Cuiden al que viene allí, no sea que lo muerda el perro.
Variante kasa kuénta
Sinón. kixaa kuénta
M: sakuéndá, sákuéndá, xa̠kuéndá
M: xakuéndá, xákuéndá, xa̠kuéndá
EJ: sakuénda
xakuíi vt
hacer aguado Variante kasa kuíi
Sinón. kixaa kuíi, ndasa kuíi
M: sakuíí ~ xakuíǐ, ___, xa̠kuíí
xakuîí vt
hacer verde Variante kasa kuîí
Sinón. kixaa kuîí, ndasa kuîí
M: sakuíǐ ~ xakuíǐ, xákuíǐ, xa̠kuíǐ
xakuíꞌí vt
hacer frugal, usar
frugalmente (por necesidad)
Variante kasa kuíꞌí Sinón. kixaa kuíꞌí
M: no existe
xakuíín vt 1. hacer pinto, hacer rucio
rodado
2. ensuciar, hacer chimeco Variante kasa kui̠i̠n,
xakui̠i̠n Sinón. kixaa kuíín, ndasa kuíín
M: sakuíín ~ xakuíín, xákuíín, xa̠kuíín
xakuíká vt
hacer rico, enriquecer Variante kasa kuíká
Sinón. kixaa kuíká, ndasa kuíká
M: sakuiká ~ xakuiká, xákuiká, xa̠kuiká
xakuiꞌla vt
hacer aguado Variante kasa kuiꞌla Sinón. kixaa kuiꞌla
M: no existe
xakuin (C)
vi
celar Véase xakuíñu
xakuíñu vt
hacer celoso, encelar Variante kasa kuíñu Sinón. kixaa kuíñu
M: sa kuíñu, xá kuíñu, xa̠ kuíñu
A: kasa kuíni̠
xakúkún vt
hacer grueso Variante kasa kúkún Sinón. kixaa kúkún
M: sakúkún ~ xakúkún, xákúkún, xa̠kúkún
xakunaa (C)
[pres. de: sakunaa$] hace ciego Véase sikunaá
xakúnu vt
hacer hondo Variante kasa kúnu Sinón. kixaa kúnu, ndasa kúnu
M: sakúnú ~ xakúnú, xákúnú, xa̠kúnú
xakútú vt
hacer apretado, apretar Variante kasa kútú Sinón. kixaa kútú, ndasa kútú
M: no existe
xakutú vt
vt adornar Variante kasa kutú Sinón. kixaa kutú, ndasa kutú
M: sakutú ~ xakutú, xákutú, xa̠kutú
EJ: sandakutú, sándakutú, sa̠ndakutú
xalakuan vt
hacer adelgazar Variante kasa lakuan
Sinón. kixaa lakuan (Nota
dialéctica: en Metlatónoc se usa para cosas como tortillas, pero también para
personas en una manera despectivo como huesudo.)
M: salakuán ~ xalakuán, xálakuán, xa̠lakuán
EJ: no existe
xalaꞌlá vt
hacer aguado, aguar Variante kasa laꞌlá Sinón. kixaa laꞌlá, ndasa laꞌlá (Nota
dialéctica: en Metlatónoc no se usa mucho hoy en día.)
M: salaꞌlá ~ xalaꞌlá, xá laꞌlá, xa̠ laꞌlá
xalamba (M)
vt
inflar
xaláꞌmbá vt
ensanchar, hacer plano (desfigurar por aplastarlo) Variante kasa láꞌmbá
M: saláꞌmbá,
xáláꞌmbá, xa̠láꞌmbá
xalaꞌmba vt
hacer suave Variante kasa laꞌmba Sinón. kixaa laꞌmba, ndasa laꞌmba
M: no existe
xala̠ꞌmbí vt
hacer panzón Variante kasa la̠ꞌmbí Sinón. kixaa la̠ꞌmbí (Nota dialéctica: en Metlatónoc indica algo inflado,
pero exageradamente; es una expresión chistoso.)
M: salaꞌmbi$
xalatún vt
hacer bonito Variante kasa latún Sinón. kixaa latún, ndasa latún
M: no existe
EJ: no existe
xaleke vt
hacer huesudo Variante kasa leke Sinón. ndasa leke
M: saleke ~ xaleka, xáleke, xa̠leke
xàlù s
ombligo Sinón. lalu, xàndù
M: xalu; C: lalu$; A: sandi; EJ: xalu
xalu̠ndu̠ vt
hacer corto, cortar Variante kasa lu̠ndu̠
Sinón. kixaa lu̠ndu̠, ndasa lu̠ndu̠
M: salu̠ndu̠ ~ xalu̠ndu̠, xálu̠ndu̠, xa̠lu̠ndu̠
xalusu vt
1. hacer reducir (una abertura)
2. causar inflamación, causar
que hincharse (el ojo)
Variante kasa lusu
Sinón. kixaa lusu, ndasa lusu
M: salusu ~ xalusu, xálusu, xa̠lusu
xalutu vt
1. hacer angosto, reducir (un agujero)
2. causar inflamación, causar que hincharse (el ojo) Variante kasa lutu
Sinón. kixaa lutu, ndasa lutu
M: salutu ~ xalutu, xálutu, xa̠lutu
xaluvi vt
hacer bonito
Variante kasa luvi Sinón. kixaa luvi, ndasa luvi
M: sandúví ~ xandúví, xándúví, xa̠ndúví
xama̠ní (M)
vt
apreciar
M: sama̠ni̠, xáma̠ni̠, xa̠ma̠ni̠
xamáña vt
engañar Xamáña xíꞌín ra̠loꞌo se̠ꞌe ún ná ndo̠o ra̠ xíꞌín nde̠ chi ve̠e ní ra̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ xíꞌín ún. Engaña a tu
bebé para que se quede con nosotros, porque pesa mucho si se va contigo.
(xíꞌín) Variante kasa máña
Sinón. kixaa maña, ndasa máña
M: samáña, xámáña, xa̠máña
EJ: no existe
xamáso vt
hacer manso, dominar (a un animal) Variante kasa máso
Sinón. kixaa máso, ndasa máso
C: kasa maso$
xameꞌmé vt
enmudecer Variante kasa meꞌmé Sinón. kixaa meꞌmé, ndasa meꞌmé
M: sami̠ꞌmi̠
xami̠ꞌmi̠, xámi̠ꞌmi̠, xa̠mi̠ꞌmi̠
xáꞌmí [pres. de: kaꞌmi quemar]
xǎꞌmi [pret. de: kaꞌmi quemar]
xaꞌná (P) vt estrangular,
ahogar
xanaꞌma vt
hacer espeso Variante kasa naꞌma Sinón. kixaa naꞌma, ndasa naꞌma
M: xana̠ꞌma,
xána̠ꞌma, xa̠na̠ꞌma
M: sana̠ꞌma, sána̠ꞌma, sa̠na̠ꞌma
xanani vt 1. arreglar cuenta, llegar a un
acuerdo Naꞌa, ná xanani yó kua̠chi yóꞌó, unkúa̠ koo ya̠. Ven,
vamos a arreglar este asunto; a ver qué vamos a hacer.
2. juzgar Ki̠ví ná xanani Ndióxi̠ kua̠chi na̠ñùù ìví ta i̠yo ní koo.
Cuando Dios juzgue a los del
mundo, va a ser muy espantoso. Variante kasa nani
Sinón. kixaa nani, ndasa nani
M: sanání xanání, xánání, xa̠nání
A: kasa nani
EJ: sana̠ni, sána̠ni, sa̠nǎni
xáꞌnda [pres. de: kaꞌnda cortar]
xa̠ꞌndá s 1. memela Ta̠a̠n ndiko i̠ xa̠ꞌndá nduchí ku̠ꞌu̠n xíꞌín i̠ Ti̠ndàꞌì. Mañana voy
a hacer unas memelas de frijol para llevar a Tlapa.
2. cachetada, golpe (con la mano abierta) Káꞌa̠n ka ya̠ ndíchí ya̠, ta iin saá xàkìn ra̠ xa̠ꞌndá nu̠ú ya̠. Todavía
estaba hablando, y de repente le dio una cachetada.
M: xa̠ꞌndiǎ; A: lelé, xa̠ꞌnda̠
xáꞌnda chíñú [pres. de: kaꞌnda chíñú mandar]
xandáá vt
hacer negro Variante kasa ndáá Sinón. kixaa ndáá, ndasa ndáá
M: sandiáá ~ xandiáá, xándiáá, xa̠ndiáá
xanda̠a̠ vt
juzgar Variante kasa nda̠a̠
Sinón. kixaa nda̠a̠, ndasa nda̠a̠
M: no existe
xandaꞌá vi
ser tentón Variante kasa ndaꞌá Sinón. kixaa ndaꞌá
M: sandaꞌá,
xándaꞌá, xa̠ndaꞌá
xandaꞌa$ (C) [pres. de: sandaꞌa arreglar]
xandáꞌvi vt
empobrecer, dejar pobre Variante kasa ndáꞌvi Sinón. kixaa ndáꞌvi, ndasa ndáꞌvi
C: kasa ndaꞌvi$
xandáxá 1. quejarse continuamente, porfiar
Ya̠ kŏó ndítáxí i̠ ku̠ꞌu̠n ra̠ kusíkí ra̠, xándáxá ní ra̠. Como
no lo dejé ir a jugar; por eso está quejándose continuamente.
2. reclamar Variante kasa ndáxá,
kasa nda̠xa̠, nda̠xa̠
Sinón. kixaa ndáxá
M: no existe
xandeé 1. vi poner más fuerte, aumentar (para ser peor o mejor) Va̠ꞌa ka ku̠ꞌu̠n ún nu̠ú ndotor, koto ka kasa ndeé ya̠
xíꞌín ún. Mejor
que vayas al doctor, no sea que (la
enfermedad)
pone más fuerte.
2. vt causar escándalo, alborotar Variante kasa ndeé Sinón. kixaa ndeé, ndasa ndeé
M: sandieé ~ xandieé, xándieé, xa̠ndieé
EJ: sandieé, sándieé, sa̠ndieé
xandeé ini aguantar
Kúꞌvi̠ ní xâni vacuna, ta xandeé ini ún xíꞌín ya̠ chi ya̠va̠ꞌa mií va ún kú ya̠. La
vacuna duele mucho; pero aguántate porque es por tu propio bien. (xíꞌín)
Variante kasa ndeé ini Sinón. kixaa ndeé ini
M: xandieé ini, xándieé ini, xa̠ndieé ini
M: sandieé ini, sándieé ini, sa̠ndieé
ini
EJ: sandieé ini, sándieé ini, sa̠ndieé
ini
xandia$ (C)
pron que
xandiáá (M)
[variante de: sandiáá] enegrecer Véase xandáá
xáꞌndia (C, EJ) [pres. de: kaꞌndia cortar] Véase kaꞌnda
xaꞌndia$ (C) s memela
Véase xa̠ꞌndá
xǎꞌndia (C, EJ) [pret. de: kaꞌndia cortar] Véase kaꞌnda
xáꞌndia…chíñu (C, EJ) [pres. de: kaꞌndia…chiñu mandar] Véase kaꞌnda chíñú
xǎꞌndia…chíñu (C, EJ) [pret. de: kaꞌndia…chiñu mandar] Véase kaꞌnda chíñú
xaꞌndia ndaꞌa$ (C) s palma (de la mano)
xandi̠ꞌi̠ vt 1. moler fino Ná kasa ndi̠ꞌi̠ i̠ uxán, saá taxí i̠ ya̠ ndiko ún. Permítame
moler la masa bien fino, entonces la doy a ti para hacer tortillas.
2. remoler Variante kasa ndiꞌi Sinón. kixaa ndi̠ꞌi̠, ndasa ndi̠ꞌi̠
M: no existe
xandíka̠ vt
anchar, ampliar, ensanchar
C: kasa ndika$
xandi̠kùù vi
maltratar (En
Metlatónoc es una palabra que se usa solamente la gente anciana.) Ka̠tikàà na̠ ya̠xìxì i̠ ndaꞌá itún, ta xa̠ndi̠kùù ní na̠ xíꞌín yá. Ya̠kán kama ní ndi̠xi̠ꞌi̠ yá. Colgaron a
mi tía en el árbol y la maltrataron mucho. Por eso se murió muy rápido.
(xíꞌín) Variante kasa ndi̠kùù Sinón. kixaa ndi̠kùu
M: xandi̠ku̠vi̠, xándi̠ku̠vi̠, xa̠ndi̠ku̠vi̠
xandi̠ku̠vi̠ (M)
vt
maltratar Véase xandi̠kùù
xandoo vt
limpiar, chaponar (milpa de hierbas; antes que sembrar) Variante kasa ndoo
Sinón. kixaa ndoo, ndasa ndoo
M: sandoo, sándoo, sa̠ndoo
M: xandoo, xándoo, xa̠ndoo
EJ: sandoo, sándoo, sa̠ndoo
xàndù s
ombligo Sinón. lalu, xàlù
EJ xandu
xanduvaꞌa$ (C) [pres. de: sanduvaꞌa$ curar]
xanduva̠ꞌa vt 1. castigar Xa̠nduva̠ꞌa ka ví na̠ xíꞌín se̠ꞌe na̠ xa̠ꞌá ya̠ si̠kuíꞌná ra̠ xùꞌún. Castigaron
muy fuerte a su hijo porque robó dinero.
2. maltratar Na̠ꞌa xàꞌní ra̠; kua̠ꞌá ní xàꞌní ra̠, ya̠kán xa̠nduva̠ꞌa ní na̠ xíꞌín ra̠ ta kìꞌìn na̠ ra̠ chi̠kàà na̠ veꞌe kàà. El mató a
la gente; mató a muchas personas, por eso lo maltrataron y lo metieron a la
cárcel. (xíꞌín) Variante kasa nduva̠ꞌa Sinón. kixaa nduva̠ꞌa
M: sandíváꞌa ~
xandíváꞌa, xándíváꞌa, xa̠ndíváꞌa
EJ: sando'o … ini
xandúví vt 1. arreglar, preparar Kama koo ún xandúví ún mií ún ta ko̠ꞌo̠ yó nu̠ú ya̠ꞌvi. Apúrate,
arréglate para que nos vayamos al centro.
2. obedecer, cumplir Ndióxi̠ kúni̠ ra̠ kasa ndúví yó ndiꞌi ya̠káꞌa̠n ra̠. Dios quiere
que obedezcamos todo lo que Él nos dice. Variante kasa ndúví Sinón. kixaa ndúví (Nota
dialéctica: en Metlatónoc solamente los ancianos lo usan.)
M: sandúvi ~ xandúvi, xándúvi, xa̠ndúvi
A: kasa ndi̠vi̠, kísa ndi̠vi̠, ni̠kisa ndi̠vi̠
EJ: sandúvi, sándúvi, sa̠ndǔvi
xandu̠xa̠ vt
obligar, forzar Kŏó xíín i̠ koꞌo i̠, ta ndinuni loꞌo kìxà ndu̠xa̠ na̠ xíꞌín i̠ xìꞌì i̠. No quería
tomar, pero me obligaron. Variante kasa ndu̠xa̠
Sinón. kixaa ndu̠xa̠, ndasa ndu̠xa̠
M: sandu̠xa̠, xándu̠xa̠, xa̠ndu̠xa̠
A: kasa ndu̠xa̠
EJ: sandu̠xa̠, sándu̠xa̠, sa̠ndǔxa̠
xáni [pres. de: kani destruir]
xǎni (A, EJ)
vi
soñar Véase ndixáni
1xa̠ni s
sueño
2xa̠ni vi 1. ser pegado, estar pegando
Kuáꞌan satá kalávo válí ná xa̠ni ndu̠xa̠n i̠. Vete
a comprar clavos chicos para mis huaraches (lit.:
que serán pegados en mis huaraches).
2. ser tocado, estar tocando (campana) Naꞌa ndó, ko̠ꞌyó veꞌe ñu̠ꞌu; xa̠ xâni kàà koo misa. Vénganse;
vamos a la iglesia; ya se está tocando la campana para la misa.
X: xa̠ni, xâni, ndi̠xa̠ni
M: ñani̠, ñáni̠, ndi̠ña̠ni̠
A: ___, xáni, ___
A: ña̠ni, ñâni, ni̠ña̠ni
EJ: ña̠ni, ñâni, ni̠ña̠ni
kani vt
pegar
xáꞌní [pres. de: kaꞌní matar]
xǎꞌní (EJ) [pret. de: kaꞌni matar]
xanîí vt
hacer delgado Variante kasa nîí Sinón. kixaa nîí
xanindiee$ (C)
vi
se bajó
xa̠no (A) s
nuera Véase xànù
xánú s
cigarro Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n ra̠ Ti̠ndàꞌì ta kua̠ꞌá ka ví xánú sàtá ra̠ ta xa̠ si̠ndíꞌí ya̠a̠ ra̠ ya̠; xàꞌmì ra̠. Cuando fue
a Tlapa compró muchos cigarros y ya los terminó todos; los fumó.
M: xánu; A: kui̠ño̠; P: xánú; EJ: xánu
xànù s 1. cuñada Kua̠ꞌá ní kú nda̠ku̠ꞌva, i̠ ya̠kán kua̠ꞌá ní kú náxànù i̠. Tengo
muchos hermanos, por eso tengo muchas cuñadas.
2. nuera
M: xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no; EJ: xanu
xáꞌnú [pres. de: kuaꞌnu crecer]
xǎꞌnu (EJ) [pret. de: kuaꞌnu crecer]
xáꞌnu̠ [pres. de: ka̠ꞌnu̠ quebrar]
xǎꞌnu̠ (EJ) [pret. de: ka̠ꞌnu̠ quebrar]
xáꞌnu̠ ini [pres. de: ka̠ꞌnu̠ ini abstenerse]
xanu̠ú vt
reponer, volver, pagar de
vuelta Variante kasa nu̠ú
Sinón. kixaa nu̠ú, ndasa nu̠ú
M: no existe
xañaꞌá vt presumir,
jactarse [mod. xachée] Variante kasa
ñaꞌá Sinón. kixaa ñaꞌá
xáñu̠ [pres. de: kua̠ñu̠ pisar]
xáꞌñú s
borde, colindancia, orilla (de un terreno) Íyo nde̠ kua̠chi xíꞌín na̠chíꞌí yati xíꞌín nde̠ chi ndi̠ya̠ꞌá ka na̠ nu̠ú xáꞌñú nde̠ chìꞌì na̠. Estamos en
problemas con los que siembran junto con nosotros porque se pasaron del borde a
sembrar.
M: xáꞌñu; A: sáꞌño; P: xáꞌñú; EJ: xá'ñu
kuxáꞌñú vt
comer comida
xaꞌñu$ (C) s comida
xa̠ꞌo̠n (A) s
quince Véase xa̠ꞌu̠n
xarinka$ (C)
s
zorrillo Véase tìꞌín
xasáka vt
brujear, hacer travesura Variante kasa sáka
Sinón. kixaa sáka
C: kasa saka$
xási ini (C, EJ)
[pres. de: kasi̠ni almorzarse] Véase kasi ini
xási̠ni$ (C)
[pres. de: kasi̠ni almorzarse] Véase kasi ini
xaso̠ꞌo vt
desobedecer, no hacer caso Variante kasa so̠ꞌo Sinón. kixaa so̠ꞌo
xasúví vt 1. cumplir, obedecer
Nda̠ iin na̠ kŏó xásúví ya̠káꞌa̠n kumisário xíꞌín na̠; ya̠kán tàán ndiꞌi ra̠ na̠ veꞌe kàà. Nadie
estaba obedeciendo lo que les dijo el comisario, por eso metió a todos a la
cárcel.
2. hacer, preparar, arreglar Kasa súví ndí ná kuxi na̠xa̠a̠ veꞌe yó. Preparen
algo para que coman nuestros visitantes. Variante kasa súví
Sinón. kixaa súví (Nota dialéctica: en Metlatónoc, implica que uno hace
caso por conveniencia aunque uno sabe que lo que te dice no es cierto.)
M: sasúví ~ xasúví, xásúví, xa̠súví
EJ: kusuvi, kúsuvi, ku̠suvi
1xáta [pres. de: 1kata tirar]
2xáta [pres. de: 2kata escarbar]
xata (A)
vt
rasurar Véase ndixáta
xata̠a vi
hacerse hombre, hacerse
valiente Variante kasa ta̠a
Sinón. kixaa ta̠a
C: kasa tiaa$
xatáꞌa vt
hacer desarrollar desnutrido, descriar
Variante kasa táꞌa Sinón. kixaa táꞌa, ndasa táꞌa
M: no existe
xatáí vt
hacerse orgulloso, hacerse valiente
Variante
kasa táí Sinón. kixaa táí Véase táí
xata̠ma̠ vt
[variante de sata̠ma̠] hacer decaer
xatási vt
embrujar Na̠xátási kú na̠ xíꞌín i̠ chi kini ní ndíxáni i̠. Me
están embrujando, porque estoy soñando muy feo. (xíꞌín) Variante kasa tási Sinón. kixaa tási (Nota dialéctica: no es una palabra nativa a Metlatónoc,
pero algunos la usan.)
xátátán s
medico, uno que da medicina (requiere pronombre) Tá xáa̠ na̠xátátán, taxi ndó se̠ꞌe ndó ná kutátán na̠. Cuando
lleguen los que vacunan, permitan que vacunen a sus hijos.
xatátán vt
1. curar Naꞌa, kasa tátán ún se̠ꞌe i̠ ná nduva̠ꞌa ya̠ chi ndeé ní ndeé ndóꞌó ya̠. Ven a curar
a mi niño para que se recupere porque está muy grave.
2. fumigar Variante kasa tátán
Sinón. kixaa tátán, ndasa tátán
M: satatǎn, xátatǎn, xa̠tatǎn
C: kasa tátán, kíxa tátán, ki̠xa tátán
A: kasa ta̠ta̠n
xataya vt hacer flojo (cosa) Véase sitáya
EJ: satáya, sátáya, sa̠táya
xateꞌe vt
hacer mugroso, ensuciar Variante kasa teꞌe Sinón. kixaa teꞌe
M: satiéꞌé ~
xatiéꞌé, xátiéꞌé, xa̠tiéꞌé
xatí (A) s
memela de elote
xati (A) s
pantalón, calzón (de manta) Véase xàtù
xa̠ti̠ (A) adj 1. picante
2. venenoso Véase xa̠tu̠
xátia̠ (C, EJ)
[pres. de: 1katia̠ tirar] Véase 1kata
xátia (C, EJ)
[pres. de: 2katia escarbar] Véase 2kata
xǎtia̠ (EJ)
[pret. de: 1katia̠ tirar] Véase 1kata
xǎtia (EJ)
[pret. de: 2katia escarbar] Véase 2kata
xǎtia̠ (C, EJ)
vt
rasurar Sinón. yaku Véase ndixáta
xatiéꞌé (M) vt hacer
mugroso Véase xateꞌe
xati̠i vt
hacer arrugado, arrugar (por ej.: tela, papel) Variante kasa ti̠i Sinón. kixaa ti̠i, ndasa ti̠i
M: sati̠i ~ xati̠i, xáti̠i, xa̠ti̠i
EJ: sati̠i
xati̠ko̠ꞌó vt
ahuecar la mano (en forma de una taza) Variante kasa ti̠ko̠ꞌó Sinón. kixaa ti̠ko̠ꞌó
C: kasa tikoꞌo$
xatìnà vt
actuar con mal carácter Variante kasa tìnà
M: sati̠na ~ xati̠na, xáti̠na, xa̠ti̠na
A: kasa ina
xatíndúú vt
hacer bola Variante kasa tíndúú
Sinón. kixaa tíndúú, ndasa tindúú
C: kasa tinduu$
xaton (A)
s
ataúd, cajón (de madera) Véase xa̠tún
xatŏꞌo vt
honrar, respetar Ni kini káá nána ndó, ta xatŏꞌo ndó yá chi yáña̠á kú yá si̠kákú ndóꞌo̠. Aunque su
mamá esté fea, hónrenla porque ella es la que les dio a luz. Variante kasa tŏꞌo Sinón. kixaa tŏꞌo, ndasa tŏꞌo
M: sato̠ꞌŏ ~
xato̠ꞌŏ, xáto̠ꞌó, xa̠to̠ꞌó
A: kasa to̠ꞌo,
kísa tóꞌo
EJ: satǒ'o, sátǒ'o, sa̠tǒ'o
xatoso vt
hacer jorobado Variante kasa toso
Sinón. kixaa toso, ndasa toso
M: satósó ~ xatósó, xátósó, xa̠tósó
xàtù s
calzón, pantalón (de manta)
M: xatu; A: xati; EJ: xatu
xa̠tú (C)
s
xatu (tortilla
gruesa y dulce) Véase xàtún
xa̠tu̠ adj 1. picante Kua̠ꞌá ní yaꞌá tàán nána i̠ xíꞌín nduchí; xa̠tu̠ ní ya̠. Mi
mamá echó mucho chile a los frijoles; están muy picantes.
2. venenoso (p. ej.: animales, insecticides) Kuni tììn ko̠ó ye̠ꞌe̠ ta kâꞌun ní nu̠ú tììn rí; xa̠tu̠ ní yuꞌú rí. Ayer me
mordió una culebra y me arde mucho porque es una muy venenosa.
A: xa̠ti̠; EJ: xa̠tu̠
xátún adj último
(de la familia)
C: xátun; EJ: látun
xàtún s
xatu (tortilla
grueso y dulce)
M: xa̠tú
xa̠tún s
ataúd, cajón (de madera) Xa̠ sàtá na̠ xa̠tún nána chée i̠ íyo nú; ndási nú yá ya̠ ná kŭvi ya̠chi̠
yá. Ya
compraron el ataúd de mi abuela; esa impide que muera pronto. (Creencia)
M: xatŭn; A: xaton; EJ: xa̠tún
xatútún vt
hacer esquinado, esquinar
Variante kasa tútún
Sinón. kixaa tútún, ndasa tútún
C: kasa tutun$
xatuun vt
apretar, hacer apretado Variante kasa tuun
Sinón. kixaa tuun, ndasa tuun
C: kasa tuun$
xatu̠ún vt
tiznar, hacer tiznar Variante kasa tu̠ún
Sinón. kixaa tu̠ún, ndasa tu̠ún
M: satu̠u̠n ~ xatu̠u̠n, xá tu̠u̠n, xa̠ tu̠u̠n
xa̠ꞌu̠n adj quince
M: xa̠ꞌu̠n; A: xa̠ꞌo̠n; EJ: xa̠ꞌu̠n
xáváꞌa̠ (C) [pres. de: savaꞌa̠] hace Véase sikua̠ꞌa
xava̠ꞌa vt componer, arreglar Variante kasa va̠ꞌa Sinón. ndasa va̠ꞌa
A: kasa va̠ꞌa
xavai vt
hacer tardar Sinón. kixaa vai, ndasa vai
M: no existe
xave̠e vt
hacer pesado Variante kasa ve̠e
Sinón. kixaa ve̠e, ndasa ve̠e
M: save̠ě, xáve̠ě, xa̠ve̠ě
xavií vt 1. preparar Kama koo ndó xavií ndó ná kuxi mígo i̠ ki̠xàà veꞌe yó. Apúrense a
preparar la comida para que coman mis amigos que han venido a la casa.
2. arreglar Yo̠ó va̠xi vitin koo vikó ñùù nde̠; ya̠kán kua̠ꞌa̠n nde̠ kásá vií ní nde̠ veꞌe ñu̠ꞌu. Va a haber
fiesta en nuestro pueblo el mes que entra, por eso estamos yendo a la iglesia
para arreglarla. Variante kasa vií
Sinón. kixaa vií, ndasa vií
M: savii̠ ~ xavii̠, xávii̠, xa̠vii̠
xavitâ vt
hacer suave Variante kasa vitâ
Sinón. kixaa vitâ, ndasa vitâ
M: savitá
xavi̠xá (M)
vt
hacer mojado Véase xa uxá
xavi̠xi̠ vt
endulzar, hacer dulce Variante kasa vi̠xi̠
Sinón. kixaa vi̠xi̠, ndasa vi̠xi̠
M: xavi̠xi̠, xávi̠xi̠, xa̠vi̠xi̠
M: savi̠xi̠, sávi̠xi̠, sa̠vi̠xi̠
xavi̠xi̠n vt
recalentar (un
poquito) Variante kasa vi̠xi̠n
Sinón. kixaa vi̠xi̠n, ndasa vi̠xi̠n
C: kasa vixin$
xáxa s vejiga
A: sa̠sa̠; EJ: lamba tiáxa
xa̠xa̠ (C, EJ)
vt
distribuir
C: xa̠xa̠, xáxa̠, ndi̠xa̠xa̠
EJ: xa̠xa̠, xáxa̠, ni̠xa̠xa̠
xáxáꞌa̠n (C) [pres. de: kaxáꞌa̠n pastorear]
xaxǎꞌan vt
hacer grasoso Variante kasa xǎꞌan Sinón. kixaa xǎꞌan, ndasa xǎꞌan
M: saxaꞌán, xáxaꞌán, xa̠xaꞌán
xáxí [pres. de: kaxi comer]
xaxii$ (C)
vi
saborear (de sabor) Va̠ya teꞌe̠ ikín kúvi ña vaꞌa̠ xáxíi tén chóꞌŏ ñá, ra saá ké vaꞌa̠ ña̠. La flor de la calabaza sabe bien cuando se coce.
xaxi̠i vt
hacer duro, hacer
resistente (como carne)
Variante kasa xi̠i
Sinón. kixaa xi̠i, ndasa xi̠i
M: saxiǐ, xáxiǐ, xa̠xiǐ
xáxin [pres. de: kaxin rozar]
xa̠xi̠n s
sobrino
M: saxin$; C: sa̠xi̠n; A: xa̠xi̠n; EJ:
saxi
xâxin [pres. de: kua̠xin sobar]
xaxǐní vt
fingir que no sabe, fingir que es
inocente Variante kasa xǐní
Sinón. kixaa xǐní, ndasa xǐní
M: ___, xáxǐni̠, xa̠xǐni̠
EJ: saxïni
xaxítu̠n vt
hornear, hacer barbacoa Xaxítu̠n nde̠ kùñù tixŭꞌú kuxi na̠ xíni̠ táꞌán nde̠ xíꞌín. Vamos a
hornear carne de chivo para comer con nuestros amigos. Variante kasa xítu̠n
Sinón. kixaa xítu̠n
M: saxítu̠n ~ xaxítu̠n, xáxítu̠n, xa̠xítu̠n
EJ: saxítu̠n
xaxúxán vt
hacer flojo (persona o animal) Variante kasa xúxán
Sinón. kixaa xúxán, ndasa xúxán Véase xu̠xán
xaxu̠xa̠n vt
abonar, fertilizar (con abono de animales) Variante kasa xu̠xa̠n
Sinón. kixaa xu̠xa̠n, ndasa xu̠xa̠n
xayakuá vt
torcer Variante kasa yakuá
Sinón. kixaa yakuá, ndasa yakuá
xaya̠kua̠ vt
ensuciar Variante kasa ya̠kua̠
Sinón. kixaa ya̠kua̠, ndasa ya̠kua̠
M: saya̠kua̠ ~ xaya̠kua̠, xáya̠kua̠, xa̠ya̠kua̠
xaya̠ma̠ní vt
hacer favor Variante kasa ya̠ma̠ní
Sinón. kixaa ya̠ma̠ní
C: kasa ñamani$
xaya̠sín vt
hacer delicioso Variante kasa ya̠sín
M: no existe
xaya̠sín yuꞌú hacer
salivar, hacer desear (un tipo de alimente por verlo) Variante kasa ya̠sín yuꞌú Sinón. kixaa ya̠sín yuꞌú, ndasa ya̠sín yuꞌú
xayatá vt
hacer viejo Variante kasa yatá
Sinón. kixaa yatá, ndasa yatá (Nota dialéctica: en
Metlatónoc esa palabra es raro en el futuro y el presente.)
M: no existe
xayáxín vt
hacer delgado Variante kasa yáxín
Sinón. kixaa yáxín
M: sayáxín ~ xayáxín, xáyáxín, xa̠yáxín
xayi̠í vt 1. consagrar, bendecir
Ná kixi su̠tu̠ ta ka̠ꞌa̠n yó xíꞌín ra̠ ná kixi ra̠ xayi̠í ra̠ veꞌe yó chi kini ní ndíxáni yó. Cuando
venga el sacerdote le vamos a decir que venga a bendecir la casa, porque
soñamos muy feo.
2. guardar reposo (una mujer después que nació su bebé) Variante kasa yi̠í
Sinón. kixaa yi̠í, ndasa yi̠í
M: sayi̠ǐ ~ xayi̠ǐ, xáyi̠ǐ, xa̠yi̠ǐ
C: sayii$, xayii$, xayii
EJ: sa i̠í
xayóko vt
hacer alcanzar, usar
frugalmente Yóꞌo̠ ndinuni loꞌo xáyóko ún tìkuǐi, ta inka na̠ ni kŏó xáꞌní na̠ mií na̠. Kua̠ꞌá ka ví rá tíín na̠. Tú
tratas muy fuerte de (hacer alcanzar/usar el agua muy frugalmente), y otros ni
les importa; lo malgastan. Variante kasa yóko
Sinón. kixaa yóko
M: sayóko, xáyóko, xa̠yóko
EJ: sayóko, sáyóko, sa̠yóko
xayuchí vt
dejar vacío Variante kasa yuchí
Sinón. kixaa yuchí
M: savichí ~ xavichí, xávichí, xa̠vichí
xayuꞌú vt
ponerse respondón Variante kasa yuꞌú Sinón. kixaa yuꞌú, ndasa yuꞌú
M: sayuꞌú ~
xayuꞌú, xáyuꞌú, xa̠yuꞌú
xayu̠ꞌví (M) vt espantar, dar miedo, asustar
Véase siꞌvi
xayu̠yu vt
hacer hueco Variante kasa yu̠yu
Sinón. kixaa yu̠yu
M: sayuyú ~ xayuyú, xáyuyú, xa̠yuyú
xě'e (EJ) vt cargar
debajo del brazo
EJ: xě'e, íxé'e, ni̠xě'e
xèꞌé s
anillo
M: xeꞌé; C: xeꞌe; A: seꞌe̠; EJ: xeꞌé
1xe̠ꞌe̠ s
basura ligera (como paja o aserraduras) Ndeé ka ví xínú i̠ va̠xi i̠ ta ndi̠ke̠ta xe̠ꞌe̠ nu̠ú i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Venía yo corriendo muy rápido y se metió una
basurita en mi ojo y me duele mucho.
EJ: xe̠'e̠
2xe̠ꞌe̠ s
cáscara (de
papa, manzana) Kǎxí ún xe̠ꞌe̠ sa̠tá manzana koto ka ti̠in ya̠ su̠kún
ún. No comas la cáscara de la manzana, no sea que se te vaya a atorar
en la garganta.
xeꞌe tiaka (C) s
escama del pez Véase ndiuchi
xela$ (C)
s
seda
xi (A)
ya [variante de: xa]
xi- (A)
Indica tiempo remoto
[prefijo]
xi̠ part Indica mucho tiempo pasado
xi̠- [pret. de: ku‑ ponerse]
EJ: xi̠-
xíí s
infección en los labios, fuego
xíi adj marchitado
xii vi
marchitarse Luvi ka ví ita loꞌo yóꞌó tá xàꞌndà i̠ ya̠, ta vitin iin xìì ndiꞌi ya̠. Esta
florecita estaba muy bonita cuando la corté, pero ahora ya se marchitó
completamente.
X: xii, xíí, xìì
M: xii, xíí, xi̠i
xi̠í [variante de: táta xi̠í] abuelo
xi̠i adj 1. duro y elástico (como carne, también de alguien que no empiesa su trabajo pronto) Vǎꞌá mií kùñù sàtá ún; xi̠i ka ví ya̠; ni kùví kaxí yó ya̠. La
carne que compraste no está buena; está muy dura. No podemos comerla.
2. resistente
M: xiǐ; C: xi̠i; EJ: xi̠i
kuxi̠i vp
ponerse duro
xaxi̠i vt
hacer duro
xi̠í síkuá s 1. antepasado
2. bisabuelo (P)
Variante síkuá
M: xíkuá; C: xíkuá; A: síkuá
1xíꞌí adj borracho
M: xíꞌí; P:
xíꞌí; EJ: xíꞌi
2xíꞌí [pres. de: koꞌo beber]
xǐꞌi (EJ) [pret. de: koꞌo beber]
xíꞌi̠ [pres. de: kuvi morir]
xiꞌi$ (C) vi se siente
xíꞌi̠ (C) adj enfermo
Ñaxíꞌi̠ kúvi ñá; ndieé ní ndóꞌó ñá.
Ella está enferma; sufre
mucho.
xìꞌí s
hongo Xìꞌí kútóo ní nde̠ kaxí nde̠, ya̠kán ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ xa̠ꞌá ya̠ ikú ta ku̠naá ní nde̠. Teníamos
muchas ganas de comer hongos, por eso fuimos al cerro a traerlos, y nos cansamos
mucho.
M: xiꞌǐ; C:
xiꞌi; EJ: xi̠ꞌí
xíꞌi̠ ini tiene deseo, se antoja (de beber o tomar algo) [no tiene fut. o pret.]
xiꞌi…kaꞌni$ (C)
[pres. de: kuvi…kaꞌni$] tiene
calentura
xi̠ꞌí so̠'o tǐin (EJ) s un tipo de hongo
comestible
xiin 1. s arruga
2. adj
arrugado Sinón. tii
EJ: ti̠i̠
kuxiin vp
arrugarse
1xìín s
lado Va̠ꞌa chiꞌi ún iin itún kui̠ꞌi yati xìín veꞌe ún yóꞌó; va̠ꞌa náꞌa̠ kundichi nú. Puedes
sembrar un árbol frutal a un lado de la casa, se va a ver bien.
M: xiǐn; A: xiin, xíín, siꞌin; EJ: xiín
xinvèꞌe lado de la casa
2xìín [pres. de: kuǎꞌa no querer]
xïin (EJ) [pres. de: kuǎꞌa no querer]
xììn [pret. de: ku iin estar]
xíín (EJ) [pres. de: kuiin comprar]
xïín (EJ) adj filoso
1xi̠ín s
cáscara (de maíz
o frijol martajado y crudo) Ndikata yuꞌú ún chi ninu ndáá ní xi̠ín nduchí xa̠ꞌá nu̠ꞌu ún. Lávate la
boca porque tienes muchas cáscaras de frijoles en los dientes.
EJ: xi̠ín
2xi̠ín adj filoso
Xi̠ín ní yuꞌú yu̠chi̠; va̠ꞌa ní xáꞌnda̠ ya̠ kùñù. El cuchillo
está muy filoso; corta la carne muy bien.
M: xi̠ǐn; A: si̠i̠n; EJ: xi̠ín
xîín adv de lado
xììn kuái̠ s
tortuga
C: lu̠ví; EJ: luvî
xíꞌín 1. prep con Naꞌa ndiꞌi ndó, ko̠ꞌyó veꞌe i̠ kuxi ndó xíꞌín nde̠. Vénganse
todos; vamos a mi casa para que coman con nosotros.
2. conj
y (se usa entre palabras y frases) Yáku̠ꞌvi̠ i̠ xíꞌín ye̠ꞌe̠ tá íín kuátí íín nde̠; iin káchi íín nde̠,
káchi na̠. La gente dice que mi hermana y
yo somos gemelas; somos iguales, dicen.
3. part Indica acción reflexiva. Va̠ꞌa ka xatátán ún xíꞌín mií ún. Mejor que
te cures tú mismo.
M: xíꞌín; C:
xíꞌin, A: xíꞌín; P: xíꞌín; EJ: xíꞌin
xi̠ꞌin vi
gotear Ndi̠ta̠ꞌví ní teja sa̠tá veꞌe, ya̠kán xîꞌin ní ya̠. Se
quebraron muchas tejas de la azotea, por eso gotea mucho.
X: xi̠ꞌin, xîꞌin, ndi̠xi̠ꞌin
M: xi̠ꞌin, xíꞌin, ndi̠xi̠ꞌin
A: xi̠ꞌin, xíꞌin, ni̠xi̠ꞌin
EJ: xi̠ꞌin, xîꞌin, ni̠xi̠ꞌin
1xíká adv lejano, lejos Kúxúxán ní i̠ ku̠ꞌu̠n i̠ nu̠ú ya̠ꞌvi; xíká ní kú ya̠. Tengo mucha flojera de ir al mercado; está muy
lejos.
M: xíka; A: xíká; P: xíká; EJ: xíka
kuxíká vp
alejarse
2xíká [pres. de: kaka andar]
xi̠ka̠ ini (EJ) [variante de: xakan ini] suspirar
xi̠ka̠n ini [variante de: xakan ini] suspirar
xíka̠n…ya̠ma̠ní [pres. de: nda̠ka̠n…ya̠ma̠ní pedir favor]
xikanduꞌu$ (C) vi estuvo
acostado
xi̠ka̠ndúꞌŭ nduva (C) [pret. de: kandúnduva estar acostado] Véase kundúꞌú
xikava$ (C)
vi
se aplica, extiende
xi̠kí s
cumbre, cerro Súkun ka ví xi̠kí nu̠ú chìꞌì nde̠ ta kua̠ꞌa̠n sáꞌa ví nde̠ xáchíñú nde̠. El
cerro donde sembramos está muy alto y a fuerzas vamos allá a trabajar.
M: xi̠kǐ; A: xi̠ki̠
Xiki Tuñu Kuaꞌa$ (P) [variante de: Xikiñu Kuaꞌa] Vicente
Guerrero Véase Xíkíñú Kuáꞌa
Xíkíñú Kuáꞌa s
Vicente Guerrero (un pueblo en el municipio
de Metlatónoc)
P: Xikiñu Kuaꞌa,
Xiki Tuñu Kuaꞌa
xíkó [pres. de: kuikó llevar]
xikó vt 1. vender ¿Maa kixáá ndó sikua̠ꞌa ndó xi̠tá va̠ꞌa xikó ndó kuxi nde̠? ¿Cuándo
van a empezar a hacer pan para que nos lo vendan?
2. acusar
X: xikó, xíkó, xìkó
M: xi̠kó, íxi̠kó, ndi̠xi̠kó
C: xi̠kó, íxi̠kó, ndi̠xi̠kó
A: si̠kó, síkó, ni̠si̠kó
EJ: xǐko, íxǐko, ni̠xǐko
xiko adj veintenas (pl. de veinte)
A: si̠ko̠; EJ: xiko
xiko$ (C, P)
vi
tambalearse
xi̠ko̠ s
olor Kùñù yátán veꞌe ndó támí ka ví xáꞌa̠n va̠xi xi̠ko̠. Está
asando carne en su casa, viene un olor bien rico.
M: xi̠ko̠; A: siko̠; EJ: xi̠ko̠
kee xi̠ko̠ eructar
tavá…xi̠ko̠ hacer
eructar
ni kuǎꞌa xi̠ko̠ no sabe nada de como hacer (algo)
xǐko en vano, no tiene
chiste
xikó ka̠va vi
moverse, tambalearse (con mareo o porque está
borracho)
xiko niꞌi (A)
vt
voltear [pres.: xíko niꞌi, pres.: xi̠ko niꞌi] Sinón. ndiko niꞌi
xiko sana vi marearse
X: xikó sáná, xíkó sáná, xìkó sáná
xikó vatá vt
acusar (falsamente) Xa̠ꞌá ya̠vǎꞌá kúni̠ na̠ xíni̠ na̠ nde̠ꞌe̠, ta ndi̠xa̠ꞌa̠n na̠ ndi̠xìkó vatá na̠ nde̠ꞌe̠ nu̠ú cumári nde̠. Como
no les caemos muy bien, fueron a acusarnos con nuestra comadre. [mod.: xikó] Variante xikó
xikó vatiá (EJ) vt acusar, no
falsamente, pero tal vez con el motivo de ver al acusado caer en problemas. [mod.: xikó]
xiko̠o vi 1. asentarse Nda̠ꞌi̠ ní tíkuíì tá tàán i̠ rá ini ki̠si kuni, ta vitin ta
xa̠ xi̠kòò ndiꞌi ya̠ kaꞌá rá. Estaba muy
sucia el agua cuando la eché en la olla ayer, pero ahora ya se asentó todo en
el fondo.
2. existir Tá Tǎꞌan xiko̠o xa̠ꞌá ñùù íví ta indaá mií Ndióxi̠ ndi̠xi̠yo. Cuando
aún no existía el mundo, solamente Dios existía.
3. llegar a vivir Xa̠ naꞌá xi̠kòò ndó ndóó ndó yóꞌó. Ya tarda
que llegaron a vivir aqui. Loꞌo ní kú na̠ xi̠kòò tá xaá colonia yóꞌó, ta vitin xa̠ kua̠ꞌá ní kú na̠. Eran pocos los que llegaron a vivir en esta
colonia al
principio, y ahora son muchos.
X: xiko̠o, xíkóo, xi̠kòò
xikóꞌó s
bandeja (la
planta tiene hojas como la de calabaza) Taxi xikóꞌó ña̠á ndaꞌá i̠ ná kundasi yuꞌú ki̠si i̠. Pásame la
bandeja para tapar la boca de mi olla.
M: xikóꞌó; A:
tikoko; EJ: xi̠ko̠'o
xi̠koꞌon (A) vi esconderse
xikótuví (EJ) vi rodarse Xíkótuví
tǐna kua̠'a̠n-ri. El perro se rodó y se fue.
xíku (C, EJ)
s
copete (del
pájaro) Véase xuku$
xiku$ (C)
s
sobrina Véase xi̠ku̠n
xíkuá (M, C)
s
antepasado Véase xi̠í síkuá
xi̠kuǎ (M, C)
s
ceja Véase si̠kuá
xikuàá s, adv tarde, de la tarde
Variante xakuàá
A: xikuaa, xi̠kuaa; EJ: xi̠kuaá
xìkua̠ꞌá s 1. autoridad, principal, jefe, anciano (casi siempre lleva pronombre) Kua̠ꞌá ka ví na̠xìkua̠ꞌá kua̠ꞌa̠n kuxi nu̠ú vikó tínda̠ꞌá. Muchos de
la autoridad han ido a comer a la boda.
2. mayor (casi siempre lleva pronombre)
3. casamentero (casi siempre lleva pronombre) Xa̠ ndùkú va nde̠ ra̠xìkua̠ꞌá ku̠ꞌu̠n ra̠ ndukú ra̠ ñaꞌá koo xíꞌín se̠ꞌe nde̠. Ya
conseguimos al casamentero para ir a pedir mujer para que se case con nuestro
hijo.
A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xi̠kua̠'á
xikuii$ (P)
s
zorro Véase i̠kuìì
xikui̠i̠n vi
parar, cesar (momentariamente) (Nota dialéctica: en Metlatónoc sólo los ancianos lo
usa.)
X: xikui̠i̠n, xíkuíi̠n, ndi̠xi̠kui̠i̠n
M: kukui̠i̠n, xíkui̠i̠n, xi̠kui̠i̠n
A: kukuii̠n, xíkuii̠n, xi̠kuii̠n
EJ: kukui̠i̠n, xíkui̠i̠n, xi̠kuǐi̠n
xi̠kuiꞌna (C) [pret. de: sakuiꞌna robar] Véase sikuíꞌná
xikuita$ [pret. de: kuita pararse]
xikukaton (A)
vi
se anudó
xíkún (C)
[pres. de: vikun prender]
xíkun adj contagioso
Ya̠xíkun kú maꞌná; yóꞌo̠ va kúni̠ ku̠su̠n ta nda̠ ye̠ꞌe̠ xa̠á kúni̠ ku̠su̠n. El
sueño es contagioso; tú eras la que tenía sueño y ahora yo también.
EJ: xíkun
kui̠ku̠n vi
contagiarse
sikuíku̠n vt
contagiar
1xi̠ku̠n s
huipil Luvi ka ví xi̠ku̠n síkua̠ꞌa sava na̠, tan nde̠ꞌe̠ kŏó kútúꞌva nde̠ sikua̠ꞌa nde̠ ya̠. Algunos
hacen huipiles muy bonitos, pero nosotros no los podemos hacer.
C: xi̠ku̠n; EJ: xi̠ku̠n
2xi̠ku̠n s
sobrina Xi̠ku̠n i̠ kú yá ta ni kŏó káñúꞌú yá ye̠ꞌe̠. Es mi
sobrina y ni siquiera me respeta.
M: xiku$; EJ: xi̠ku̠n
xikundee$ (C)
vi
estuvo sentado
xikunduꞌu$ (C) [pret. de: kunduꞌu$ sentarse] Véase kundúꞌú
xíkútúvi (C)
[pres. de: kutu̠vi pararse]
xikuꞌun$ vi
ser llevado
xǐli s
urraca azulejo
xili kuii$ (C)
s
azulejo ocotero Sinón. xili ndiaa
xili ndiaa$ (C)
s
azulejo ocotero Xílǐ ndiáá ra kini ní rǐ xáxí rǐ ndixí, xáxí rǐ ndívǐ tén koŏ yú.
(C) Los
azulejo ocoteros hacen cosas malas; comen elote y comen huevos cuando no estoy.
Sinón. xili kuii
xilompi$ (C)
adj inflado
xíná (C)
[pres. de: 2kuná abrir]
xína̠ [pres. de: kui̠na̠ multiplicarse]
xiꞌna 1. adj primer
2. adv
primeramente,
primero Xìꞌnà sikuáꞌá i̠, saá xi̠nu i̠ nduu i̠ maestra. Necesito
estudiar primero, luego llegaré a ser maestra.
M: xiꞌna; A:
siꞌna; EJ: xina, xi'na
xinaꞌá adv hace tiempo,
antes Xinaꞌá sàtá táta i̠ ñuꞌú, ta o̠ko̠ mil va sàtá ra̠ ya̠. Mi
papá compró el terreno hace tiempo y lo compró por no más de veinte mil pesos.
A: xinaꞌa; EJ:
xinaꞌá
xi̠náꞌa̠ [pret. de: ku̠na̠ꞌa̠ verse]
xínaní [pres. de: 2kunaní espiar]
xi̠nàní [pret. de: kunaní llamarse]
xinaꞌnu$ vi
creció
xi̠na̠ꞌñá ~ xi̠na̠ꞌña̠ (A) s reflejo, reflexión
xíꞌndá adj mezquino, tacaño, codo Xíꞌndá ka ví na̠veꞌe na̠; mií tiempo xíxí na̠ ndi̠xa̠a̠ i̠ veꞌe ta ni kŏó ndítáxí na̠ kuxi i̠. Son
muy mezquinos; cuando llegué a su casa estaban comiendo y ni siquiera me
invitaron.
M: xíꞌndia̠; A: síꞌnda̠; EJ: xi'ndiá
xi̠ndàà [pret. de: kundaa cuidar]
xindasi ndaa [pret. de: kundasi ndaa encerrar]
xindasi ndiaa$ (C)
[pret. de: kundasi ndiaa$ encerrar] Véase kundasi ndaa
xi̠ndàtù [pret. de: kundatu esperar]
xindá'vi ini (EJ)
interrj gracias
Véase tixa'vi
xi̠ndee (C, EJ)
[pret. de: kundee estar]
xíꞌndia̠ (M) adj mezquino
Véase xíꞌnda̠
xiꞌndiá (EJ) adj mezquino
Véase xíꞌnda̠
xi̠ndiaa (C, EJ)
[pret. de: kundiaa cuidar] Véase kundaa
xi̠ndiaka (EJ)
[pret. de: kundiaka llevar] Véase kundaka
xi̠ndia̠tu (C)
[pret. de: kundiatu esperar] Véase kundatu
xi̠ndìchì [pret. de: kundichi pararse]
xi̠ndi̠kàà [pret. de: kundikaa, ndikaa estar]
xi̠ndíku̠n [pret. de: ku̠ndi̠ku̠n seguir]
xi̠ndíku̠n ndaa [pret. de: ku̠ndi̠ku̠n ndaa pertenecer]
xindikun ndiaa$ (C)
[pret. de: kundikun ndiaa$ pertenecer] Véase ku̠ndi̠ku̠n ndaa
xi̠ndìsò [pret. de: kundiso, kuiso cargar]
xi̠ndìtà [pret. de: kundita pararse]
xi̠ndìxì [pret. de: kundixi vestir]
xi̠ndòò [pret. de: kundoo estar]
xi̠ndosó [pret. de: kundosó estar encima]
xíndu̠tá vi
está relampegueando [no tiene fut. ni pret.]
xi̠ndúꞌú [pret. de: kundúꞌú estar]
xi̠ndu̠ꞌva̠ s
telaraña Íyo ní ti̠ndóó ini veꞌe ndó chi íyo ní xi̠ndu̠ꞌva̠ su̠kún veꞌe ndó. Tienen
muchas arañas en su casa, porque hay muchas telarañas en el techo.
M: xindu̠ꞌva̠
xíní [pres. de: kuni ver]
xǐni (EJ) [pret. de: kuni ver]
xini (C)
vi
se emborracha
xi̠ní [variante de: xi̠ꞌní] cabeza
xîní s
sombrero Kŏó xùꞌún i̠, ya̠kán nina xîní síkuâꞌa i̠ ndiꞌi sdaá ki̠ví. Ta ña̠ ikán kua̠ꞌa̠n xíꞌín i̠ mulínu. No
tengo dinero; por eso solamente hago sombreros todos los días y ésos llevo al
molino (para vender).
M: xínǐ; C: xíni̠; A: síni̠; EJ: yúxi̠ní
kaꞌá xîní copa de sombrero
xini ndiaa (C)
vt
llevó en los brazos
xíní so̠ꞌo [pres. de: kuni so̠ꞌo oír]
xǐni so̠ꞌo (EJ) [pret. de: kuni so̠ꞌo oír]
xini tuni$ (C)
s
entendimiento
Xíni Yosó (C)
Cabeza del
Llano (nombre de un lugar)
xi̠ꞌní s
cabeza Chinŭú ún cubeta xi̠ꞌní ún chi xíta̠ ní tìkuǐi. No
pongas la cubeta en la cabeza porque se le tira mucho agua. Variante xi̠ní
M: xi̠nǐ; C: xi̠ni̠; A: si̠ni̠; EJ: xi̠ní
katún
xi̠ꞌní trenzar
kunuꞌni xi̠ꞌní estar trenzada
xi̠ꞌní veꞌe techo
xi̠ꞌní kui̠ya̠ fin del año
xi̠ꞌní yo̠ó fin del mes
xi̠ꞌní i̠ta comienzo del
río, nacimiento
del río
Xi̠ꞌní Kuáꞌa s Atzompa (un
pueblo en el municipio de Metlatónoc)
xi̠ꞌní kui̠ya̠ fin del
año
M: xi̠ni̠ kuíya̠; EJ: xi̠ní kui̠ya̠
xi̠ꞌní yo̠ó fin del
mes
EJ: xi̠ní yo̠ó
xi̠nìꞌì [pret. de: kuniꞌi cargar]
xi̠níká [pret. de: kuníká deber]
xiniꞌni (A) vt fregar
xíníñúꞌú [pres. de: kuniñúꞌú necesitar]
xǐniñúꞌu (EJ) [pret. de: kuniñúꞌú necesitar]
xinisii$ (C)
vt
le gusta
xino (A)
vi
acompletarse Véase xi̠nu
xínú [pres. de: kunu correr]
xi̠nu vi 1. cumplirse, completarse
Xùꞌún ndùkú tóó i̠, ta ni tǎꞌán xi̠nu ki̠ví ki̠ndòò nde̠ chaꞌvi i̠ ya̠ ta xa̠ ndúkú kuu va na̠ ya̠ nu̠ú
i̠. Conseguí dinero prestado, y todavía no se cumplen los días que
quedamos de acuerdo para que pague, y ya me están pidiendo.
2. madurar
X: xi̠nu, xînu, ndi̠xi̠nu
M: xi̠nu, xínu, ndi̠xi̠nu
A: xi̠no, xíno, ni̠xi̠no
EJ: xi̠nu, xînu, ni̠xi̠nu
xǐnu vi
crearse, hacerse
X: xǐnu, xînu̠, ndi̠xi̠nu
xi̠nu̠ vi bajarse (de tierra
inclinada)
X: xi̠nu̠, xínu̠, ndi̠xi̠nu̠ EJ: xi̠nu̠,
xînu̠, ni̠xi̠nu̠
xi̠nu̠ ini convencerse, animarse
Xa̠ xínu̠ ini na̠ taxí na̠ yáloꞌo se̠ꞌe na̠ koo xíꞌín i̠, ya̠kán kúsǐni ní i̠. Ya se
están animando para darme su hija para que se case conmigo, por eso estoy muy
contento. [mod.: xi̠nu̠] A: nino ini
EJ: xi̠nu̠ ini
sixínu̠ vt
convencer
xi̠nu koo vi subir
X: xi̠nu koo, xînu koo, ndi̠xi̠nu koo
xinu ndiaa$ (C)
[pret. de: kunu ndiaa$ abrazar] Véase kunumi ndaa
xinu ndiee$ (M)
[pres. de: chinu ndiee poner boca abajo]
xi̠nu yuꞌú cumplir el
deseo [mod.: xi̠nu]
xiꞌnu$ (C) vt poner (para cocer) Xiꞌnu̠ xáꞌá chikaa kŭn kaka satǎ ñá ná kunuu satǎ ñá
ndakatia ku ñá. (C) Pon el nixtamal para cocer y
echa cal también para que salga la piel cuando lo laves.
xi̠nùmì ndaa [pret. de: kunumi ndaa abrazar]
xi̠numi ndiaa (EJ) [pret. de: kunumi ndaa abrazar]
xi̠nǔná (EJ) [pret. de: kununá abrir]
xi̠nùù [pret. de: kunúú estar encima]
xinuꞌu$ (P) s fiebre
Sinón. 1kaꞌní
xinveꞌe$ s
lado de la casa
C: xinve̠ꞌe
xíña̠ (M)
[pres. de: kui̠ña̠ multiplicarse] Véase kui̠na̠
xiñaꞌa$ (C) [pret. de: kuñaꞌa$ verse] Véase ku̠na̠ꞌa̠
xi̠ñii (C)
[pret. de: ku iin estar]
xíñú s
pelitos (parados
como espinas)
xi̠ñùù ndai [pret. de: kuñuu ndai arrastrar]
xíñúꞌú [pres. de: kuniñúꞌú necesitar]
xi̠ñùꞌù [pret. de: kuñuꞌu estar adentro]
xi̠ñùꞌù se̠ꞌe [pret. de: kuñuꞌu se̠ꞌe estar encinta]
xiso̠ (M, C)
s
suegro, suegra (solamente se usa con el
pronombre de primera persona) Véase siso̠
xiso nuu$ (C)
[pret. de: koso nuu$ ir adelante]
xítá [pres. de: kata cantar]
xǐta (EJ) [pret. de: kata cantar]
xíta̠ [pres. de: kui̠ta̠ tirar]
1xitá vt
jalar, estirar
X: xitá, xítá, xìtá
M: xi̠tá; íxi̠tá; ndi̠xi̠tá
C: xi̠tá, íxi̠tá, ndi̠xi̠tá
A: si̠tá, sítá, ni̠si̠ta̠
EJ: xi̠tá, xítá, ni̠xi̠tá
nasita (A) vt
corregir
nasita
xíꞌín yó (A) controlarse
2xitá vi calambrearse
X: xitá, xítá, xìtá
xi̠tá s
tortilla Kaya ndó vàyà ná ku̠ꞌu̠n xíꞌín yó kua̠ꞌa xi̠tá vàyà kuxi yó. Junten
las flores de las calabazas para hacer tortillas de flor de calabaza.
M: i̠xtǎ; C: i̠xtǎ; A: si̠ta̠; P: ixta$; EJ: xi̠tá
xìtà ndaa vi
volvió
xìtà ndee [pret. de: kata ndee estar boca abajo]
xita nii$ (C)
[pres. de: kátá nii colgarse]
xi̠tá va̠ꞌa s
pan Ndìkà veꞌe ña̠á kataꞌnu ún bolsa ún tátu ñúꞌú xi̠tá va̠ꞌa ini ya̠, koto ka kuxi vilú ya̠. Allí
en la pared cuelga tu bolsa si tiene pan, no sea que se lo coma el gato.
M: ixta vaꞌa$; A:
si̠ta̠ váꞌa; P: ixta vaꞌa$; EJ: pân
xíta̠ yává [pres. de: kui̠ta̠ yává dispersarse]
xita̠a̠n adv 1. en la mañana ‑‑¿Ndá hora kúa̠ va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n i̠ xachíñú i̠ xíꞌín ún? ‑‑Va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n ún xita̠a̠n va. ‑-¿A
qué horas puedo ir a trabajar contigo? ‑-Puedes ir por la mañana.
2. temprano (de la mañana) Xita̠a̠n ní xìxì i̠, ya̠kán xa̠ kâꞌun kúú ví ini i̠. Almorzé
muy temprano, por eso ya tengo hambre. Variante xta̠a̠n
C: xitia̠a̠n; A: xitaan, xi̠ta̠a̠n, xitaa̠n
xi̠táꞌán [pret. de: kutáꞌán juntarse]
xi̠ta̠kaa (C)
[pret. de: kutakaa colgarse]
xi̠tàkù [pret. de: kutaku vivir]
xi̠tán s
abuela Chée kú chi nána xi̠tán i̠; xa̠ kua̠ꞌá kú chi kú se̠ꞌe síkuá yá. Mi abuela
ya está muy grande; ya tiene muchos descendientes.
M: i̠xtǎn; C: xi̠tǎn; A: xi̠ta̠n; P: ixtán
xi̠ta̠ꞌnu [pret. de: kataꞌnu estar colgado]
xiti (A)
s
intestinos Véase sìtì
xítia̠ (M, EJ)
[pres. de: kuitia̠ tirar] Véase kuita
xǐtia̠ (EJ)
[pret. de: kuitia̠ tirar] Véase kuita
xitia$ (C)
s
cadera
xitia yava$ (C)
[pres. de: kutia yava$ dispersarse] Véase kui̠ta̠ yává
xitia̠a̠n (C)
adv en la mañana
Véase xita̠a̠n
xi̠tiaku (C, EJ)
[pret. de: kutiaku vivir] Véase kutaku
xǐtikaa (EJ) [pret. de: kutikàà ndaa estar colgado]
xitikaa ndaa$ [pret. de: kutikàà ndaa estar colgado]
xi̠tín s
naríz Ndiyákun xi̠tín ra̠; laꞌlá ní xi̠tín ra̠. Límpiale
la nariz; está muy mocoso.
M: ixtǐn; C: xi̠tǐn; A: si̠ti̠n; P: ixitin$; EJ: xi̠tín
xító [pres. de: koto ver]
xìtò s
tío Nda̠ iin na̠ꞌa kŏó ndóó veꞌe; nu̠ní kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠ sikôyo na̠ xíꞌín ra̠xìtò i̠. No
hay nadie en la casa; todos se fueron con mi tío a desgranar su maíz.
M: xito; C: xito; A: sito; EJ: xito
xi̠to s
cama Tá ndíkôo ndó naꞌa, ta kixaa vií ndó xi̠to ndó. Cuando
se levanten en la mañana arreglen su cama.
M: ixto̠; C: xi̠to; A: xi̠to; P: ixto; EJ:
xi̠to
xito nani$ (C)
[pres. de: koto nani$ espiar] Véase 2kunaní
xító ndeꞌé [pres. de: koto ndeꞌé mirar]
xító ndosó [pres. de: koto ndosó probar]
xító táꞌán [pres. de: koto táꞌán visitar]
xito̠n (A)
s
horno Véase xi̠tu̠n
xi̠toꞌni (C, EJ) [pret. de: kotoꞌni ver]
xi̠tòꞌò s
dueño, patrón
M: ixtoꞌo$; A:
xitóꞌo, xitóꞌó; EJ: xi̠tǒ'o
xítu (C, EJ)
[pres. de: kutu limpiar]
xǐtu (C, EJ)
[pret. de: kutu limpiar]
xi̠tú (C, EJ)
s
machete del telar
xitu veꞌe$ (C) s viga del
pico de la casa Véase itún xiki veꞌe
xítu̠n adj de barbacoa
Kùñù xítun ti̠xúꞌú kú ya̠ xìxì nde tá ndèè i̠ scuela. Comimos
barbacoa de chivo cuando me gradué de la escuela. (lit.: Comimos carne de
barbacoa de chivo…)
EJ: xîtu̠n
kuxítu̠n vp
hornearse (en
un hoyo)
xaxítu̠n vt
hornear (en
un hoyo)
xi̠tu̠n s
horno (de
hoyo) Niꞌní va̠ꞌa ikán ndó xi̠tu̠n nu̠ú kuxítun yaví. Calienten
bien el horno para hornear el maguey.
A: xito̠n; EJ: xi̠tu̠n
xi̠tuun (C)
[pret. de: kutuun encender] Véase tuun
xiva̠kŏ (C)
s
chapulín verde
xivǎko s
tipo de insecto
xi̠vàndò s
garza Tá ndi̠xa̠ꞌa̠n nde̠ tììn nde̠ tiàká, ta si̠ íchi̠ nde̠
iin ñaꞌñu i̠ta,
ta ndìkó sava xi̠vàndò ndíkuísó rí na tiàká válí. Cuando
fuimos a pescar, secamos un lado del río, y bajaron algunar garzas a recoger
los pescaditos.
M: samǐ; C: samǐ; EJ: samǐ, xaló
xíxaꞌan (A) [pres. de: kixaꞌan pastorear] (Nota
dialéctico: no existe en Xochapa.)
xi̠xa̠ꞌa̠n [pret. de: kuxa̠ꞌa̠n oler]
xíxáꞌñu (C, EJ) [pres. de: kuxáꞌñú comer comida]
xi̠xáꞌñu (EJ) [pret. de: kuxáꞌñú comer comida]
xíxí [pres. de: kuxi comer]
xǐxi (EJ) [pret. de: kuxi comer]
xíxi̠ [pres. de: koko quemarse]
xixi$ (C)
vi
enfermarse
xìxì s tía Luvi ní iin cuadro ya̠tíkáá kándíká veꞌe yáxìxì i̠. El cuadro que está colgado en la pared de
la casa de mi tía está muy bonito.
M: xixi; C: xixi; A: sisi; EJ: xixi
xi̠xín vi entumirse
¿Unkúa̠ ndóꞌó ví ndaꞌá i̠?, chi xîxín ní ya̠. No sé
qué me pasa, porque se me entumen los brazos.
X: xi̠xín, xîxín, ndi̠xi̠xín
M: xi̠xi̠n, xíxi̠n, ndi̠xi̠xi̠n
A: xi̠xin, xíxin, ni̠xi̠xin
EJ: xi̠xin, xîxin, ni̠xi̠xin
xi̠xin vi colarse
Ná xi̠xin va̠ꞌa rá, saá koꞌo ndó rá chi ñúꞌú ní xe̠ꞌe̠ xíꞌín rá. Se
cuele bien porque tiene mucha basurita, entonces se lo toman.
X: xi̠xin, xîxin, ndi̠xi̠xin
M: xi̠xǐn, xíxǐn, ndi̠xi̠xǐn
A: xi̠xin, xíxin, ni̠xi̠xin
sixîxin vt
colar
xíxíni (C)
[pres. de: kuxini cenar] Véase kuxi xíní
xîyá [pres. de: ku i̠yá acedarse]
xiyo s lado Kama ka ví xa̠ꞌá nána i̠ kaka yá; tikáꞌán va kua̠ꞌa̠n yá ta nda̠
xiyo kaá kètà yá. Mi mamá camina bien rápido, apenas se fué y ya salió
de aquel lado.
A: xiyo; EJ: xiyo
xìyò s falda, vestido
M: xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó, si̠yo; EJ: xiyo
xi̠yó s comal
Xi̠yó kàà kú xi̠yó i̠, ta kini ní xíxi̠ ndiûú xi̠tá nu̠ú ya̠.
Mi
comal es de metal y se le quema mis tortillas muy rápido.
M: xi̠yŏ; A: xi̠yo̠; EJ: xi̠yó
xǐyo adv otro lado
del río
xîyo [hab. de: koo haber]
Xìyò Kuáꞌa San Juan
Bautista Tlachichilco (nombre de un pueblo)
xìyò màá s
fondo
A: si̠yo̠ ma̠á
xi̠yòsó [pret. de: kosó, kuyosó montar]
xkuaa$ [variante de: xikuàá] tarde
xkuaꞌa$ [variante de: xìkua̠ꞌá] mayor
xkueꞌe$ (C) [pres. de: sakueꞌe$ enojarse]
xkuenda$ (C)
vt
vigila, guarda Véase xakuénda
xkuiꞌna (C) [pres. de: sakuiꞌna robar] Véase sikuíꞌná
xoꞌvi (A) vi castigarse
Véase tixuꞌvi̠
xta̠a̠n [variante de: xita̠a̠n] mañana
xtavaꞌa$ [variante de: xi̠tá va̠ꞌa] pan
xtoꞌni$ (C) [pret. de: kutoꞌni, kotoꞌni ver]
xúkú s
copete (de
pájaro)
C: xiku$; EJ: xíku
xuná [variante de: kuná] abrir
xûná [pres. de: ku̠ná abrirse]
xútú [pres. de: kutu limpiar]
xùꞌún s
dinero, moneda Kŏó mií xùꞌún i̠, ta kúni̠ ku̠ꞌu̠n i̠ ka̠ꞌa̠n sǐki i̠ xíꞌín ra̠xìtò i̠, án kuchǐñu ra̠ chindeé ra̠
ye̠ꞌe̠. No
tengo nada de dinero y quiero ir a preguntar si mi tío me puede ayudar.
M: xu̠ꞌún; C: xu̠ꞌún; A: si̠ꞌún; EJ: xǔꞌun
xùxà s
trementina, resina, incienso
C: xu̠xa; EJ: xuxa
xuxa
siꞌva (C) tipo negro
que cae de los pinos
xuxa
kuii (C) tipo fresco,
suave que sale cuando se cortan los pinos
xuxa
ndiuu (C) lo que está formado en bolitas duras
xùxà va̠ꞌa incienso
xùxà va̠ꞌa s
incienso
xuxan adj trabajoso, revoltoso
xu̠xán adj perezoso, flojo (persona o animal) Xu̠xán ní ra̠; ni kŏó xíín ra̠ xa̠chíñú ra̠. Él es muy flojo; no quiere trabajar.
M: xúxan, xu̠xán; C: xúxan; A: xúxán; P:
xúxán; EJ: xúxan
kuxúxán vp
ser flojo
xaxúxán vt
hacer flojo
xu̠xa̠n s
abono, tierra muy fértil al borde de un río
EJ:
xu̠xa̠n
Y - y
yá pron, adj pos Indica tercera persona de singular y femenino. Luvi ní ki̠si síkua̠ꞌa yáLola; kútóo ní i̠ ya̠xíkó yá. Lola
hace las ollas muy bonitas, y me gustan mucho las que vende. Variante ñá
M: ñǎ; C: ñǎ, ‑ǎ, ‑ě, A: ñá, á; P: ñá; EJ:
ñá, á
ya̠ 1. pron, adj Indica tercera persona de
singular o plural y se refiere a una cosa que no es madera, animal, cosa
redonda o líquido. ¿Unkúa̠ ndòꞌò níma̠ i̠?, kúꞌvi̠ ní ya̠. ¿Án kŏó xíni̠ ún unkúa̠ koo ya̠? ¿Qué
pasó a mi corazón?, me duele mucho (lit.: él
me duele mucho).
¿No sabes qué debo hacer?
2. pron, adj
Indica
tercera persona de singular o de plural; se refiere a personas o animales y se
usa para indicar lástima. Ndaꞌá itún ndàà iin ya̠táta chée xàꞌndà ya̠ nú; saá ndi̠kàvà ya̠. Un
señor de edad se subió a un árbol para cortarlo; entonces se cayó.
3. pron rel
que Ndióxi̠ ra kúni̠ ra̠ ya̠ ná kañúꞌú yó ra̠ ta ndinuu ini yó kaka yó ichí ra̠. Dios
quiere que le respetemos y andemos en Su camino con todo el corazón.
4. conj
por, para Ya̠ ku̠ꞌu̠n xíꞌín i̠ ikú kú xi̠tá va̠ꞌa sàtá i̠ ya̠ ta xa̠ xìxì ndiꞌi ndó ya̠. Compré el pan para llevar al campo, pero
ustedes ya se lo acabaron.
Variante ña̠
M: ña̠; C: ña̠, ‑a̠, ‑e̠, A: ña, ‑a; EJ:
ña̠, -a̠, -e̠
yáá s
llovizna Ndutá kúún yáá kú sa̠ví; ni nŭma ya̠chi̠
rá. Está
lloviznando (lit.: El agua que está cayendo
es llovizna); de
seguro que no va parar pronto.
M: yáá
1yaa s 1. canción, canto Ye̠ꞌe̠ kúni̠ i̠ chika̠a̠ ún iin yaa kata ya̠ nu̠ú i̠. Quiero
que pongas una canción para mi.
2. música Tíxáꞌá mií ñáElena xíká ñá, ta kŏó yaa xítá. Elena
anda bailando sola; no hay música.
3. danza Xinaꞌá kua̠ꞌá ka ví nu̠ú yaa ti̠xaꞌá na̠ñùù i̠, ta vitin kŏó ka ya̠ tíxáꞌá na̠. Antes en mi
pueblo bailaban muchas danzas diferentes, pero ahora ya no.
M: yaa̠; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa
2yaa adj 1. blanco Nina to̠to̠ yaa xíꞌín ya̠ndáá kútóo ní i̠ kundixi i̠. Solamente
ropa blanca y negra me gusta ponerme.
2. limpio Taán sìín ún to̠to̠ yóꞌó chi ya̠yaa kú ya̠. Mete
esta ropa aparte porque está limpia.
M: yaa; C: yaa; A: yaa; EJ: yaa
1ya̠á s
ceniza Kuáꞌán katia kŭn yáǎ chí káǎ, ra xaa kŭn yóꞌo kama. (C) Vete a
tirar las cenizas allá y regresa aquí rápido.
M: ya̠ǎ; C: ya̠a̠; A: ya̠a̠; EJ: ya̠á
2ya̠á s
polvo, tamo Xíká ka ví ta̠chí ta iin ndi̠ke̠e ya̠a̠ ya̠á ini veꞌe. Había mucho
viento y se metió todo el polvo dentro de la casa.
M: ya̠ǎ; A: ya̠a̠
1ya̠a̠ adv 1. despacio Ndi̠ndíꞌvi ní i̠ tá tànì i̠ xíꞌín i̠ta; kua̠ꞌá ka ví kú rá nda̠ ya̠a̠ kándétá i̠ nu̠ú
rá kua̠ꞌa̠n i̠. Me
asusté mucho cuando me llevó el río; era muy hondo hasta me llevó flotando
despacio.
2. todavía Kuni xàꞌní na̠ iin tíko̠ó ta iin táku ya̠a̠ rí; tǎꞌan kuvi rí. Ayer medio
mataron una culebra y todavía está viva; no se ha muerto.
3. lento, poquito
C: ya̠a̠
ku̠ꞌvi̠ ya̠a̠ doler un poco
yayaa despacito
2ya̠a̠ 1. adj todos, todo Iin ku̠táxín ñùù, chi iin kua̠ꞌa̠n ya̠a̠ na̠ xachíñú na̠ Culiacán. El
pueblo quedó bien calmado/quieto porque se fueron todos a trabajar en Culicán.
2. adv
completamente,
totalmente (da énfasis al verbo) Ndi̠xi̠xi̠ ya̠a̠ titún; nina mií ñu̠ꞌu̠ yěꞌé ndi̠ndo̠o. La
leña se quemó totalmente; quedaron solamente las brasas.
EJ: ya̠a̠
3ya̠a̠ vi
calmarse (lluvia,
viento, gente)
X: ya̠a̠, yáa̠, ndi̠ya̠a̠
A: ya̠a̠, yáa̠, ni̠ya̠a̠
siyáa̠ vt
calmar
yǎá adv muy bajito (solamente se usa con ka̠ꞌa̠n)
yâá s
lengua (de
la boca) Ye̠ꞌe̠ xíxí kú i̠, ta xàxí i̠ yâá i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Estaba
comiendo y me mordí la lengua; me duele mucho.
M: yáǎ; C: yáa̠; A: láa̠; EJ: yâá
ya̠a̠ ndeꞌe (A)
frijoles
molidos (secas) Véase ndeꞌe ndi̠ꞌi̠
ya̠á nu̠ꞌu̠ fogón
M: nu̠ꞌu̠; C: nuꞌu; A: nóꞌo̠; EJ:
ñu'u
yaa̠ ñoꞌo̠ (A)
llama (de fuego)
yáꞌa adj color café
ligero, amarillo
M: yáꞌa, yáꞌá; C: yaꞌá; A: yáꞌá; EJ: yáꞌa
yaꞌá s
chile Kuáꞌan kiꞌin ún iin litro loꞌo yaꞌá ná ku̠ún tiàꞌá kuxi yó. Ve a comprar medio litro de chiles para hacer
salsa para comer.
M: yaꞌá; C: yaꞌá; A: yaꞌa̠; EJ: yaꞌá
ya̠ꞌa 1. vt pasar ¿Á ndìì ndi̠xi̠ꞌi̠ veꞌe na̠ kúa̠? Síso̠ ní xákú na̠
tá ndi̠ya̠ꞌa i̠ yéꞌé na̠. ¿Hubo muerto
en la casa de ellos? Había mucho ruido de gente llorando cuando pasé por su
casa.
2. vi pasar Tá yâꞌa na̠chée nu̠ú ndó na̠; kundatun ndó ná ya̠ꞌa na̠, saá ya̠ꞌa ndó. Cuando pasa
algún anciano delante de ustedes, respétenlo; esperen hasta que pase, entonces pasan
ustedes.
3. vt desobedecer, violar
3. vi desencajar Ye̠ꞌe̠ ndùvù kú i̠ ta ndi̠ya̠ꞌa xa̠ꞌá i̠; kúꞌvi̠ ní ya̠. Me caí y se
desencajó mi pie y me duele mucho.
X: ya̠ꞌa, yâꞌa, ndi̠ya̠ꞌa
M: ya̠ꞌa, yáꞌa, ndi̠ya̠ꞌa
C: yaꞌa
A: ya̠ꞌa, yáꞌa, ni̠ya̠ꞌa ~ ya̠ꞌa
EJ: ya̠ꞌa, yáꞌa, ni̠ya̠ꞌa
1ya̠ꞌa̠ s pulga
2ya̠ꞌa̠ s
hollín (colgado
de los morillos de la casa)
3ya̠ꞌa̠ s pechuga
yâꞌa adv muy Yâꞌa ní kue̠ꞌe̠ rí. El animal
es muy bravo. Véase ya̠ꞌa
yaꞌa̠ kuáꞌá (A) chile rojo
yaꞌa̠ kuáán (A) chile
amarillo (muy picante)
yaꞌa̠ kuii̠ (A) chile verde, chile
serrano, chile
jalapeño
ya̠ꞌa nu̠ú vt
no respetar, desobedecer, violar
Xa̠ kua̠ꞌá ní ichí yâꞌa ún nu̠ú mesa na̠chíñú ta ni kŏó ta̠tán
vitin; ku̠su̠n loꞌo ún nda̠tí. Ya varias
veces has faltaba el respeto a los autoridades, y ahora no hay remedio; te vas
a dormir a la sombra. [mod.:
ya̠ꞌa]
yaꞌá va̠ꞌa chile guajilllo
A: yaꞌa̠ kuáꞌá
ya̠ꞌá xa̠ꞌá resbalar (de un lugar alto, a uno más
bajo) [mod.:
ya̠ꞌa]
EJ: ya̠'a xa̠'á
yácha s
hacha
M: áchá; C: yáchá; A: yáchá; EJ: yácha
yachi$ (C)
adv ¿dónde?
1ya̠chi̠ adv antes, hace tiempo
Ya̠chi̠ xíká xáꞌá nde̠ kéé nde̠ ñùù I̠ta Ita ta va̠xi nde̠ Ti̠ndàꞌì. Antes caminábamos desde
Xochapa a Tlapa.
M: ya̠chi̠n; A: ya̠ti̠; EJ: ya̠chi̠
2ya̠chi̠ adv, adj 1. pronto, rápido
Tá ndi̠kàvà ra̠ ndaꞌá itún ta naꞌá ní xi̠tàkù ra̠; kŏó ndíxíꞌi ya̠chi̠ ra̠. Cuando se cayó del árbol no
murió muy rápido; estuvo vivo por mucho tiempo.
2. temprano, antes de que esperaba
3. agudo (hablando de una
enfermedad o una condición médica)
M: ya̠chi̠; A: yachi; EJ: ya̠chi̠
yachin (M, C, EJ)
adv cerca
Véase yati
kuyachin acercarse
yaká (M, C, EJ)
s
polvo Véase ya̠á
ya̠ká (C)
s
corteza (de
árbol) Véase nda̠kua̠
ya̠ka̠ s 1. troje, granero
Xa̠ ndi̠kua̠ꞌa va ya̠ka̠ ke̠e nu̠ní nde̠ kui̠ya̠ vitin. Ya
hicimos el granero para guardar nuestro maíz en éste año.
2. remolino (de cabeza) Kuíká ní koo yá ná kuchée yá chi u̠vi̠ ví kú ya̠ka̠ yá.
Ella va a ser muy rica cuando
sea grande porque tiene dos remolinos. (creencia)
A: yaka̠; EJ: ya̠ka̠
yǎka s 1. polvo, tamo
2. basura Véase ya̠á
M: yáka; C: yáka; EJ: yaká
ya̠ka̠ ñuꞌú granero (estilo viejo, redondo y hecho de barro)
EJ: ya̠ka̠
ya̠ka̠ ñùꞌú s
codorniz Kua̠ꞌá ní ya̠ka̠ ñùꞌú xàꞌní i̠. Ndi̠chi̠ꞌyó rí xìxì nde̠ kuni. Maté
muchas codornices. Ayer las cocimos y las comimos.
C: saa ndiyúú$
ya̠kán conj por eso
Kŏó xùꞌún ku̠ꞌu̠n xíꞌín nde̠, a̠kán kúa̠ kŭꞌun nde̠. No tenemos
dinero, por eso no vamos a ir. [variantes: a̠kán, i̠kán, ña̠kán]
M: ikán, nakake$; C: nekan$; A: ñakán,
ikán; EJ: ña̠ ikán, ña̠kán, ikán
yǎku vt
rasurar, limpiar, raspar
X: ___, yákun, ___
C: yaku$
EJ: yǎku, íyǎku, ni̠yǎku
yakuá adj 1. torcido
2. chueco Variante ndiakuá
M: yakuá; C: ndiakua$; EJ: yakuá
kuyakuá vp
torcerse, ser torcido
xayakuá vt
torcer
na̠yakuá
núu̠
yakua$ (C)
[variante de: nda̠kua̠] corteza (de árbol)
yakua̠ (C)
s
residuo
ya̠kua̠ adj sucio
Chika̠a̠ ndó ra̠ ini tìkuǐi ná kuchi ra̠, saá chi yakuá ní ra̠.
Métanlo dentro del agua para
bañarse porque está muy sucio.
M: ya̠kua̠; A: yakua̠; EJ: ya̠kua̠
kuya̠kua̠ vp
ensuciarse
xaya̠kua̠ vt
ensuciar
ya̠kuín s
armadillo Chée ní ya̠kuín kètà nu̠ú i̠, ta kŏó
ndíkúchíñú i̠ kaꞌní i̠ rí. Me salió un
armadillo muy grande y no lo pude matar.
Variante ndia̠kuín
M: ya̠kuín; C: yakuín; A: ndiakuin; EJ:
yakuín
yakun vt
raspar, limpiar Véase yǎku
yaku̠n (C, EJ)
s
cepillo para el pelo
ya̠ku̠n (C)
s
fila, cola Véase i̠ku̠n
yákun ndaa vt
lamer
X: yákun ndaa, yákun ndaa, ndi̠yâkun ndaa
M: ya̠kún ndia̠a, íya̠kún ndia̠a, ndi̠ya̠kún ndia̠a
A: ya̠kún ndaa; yákún ndaa; ni̠ya̠kún ndaa
ya̠kún ndia̠a (M, C)
vt
lamer Véase yakun ndaa
yala adj desnudo Véase chálá
M: yala; C:
yala$; EJ: yálá
ya̠ma̠ní s
favor ¡Xaa loꞌo ún ya̠ma̠ní xíꞌín i̠; chindeé loꞌo ún ye̠ꞌe̠, ndáꞌvi i̠! ¡Por favor
hazme un favor; ayúdame, pobre de mí! Véase ma̠ní
ya̠mâni s
regalo Xa̠ꞌá se̠ꞌe na̠ kua̠ꞌa̠n na̠ taꞌnda, ya̠kán kua̠ꞌa̠n ní ya̠mâni xíꞌín na̠. Fueron a
pedir la mano de la muchaha, por eso llevan muchos regalos.
ya̠ma̠ní uun en vano, en
valde
yándá s
lugar sin árboles Iin xàꞌndà ndiꞌi na̠ itún; ni kŏó mií ka nú; mí yándá mií
ndùù. Cortaron todos los árboles; se quedó el campo bien pelón sin
árboles.
EJ: yándá
ya̠nda̠ s
cicatriz Ya̠ ndi̠ta̠ꞌnda̠ kú xa̠ꞌá i̠, ta vitin ki̠ndòò ya̠nda̠ ya̠. Me
corté en el pie y ahora se me quedó la cicatriz.
EJ: ya̠nda
yani [variante de: ñani] hermano (del hombre)
yani$ (C)
vt
sellar
yánká (EJ) adj difícil, complicado Ni̠ka̠'a̠n Juana xí'in ñá xixi-yu
ná ku̠'u̠n-ñá sachíñu-ña nda̠ Everett ra káchi-ñá kökûni̠-ñá saá
chi ña̠ yánká ke ndandukú-ñá na̠ yuví ku̠'u̠n xí'in-ñá. Iin nda̠a̠ na̠ tá'án-ñá kûni̠-ñá
ku̠'u̠n-na xí'in-ñá. Juana le dijo a mi tía que trabajara en Everett pero ella dijo
que no quiere porque es muy complicado buscar a alguien para darle aventón. Siempre prefiere ir con sus familiares.
EJ: yánká
yásí (M)
[pres. de: kasi$ detener]
yásín (A) adj delgado (como papel) Véase yáxín
ya̠sín adj 1. sabroso, delicioso Ya̠sín ní xíxí ña̠ꞌa síkua̠ꞌa nána i̠. Mi mamá
hace la comida muy sabrosa (lit.: muy
sabrosas saben las cosas que hace mi mamá).
2. bien [neg.: yǎsín]
M: ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n; EJ:
yasín
kuya̠sín vp
ponerse delicioso
xaya̠sín vt
hacer delicioso
yatá adj viejo
Kŏó kútóo ka i̠ to̠to̠ yóꞌó; xa̠ yatá ní va ya̠. Ya no
me gusta este vestido; es muy viejo.
M: yatá; C: yatá; A: yatá; EJ: yatá
kuyatá vp
envejecerse
xayatá vt
hacer viejo
yata s
cabello de elote (seco) Xa̠ va̠ꞌa kaxí yó ndixín chi xa̠ ndi̠ndi̠chi̠ yata
xi̠ꞌní ya̠. Ya
podemos comer los elotes porque ya se secó el cabello.
M: yatia̠; A: yata; EJ: yatia
ya̠tá s
arado, estaca Kùví ka taꞌví i̠ chi ndòꞌnì ya̠tá i̠. Ya no
puedo barbechar porque se me quebró el arado.
M: ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta
ya̠ta̠ ndaꞌa̠ (A) estaca (para plantar)
yata xi̠ní ndixín cabello de
elote (fresco)
yatan vi 1. asarse, estar
asado
2. calentarse (en el comal o fuego) Tìkuǐi chika̠a̠ ún yuꞌú xi̠tá, vitâ ná yatan ya̠; ndakú ní ya̠. Echale agua a la orilla de las
tortillas para que estén más suaves cuando se calenten; están muy duras.
X: yatan, yátán, yàtàn
C: yatan, yátan, ya̠tan
A: yatan, yátan, ya̠tan
EJ: yatan, yátan, yǎtan
siyátán vt
asar
yáti s
ayate
C: yátí (bolsa grande); A: yati; EJ: yáti
yati adv 1. cerca (lugar) ‑¿Míí ku̠ꞌu̠n ún, ndeé ní kua̠ꞌa̠n ún? ‑Yati ña̠á va ku̠ꞌu̠n i̠. ‑¿A dónde
vas que llevas mucha prisa? ‑Allí cerquita voy.
2. hasta a punto
M: yachin; C: yachin$; A: yatin; EJ:
yachin
kuyati vi
acercarse
ya̠ti̠ (A) adv antes
Véase ya̠chi̠
yatia̠ (C)
s
cabello de elote Véase yata
yati̠n (A)
adv cerca
Véase yati
yatu adj estíptico (como platano que no es maduro) Na̠ꞌa kútóo na̠ kaxí na chìkún va̠ꞌa ni yatun rí. A la
gente le gusta comer los guamúchiles aunque son estípticos. Variante yatun
M: atŭ; C: atu$; EJ: atu
kuyatu vp
amargarse
ya̠ꞌun (A) interj Indica una pausa.
yàvà [variante de: vàyà] flor de calabaza
ya̠va s 1. tipo de hierba
2. tipo de semilla
ya̠va̠ꞌa s alma
yaví s maguey
M: yavǐ; C: yavǐ; A: yávi̠; EJ: yaví
ya̠vi̠ s 1. agujero, hoyo Káan nde̠ ya̠vi̠ nu̠ú chiꞌi nde̠ túnkui̠ꞌi. Estamos
haciendo hoyos para plantar árboles frutales.
2. cueva
3. pozo
A: yavi̠; EJ: ya̠vi̠
yavi̠ si̠ko̠n (A)
laringe
yavi̠ si̠ti̠n (A)
fosa nasal
1yaꞌvi adj caro, costoso
Yaꞌvi ka ví kùñù; iin koꞌndo loꞌo páꞌa ví kú ya̠sàtá i̠. La
carne está muy cara; compré un trocito nada más.
M: yaꞌvi; C: yaꞌvi; A: yáꞌvi; EJ: yaꞌvi
kuyaꞌvi (C) vp
ponerse costoso
2yaꞌvi (A) vt costar
ya̠ꞌvi s 1. sueldo Va̠ꞌa kú chi ndi̠xi̠yo ya̠ꞌvi na̠xa̠chíñú Culiacán kui̠ya̠ vitin. El
sueldo de los trabajadores en Culiacán estuvo muy bueno éste año.
2. precio Ndàà ní ya̠ꞌvi nu̠ní; vitin yaꞌvi ní ya̠. Subió mucho
el precio del maíz; ahora está caro.
3. mercado, centro Yáñaꞌá kua̠ꞌa̠n kaá kú yá ndi̠xa̠ꞌa̠n xíꞌín i̠ xìtò ndeꞌé nde̠ nu̠ú ya̠ꞌvi. La mujer
que va allí es la que fue conmigo a pasear al centro.
M: yaꞌvi̠ , yáꞌvi (#2); A: ya̠ꞌvi; EJ: ya̠ꞌvi
kundaa
ya̠ꞌvi costar
ya̠xa̠ adj simple (se usa más con
caña de azúcar)
C: axa
i̠ín ya̠xa̠ sal de cal
yáxí [pres. de: kaxí comer]
yaxi$ (C)
adj delgado (como papel, o tela) Véase yáxín
yáxín adj 1. delgado (como papel, o tela) Luvi ka ví kátín nána i̠ xi̠tá; yáxín kú chi kátín yá ya̠.
Mi mamá echa muy bien las
tortillas; las hace muy delgaditas.
2. bajo, no profundo
M: yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín;
EJ: yáxín
kuyáxín vp
adelgazarse
xayáxín vt
hacer delgado
yaxín s
jícara
M: yaxín; C: yaxín; A: yaxi̠n; EJ: yaxín
ya̠xin (C)
adj delicioso, sabroso
Véase ya̠sín
ye$ (C)
pron Es una contracción de yo nosotros más e él o ella.
yeé s
baba, jugo del nopal Kŏó kútóo i̠ kaxí i̠ vi̠ꞌndá chi íyo ní yeé ya̠. No me
gusta comer el nopal porque tiene mucha baba. Sinón. kaní
yéꞌé s 1. puerta Ná ndasi yéꞌé ta kuchǐñú ka ke̠e ndikama ini veꞌe. Cuando se
cierre la puerta ya no van a poder entrar las moscas.
2. patio Chìꞌì nána i̠ iin itún chŏꞌma yéꞌé nde̠ ta latún kú chi íín ita nú. Mi
mamá sembró un palo blanco en nuestro patio y está muy bonito; tiene muchas
flores.
M: yéꞌe, yéꞌé; C: yéꞌe; A: yéꞌé; P: yéꞌé; EJ: yéꞌe
nu̠ꞌu yéꞌé incisivo
yéꞌe̠ adj brillante
Kití oro kú ndi̠la yá, ya̠kán luvi ní yéꞌe̠ rí. Sus aretes son de oro; por eso están muy
brillantes.
M: yéꞌe̠; A: yéꞌe; P: yéꞌe̠; EJ: yéꞌe̠
kuyéꞌe̠ vp
ponerse brillante
ndi̠ye̠ꞌe̠ vi
brillar
sindiyéꞌe̠ vt
alumbrar
ye̠ꞌe̠ pron, adj Es la forma independiente de la primera persona de singular.
Ye̠ꞌe̠ ta ku̠ꞌu̠n i̠ kaꞌnda i̠ iin ita ini corra. Yo voy
a ir a cortar una flor en el jardín.
M: yu̠ꞌu̠; C: yu̠ꞌu̠; A: yi̠ꞌi̠; P: i̠ꞌi̠; EJ: yu̠ꞌu̠
yichi̠ (A)
s camino
Véase ichí
yi̠chí (A)
adj seco Véase íchi̠
yi̠chi̠ (A)
vi secar
Véase i̠chi̠
yichi ini (A) vt
desear, querer
yichí…takui̠i (A) tener sed
Véase i̠chi̠ ini
yíꞌí [variante de: íꞌí] crudo
yií [variante de: ií] esposo
yii (A)
s tejón
Véase ìì
yi̠í [variante de: i̠í] delicado
yi̠í ini adj cuidadoso, respetuoso
Sinón. vii ini
yi̠ꞌí (A) s
ampolla Véase chi̠ki̠i̠
yi̠ꞌi̠ (A) pron, adj Es la forma independiente de la primera persona de singular.
Véase ye̠ꞌe̠
yiki̠ (A)
s
hueso Véase leke
yiki̠ kaꞌa̠ (A) cadera
yiki ko̠ñu (A) s
cuerpo Véase ikí kùñù
yiki̠ si̠ki̠ (A)
nuca
yiki̠ yóo̠ (A)
garganta
yiki̠ yuꞌu̠ (A)
mandíbula, quijada
yiki̠n (A)
s calabaza
Véase ikín
yiko̠n (A)
s fila, cola Véase i̠ku̠n
yisá (A) adv pasado
mañana Véase isâ
yisa̠ (A) s
elotito Véase isá
yisi̠ (A) s
cabello Véase ixí
yisi ñii̠ (A)
vello de
cuerpo
yisi si̠ki̠ nduchu̠
no̠o̠ (A)
ceja
yisi si̠ni̠ (A)
s
cabello Véase ixí
yiso (A)
s
conejo Variante yison Véase leko
yíta (A)
[pres. de: kuita pararse] Véase kundita
yita (A)
s 1. flor
2. pasto Véase ita,
ita leko
yita ñuꞌú (A) s
flor de nochebuena Véase ita ñùꞌú
yiti̠ (A)
s ocote
Véase 1itin
1yitin (A) s
servilleta Véase soꞌmá
2yitin (A) adj izquierda
Véase ítín
3yitin (A) s
cedazo Véase itin
yito̠n (A)
s árbol
Véase itún
yivá (A) s
padre Véase ivá
yiva (A) s
quelite Véase iva
yiva chíchi (A) planta de
frijol, frijolar
Véase iva chíchí
yiva chikito̠n (A) verdolaga
Véase iva chi̠ki̠tu̠n
yiva lavano (A) mostaza
X: no existe
yiva ndusú (A) pápalo
Véase iva ndusú
yivá ño̠ꞌo (A) s padrino
Véase ivá ñu̠ꞌu
yiva su̠tu̠ (A) berro (hierba)
X: no existe
yiva tayoo (A) lalache (reg.), alache (hierba) Véase iva tiyôó
1yi̠ꞌva̠ (A) s
hilo Véase i̠ꞌva̠
2yi̠ꞌva̠ (A) s
nieve Véase i̠ꞌva̠
1yivi̠ (A) s
petate Véase iví
2yivi̠ (A) s
barranca Véase i̠vi̠
yivi yi̠ti̠ (A) cacaya (fruta del maguey) Véase ta itun, lombi
yi̠ꞌví (A) vi tener miedo
Véase ku íꞌvi
yiyá (A) adj agrio
Véase iyá
yi̠yó (A)
adj peligroso
Véase i̠yo
yó pron, adj Es la forma dependiente de la primera persona de plural inclusivo.
Ná ko̠ꞌo̠ yó xachíñú yó, saá kana xùꞌún satá i̠ ndu̠xán ún. Cuando
vayamos a trabajar, entonces tendremos dinero para comprar tus huaraches.
M: yo̠; C: yo̠; A: yó; EJ: yó
yo (C$, A)
pron quién?
Véase unkú
yó ndaꞌa̠ (A) ¿a quién? Véase unkú
yókán adv por aquí y
por allá
A: níꞌni
1yókó adj caliente (se usa con alimentos) Iꞌní yo̠kó tùtà va̠ꞌa ní xíꞌí ya̠ tá tiempo vi̠xin. El
atole calientito es muy rico en el tiempo de frío.
2yókó (A) s
yugo Véase yúku
yóko adj Tiene la characterística que rinde mucho. (como frijol o pasta) Yóko ní nduchí saá chi loꞌo va ya̠ chîꞌyó ta ndínáñú ya̠; ndúú kua̠ꞌá ní ya̠. El frijol
rinde mucho porque antes de se cuece está poquito y pero se hace mucho.
EJ: yóko
kuyóko vp
abundarse
xayóko vt
usar frugalmente, hacer rendir mucho
yokó s
espiga (de la milpa) Kama ní xàꞌnù itun i̠; xa̠ va̠xi ndiꞌi yokó ya̠. Creció muy
rápido mi milpa; ya están espigando (lit.: ya están viniendo todas las
espigas).
C: yoko; A: yoko̠; EJ: yokó
yo̠kó s
vapor Kŭná ún yuꞌú ki̠si chi iꞌní ní ya̠; káná ní yo̠kó yuꞌú ya̠. Koto ka ndi̠í ún. No
destapes la olla porque está muy caliente; está saliendo mucho vapor. No sea
que te quemes.
M: yo̠kŏ; A: yo̠ko̠; EJ: yo̠kó
yo̠ko̠ s panal, colmena
Kuni ndi̠xa̠ꞌa̠n i̠ xa̠ꞌá yo̠ko̠, ta tììn ní títǐsun ye̠ꞌe̠. Ayer fui
por el panal, y me picaron mucho las avispas.
(Nota dialéctica: en Alacatlatzala también quiere decir abeja.)
A: yoko̠, yóko̠; EJ: yo̠ko̠
yo̠ko̠ (EJ) s barros de acné Véase tioko̠
yoko xuꞌun (P) s un tipo de
hormiga (La gente creen que esta hormiga trae buena
suerte e indica que uno va a encontrar dinero.)
yoma$ (C)
s
cuarta
M: yoꞌo kaꞌndi$
yóó pron, adj Es la forma independiente de la primera persona de plural
inclusiva. Tá válí yó kua̠ꞌa̠n yó scuela, ta kándítá i̠ku̠n na̠ yóó,
ta saá kua̠ndéé yó kaꞌvi yó. Cuando éramos pequeños nos
ponían en filas para entrar a nuestros salón a estudiar.
C: yoo
yóó (C; A)
[pres. de: koo haber]
yoo s
cántaro Xinaꞌá ta nina xíꞌín yoo xìkó nde̠ tìkuǐi. Antes
acarreábamos el agua solamente con cántaros.
A: yoo; EJ: yoo
yoo (C, P, EJ)
pron quién?, de quién?
¿Yoo itún kúú-ña? ¿De quién es el palo? Véase unkúa̠
1yo̠ó s 1. luna Xa̠ va̠xi tûvi saá chi xa̠ kua̠ꞌa̠n kêta yo̠ó. Ya
está amaneciendo porque ya se está metiendo la luna.
2. mes Yo̠ó va̠xi vitin koo vikó ñùù nde̠; ya̠kán kua̠ꞌa̠n nde̠ kasa vií ní nde̠ veꞌe ñu̠ꞌu. Va a haber
fiesta en nuestro pueblo el mes que entra; por eso estamos yendo a la iglesia a
arreglarla.
M: yo̠ŏ; A: yo̠o̠; P: yo̠ó; EJ: yo̠ó
xa̠ u̠vi̠
ndaá yo̠ó hace pocos meses
xi̠ꞌní yo̠ó fin del mes
xa̠ꞌá yo̠ó principio del mes
2yo̠ó s carrizo
M: tiyoŏ; A: yo̠ó; EJ: tiyo̠ó
3yo̠ó adj marchitado (milpa)
kuyo̠ó
vp marchitar
yo̠ó níí
luna llena
A: yo̠o̠ xu̠xá, yo̠o̠ níi
yo̠o̠ ñáꞌñú luna nueva, media luna (no hay palabras
especiales para las fases de la luna)
A: luna nueva: yo̠o̠ xa̠á, yo̠o̠ yutá; media luna yo̠o̠
ñaꞌño
yóꞌó 1. adv aquí Tǐꞌví ka ún tùtù nu̠ú i̠ chi kŏó ka i̠ íyo yóꞌó; xa̠ ndi̠nàmà va i̠. Ya no
me escribas porque ya no vivo aquí; ya me cambié.
2. adj
este Ichí yóꞌó kúa̠ va̠ꞌa ku̠ꞌu̠n ún, ya̠yóꞌó kúa̠ kua̠ꞌa̠n nda̠ Oaxaca. Puede
ir por este camino; éste le lleva hasta Oaxaca.
M: yóꞌo; C: yóꞌo̠; A: yóꞌo; P: yóꞌó; EJ: yóꞌo
yóꞌo̠ pron, adj Es la forma independiente de la segunda persona de singular.
Kâní ka ví íyo ún, kùví mií kixi i̠ koto i̠ yóꞌo̠. Vives tan
lejos, que casi no puedo venir a visitarte.
M: yóꞌo̠; C: yóꞌo; A: yóꞌó; P: yóꞌo̠; EJ: yóꞌo̠
yoꞌó s 1. reata, cuerda, mecate
Xàꞌndà yoꞌó su̠kún ki̠ni̠ chi tuun ní ndíkáa̠ ya̠ su̠kún rí. El mecate le raspó el cuello al marrano porque
estaba muy apretado.
2. bejuco Iin ndàà ndiꞌi yoꞌó te̠ꞌe̠ nañá ndaꞌá ti̠kǎva. Se subió
todo el bejuco del chayote al ciruelo.
M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠; EJ: yoꞌó
1yo̠ꞌó s multitude
Kama ní ndiꞌi kutu nde̠ chi iin yo̠ꞌó chée na̠ꞌa kua̠ꞌa̠n kutu xíꞌín nde̠. Vamos a terminar de limpiar la milpa muy rápido
porque una gran multitude de gente vino a limpiar con nosotros.
2yo̠ꞌó adj torcido
Kŏó ndíkáná va̠ꞌa xìyò si̠kuàꞌà i̠; yo̠ꞌó ní kànà ya̠. No
salió bien el vestido que hize; salió muy torcido.
yoꞌo kaꞌndi$ (C)
s
cuarta
yoꞌó náyúú (EJ) s
honda (arma)
yoꞌó ñu̠ú (EJ) s
mecapal
yoꞌó tuchí (C) s
mecate que amarrar el palito que lleva
el urdimbre a la barra urdimbre de telar de cinta
X: no existe
yoꞌó tukuítiǎ (C) s
mecate para conectar el telar
yoótu (C)
s
mecapal (banda
tejida de palma para cargar cosas con la cabeza)
Véase to̠to̠ tokó
yósó [pres. de: kosó montar]
yosó s
llano Iin yosó káꞌnú chìꞌì ra̠; kua̠ꞌá kú chi ká ñuꞌú ra̠. Él sembró
en un llano grande; tiene mucho terreno.
A: yoso̠; EJ: yosó
yòsó s
metate Xinaꞌá ta nina nu̠ú yòsó tàꞌví násiꞌí xáꞌa ná. Antes las
mujeres martajaban su nixtamal en metates.
M: yo̠só; C: yo̠só; A: yo̠só; EJ: yǒso
nu̠ꞌu yòsó molar
Yosó I̠ta Ndoó (P)
Plan de
Zacatepec (un pueblo en el municipio de Tlapa) Véase Ñuꞌú Nda̠ꞌi̠
Yoso Nuni$ (C)
s
Tototepec (un pueblo en el municipio
de Tlapa) Véase Sínŭní
Yosó Xínu ? (nombre de un lugar)
yòtí s
arena Niꞌní kú chi yòtí yuꞌú i̠ta; ni kùví kaka xálá i̠ nu̠ú ya̠. La
arena en la orilla del río esta muy caliente; no puedo caminar descalza sobre
ella.
M: yu̠tí; A: yo̠tí; EJ: yu̠tí
yo̠va̠ (A) adj amargo
Véase u̠va̠
yoꞌva (A) adj espeso (atole, caldo) Véase naꞌma
yo̠ꞌva̠ (A) adj salado
Véase u̠ꞌva̠
yoꞌvi (A) adj difícil
Véase 1u̠ꞌvi̠
1yu̠ (C)
pron, adj Es la forma dependiente de la primera persona de singular.
Véase i̠
2yu̠ (C)
[variante de: yuꞌú] boca
1yuchí s
polvo
EJ: yuchí
2yuchí adj vacío
Mí yuchí mií kùù veꞌe scuela; kua̠ꞌa̠n ndiꞌi na̠valí vacasioni. La
escuela quedó muy vacía; todos los niños se fueron de vacaciones.
M: vichí; C: vichi$; A: vi̠chí; EJ: vichí
yuchi s
pedazo de algo que es quebradizo o
frágil (como vidrio, barro o la cáscara de huevo) Kùví kaka ra̠, chi yuchí botélla xàꞌndà xa̠ꞌá ra̠. No puede
caminar, porque un pedazo de botella le cortó el pie.
yuchǐ (C)
s
machete Véase 2i̠chi̠
yu̠chi̠ (EJ)
s
machete, cuchillo Véase 2i̠chi̠
yŭchí s lima Kuáꞌan ndukú yŭchí ná ndikuún i̠ i̠chi̠ i̠
chi kŏó xi̠ín mií ya̠. Ve
a pedir una lima para limar mi machete, porque no tiene nada de filo.
M: yuti$; EJ: yu̠chi̠ ndayuú
yu̠chi̠ linkó (EJ)
s
gancho, garabato Véase chiki'í
yu̠chi̠ ndayuú (EJ) s lima
yuchi vìxì pinole
yuchu̠ (A) s
machete Véase 2i̠chi̠
Yukaꞌan$ (C) s Un demonio que hace que la gente pelee entre si.
yu̠ka̠ꞌán s 1. brujería Ra̠ xákuéꞌe̠ va na̠ kú ra̠xìtò i̠, yu̠ka̠ꞌán chi̠kàà na̠ ra̠, saachí síín ní káꞌa̠n ra̠ vitin. Están
volviendo loco a mi tío; hicieron brujería, (sabemos esto) porque ahora habla
muy raro.
2. maldición
EJ: yu̠kǎ'án
yukía (A)
1. adj qué, quién
2. adj
cualquier Véase unkúa̠
yúkú (C)
s
yunta
yúku s
yugo
M: yúku; A: 3yókó; EJ: yúku
yukú (A)
pron ¿qué?
Véase unkú
yukú (A, EJ) adj silvestre
Véase ikú
tí
yukú s animal
silvestre
yukú (EJ) s
cerro, monte Véase ikú
1yu̠ku̠ (C, A, EJ) s
hoja, planta Véase i̠ku̠
2yu̠ku̠ (A, C) s
cerro, monte Véase ikú
yuku na$ (P)
pron ¿quién?
Véase unkú na̠
Yukú Sámi (C)
s
Cerro de las Garzas (el cerro que es más alto en esa parte de Guerrero y que sirve
como el sitio preferido para llevar a cabo ceremonias religiosas)
yukui̠i (M, EJ)
s
zorro Véase i̠kuìì
yukútí (A)
pron qué animal?
yu̠síni (C)
s
sombrero Véase xîní
yusu (A) s
venado Véase isun
yúta̠ (A) adj tierno
Véase ítá
yu̠ta (A) s
río Véase i̠ta
yutaꞌan nuu soko$ (C) vi
están hombro con hombro
yutátá (A)
s
espejo Véase yuu tátán
yuti$ (C)
s
lima Véase yŭchí
yu̠tí (M, C, EJ)
s
arena Véase yòtí
yutu (A) s
milpa Véase itu
yutu (C, EJ)
s
mecapal (banda
tejida de palma para cargar cosas con la cabeza)
Véase to̠to̠ tokó
yutun$ (C)
s
árbol Véase itún
yutun tata$ (C)
s
árbol frutal Véase itún kui̠ꞌi
yutúꞌu̠n (C) adj medio litro
Véase itún túꞌún
yúú (M, EJ)
s
desierto Véase yúyú
yu̠ú 1. s piedra, roca Yóꞌó xìnì i̠ kua̠ꞌa̠n iin ko̠ó, ta ti̠xin yu̠ú yóꞌó xítá nii nu̠ú rí ndíkáá rí. Aquí
vi que se metió una culebra; debajo de esta piedra se está asomando.
2. adj
rocoso Yu̠ú ní nu̠ú chìꞌì nde̠ ta tindóꞌó ní xútú nde̠. Donde
sembramos es muy rocoso y se nos hace muy difícil para limpiarlo.
M: yu̠ŭ; C: yu̠u; A: yu̠u̠; EJ: yu̠ú
yu̠ú kǎa (EJ) s piedra de
afilar
yu̠u̠ tásin yaꞌa̠ (A)
s piedra para moler (en molcajete)
yu̠ú tátán s
espejo Taxi yu̠ú tátán ná koto ndaa i̠ mií i̠
an va̠ꞌa káá i̠. Dame el
espejo para que yo me vea si estoy bien.
M: yuu tata$; A: yutátá; EJ: yu̠ú tátán
yu̠ú tíndúú (EJ) s piedra plana
para hacer cabrillas
yuꞌú 1. s boca, labio Ndikata yuꞌú chi ninu ndáá ní xi̠ín nduchí xa̠ꞌá nu̠ꞌu ún. Lávate la
boca porque tienes muchas cáscaras de frijol en los dientes.
2. s orilla Ndeé kú chi xínú i̠ kua̠ꞌa̠n i̠ yuꞌú mìnì ikán ta ndi̠kàvà i̠. Iba
corriendo muy recio a la orilla del lago y me caí.
3. s tapa, tapón
4. adj
respondón Yuꞌú ka ví íín ra̠; ka̠ꞌa̠n i̠ xíꞌín ra̠ ta ndi̠ku̠n xa̠ ndíkuíín ra̠ yuꞌú i̠. Él es muy
respondón; cualquier cosa que te digo ya me está respondiendo.
4. prep
a
M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠; EJ: yuꞌú
ixí yuꞌú bigote
kaꞌa válí yuꞌú rezongar
ka̠ꞌa̠n yuꞌú hablar personalmente
kaxí
yuꞌú besar
koo yuꞌu̠ (A)
estar de
acuerdo
kuáchí
yuꞌú latoso
nakasi
yuꞌu̠
(A) negar
ndikuiin…yuꞌú contestar
sináꞌa̠…yuꞌú repetir
xi̠nu
yuꞌú cumplir el
deseo
yuꞌú ní respondón
yǔꞌu (C, EJ) vi
asustarse, espantarse, tener miedo
Sinón. yuꞌvi
X: no existe
C: yuꞌu
EJ: yǔ'u, íyǔ'u, ni̠yǔ'u
yu̠ꞌu̠ (M, EJ) pron, adj Es la forma independiente de la primera persona de singular.
Véase ye̠ꞌe̠
yuꞌú leko s
labio leporino
yuꞌú ní respondón
yuuchii$ (C)
s
mármol
yuútu (C)
s
mecapal (banda
tejida de palma para cargar cosas con la cabeza)
Véase to̠to̠ tokó
yuvá (C)
s
frijol
yuvá (M, C, EJ)
s
padre (en Metlatonoc
y El Jicaral solamente se refiere a Dios o los santos)
Véase ivá
yuva (C, EJ)
s
hierba Véase iva
yuva chǐchi (EJ)
s
frijolar, planta de frijol Kana
kua̠ꞌá nduchí kui̠ya̠ vichin chi va̠ꞌa ní káá yuva chǐchi-yu. Este
año va a ver muchos frijoles porque está muy bonito mi frijolar. Véase iva chíchí
yuva chi̠ki̠tu̠n (EJ)
s
verdolaga Va̠ꞌa ní yáxí yuva chi̠ki̠tu̠n kásu̠n-ña xíꞌin ti̠naná. La
verdolaga enjitomatada es muy sabrosa. Véase
iva
chi̠ki̠tu̠n
yuva ndǔsu (EJ)
s
pápalo Kökútóo-i
kaxí-i yuva ndǔsu chi sákúꞌvi̠ ní ña̠ ti̠xin-i. No me gusta comer el pápalo porque me provoca dolor de
estómago. Véase iva ndusú
yuva̠ ya̠xin (C)
s
tipo de hierba Véase iva ya̠xín
1yu̠ꞌva̠ (C, EJ) s
hilo Véase i̠ꞌva̠
2yu̠ꞌva̠ (C, EJ)
s
nieve, hielo, escarcha (Nota dialéctica: en El Jicaral solamente se refiere a escarcha)
yuvéñu̠ꞌu (EJ) s
padrino Káchi-ra saá xíꞌin se̱ꞌe-ra,
“Vichin ra ku̱ꞌu̱n-un xíꞌin yuvéñu̱ꞌu-un
koo-un,” káchi-ra. Él le dijo a su hijo,
"Hoy vas a ir con tu padrino para vivir con él." Véase ivá ñu̠ꞌu
yuví (M, C, EJ) s
petate Véase iví
yu̠vi̠ (M, EJ)
s
barranca Véase i̠vi̠
yu̠ví (M, EJ)
s
gente Véase ìví
Yuvi Káni$ (C)
s
Barranca Lejos
yǔꞌvi (M, C, EJ) vi
tener miedo Variante u̠ꞌví Véase ku íꞌvi
yu̠ꞌví (M) adj asustado
yuvii$ (C)
s
gente Variante yuuvi$ Véase ìví
yuxán [variante de: uxán] masa
yuxa̠n ndayi (A) masa de
frijol
yúxi̠ní (EJ) s sombrero
1yúyú 1. s
desierto
2. adj desértico
M: yúú; A: yúyú; EJ: yúú
2yúyú s
rocío Kóꞌo̠ ní itun, yúyú ní tañu ya̠, iin nda̠xin
ya̠a̠ i̠. Las milpas están muy densas,
tienen mucho rocío y me mojé todo.
M: yúyú; A: yúyú; EJ: yúyú
3yúyú (A) adj vacío
yu̠yu adj hueco
Ni vǎꞌá mií ikín yóꞌó; ndá yu̠yu mií xáa ini ya̠. Esta
calabaza ya no sirve; suena hueca adentro.
C: i̠yu̠
ESPAÑOL – MIXTECO
A
a prep 1.
(hacia) X: chí; M: chi; C: che$; EJ: chí
2. X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠, no̠;
EJ: nu̠ú
3. X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ: nda'á
4. X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠; EJ: yu'ú
a propósito adv EJ: chiñu
abajo adv 1.
X: ni̠nu̠; C: ninu̠$; A: ni̠no̠; EJ: ni̠nu̠
2. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin; EJ:
ti̠xin
3. (al fondo) X: kaꞌá; M: kaꞌá; A: ka̠ꞌa̠, kaꞌa̠; EJ:
ka'á
4. (con
referencia al río) X: vàá; C: va̠á
abandonado
quedar abandonado X: ndo̠o ndaꞌá
sentir abandonado 1a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá ini
1b. X: nduchíꞌñá
abandonar vt 1.
X: sindikóó ndaꞌá
2. X: sindôo ndaꞌá
abeja f 1. X: tíñu̠ñú;
M: tíñu̠ñǔ; A: tíño̠ño̠; EJ:
tíñu̠ñú
2. X: ñuñú; M: ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠
abeja carpintera f X: timii$
tipo de abeja negra y chica X: ndiuchi
abierto adj X: no existe; C: nu$
estar abierto ve X: kununá; M: kunuñá; EJ: kununá
ablandar 1a. vt
X: xavitâ; M: savitá
1b. vt X: kixaa vitâ; M: no existe
1c. vi X: kuvitá; M: kuvitá; C: kuvitá; EJ: kuvitá
1d. vi X:
nduvitâ
1e. vt EJ: ndasa
vitá
abogado m
X: ndíchi; M:
ndíchí; EJ: ndíchi
ser abogado X: kundichi;
M: kundichi; C: kundichi; A: kundichi̠; EJ: kundichi
abogar ve
X: kundichi; M: kundichi; C:
kundichi$; A: kundichi̠; P: kundichi; EJ: kundichi
abonar vt 1a. vt xaxu̠xa̠n
1b. vt
X: kixaa xu̠xa̠n;
M: no existe
1c. vi X: kuxǔxan;
EJ: kuxǔxan
1d. vi
X: nduxǔxan
abono m (estiéricol) 1. X: sìꞌví; A: siꞌví kiti̠; EJ: sí'vi
2. (natural) C: xa̠ꞌan
3. (tierra muy fértil al
borde de un río) X: xu̠xa̠n; EJ:
xu̠xa̠n
3. (tierra muy fértil
donde estaban encerrados los animales) X: xǎ'an;
M: xa̠'á; A: sa̠'án; EJ: xǎ'an
aborrecer vt X: kundasí nu̠ú...kuni;
M: kundasí núu …kuni; EJ: kundasí nu̠ú … kuni
abrazar vt X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu ndiaa; EJ: kunumi nidaa
abrir 1a. vt
X: kuná; M: kuñá; A: kuná; EJ:
kuná
1b. vt X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona;
EJ: ndakuná
1c. vi X: ku̠ná; M: kunuñá; EJ:
kunu̠ná
1d. (espacio) vi X: nu̠ná;
M: nu̠ñǎ; A: nu̠na̠; EJ: nu̠ná
1e. vi
EJ: ndanu̠ná
2. (por ej.: tierra, piel, flor) vi X: ndu̠va̠; M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva;
EJ: ndu̠va̠
3a. vt
X: ndindika
3b. vi X: ndi̠ndi̠ka̠; C:
nandika
abrir los ojos 1. X: no existe; C: kotoꞌni$
2. (por primera vez) X:
ndikuná nu̠ú; EJ: ndakuná nu̠ú
absorber vt X: koꞌo; M: koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo; EJ: ko'o
abstenarse vi 1. X: kaꞌní ini; M:
kaniní; EJ: ka'ní ini
2. vi X: ka̠ꞌnu̠ ini; M: ka̠ꞌnu̠ ini; EJ: ka̠'nu̠ ini
abuela f
1. X: nána
chée; M: nána chee; C: nana chee; EJ: nána chêé, nána xá'nu
2. X: xi̠tán; M: i̠xtǎn; C: xi̠tǎn; A: xi̠ta̠n; P: ixtán
3. (indica falta de respeto in
Xochapa) X: péꞌe; C: péꞌé
abuelo m X: táta chée;
M: táta chee; C: táta chee; EJ:
táta chêé, táta xá'nu
2. X: táta xi̠í; M: xi̠ǐ; A: xi̠i̠
abundarse vi 1a. X: kukua̠ꞌá; M: kukuáꞌa
1b. X: ndukua̠ꞌá; M: ndukuaꞌǎ
2a. X: kukuíꞌí; M:
no existe
2b. X: ndukuíꞌí
aburrirse ve X: kuxúxán; M: kuxúxan; EJ:
kuxúxan
acaba de adv 1. X: sa̠kán;
M: sa̠kǎn; A: sakán; EJ: sa̠kán
2. X: sa̠kán kuití
acabar X: no
existe; C: kuiti$
acabarse vi (lluvia) X:
ndikui̠ta; C: ndakuita; EJ: ndakui̠ta
acarrear vt 1a. X: kuikó; M: vikó; C: viko;
A: kuikó; EJ: vikó
1b. X: no
existe; M: ndavikó; C: ndaviko; EJ:
ndavikó
hacer acarrear X: no existe; M: savíkó; C: saviko; EJ:
savikó
acedar 1a. vt xa iyá; M:
sa iyá
1b. vt X: kixaa iyá; M: no
existe
1c. vt X: sikuîyá; EJ: sakui̠yá
1d. vi
X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya;
EJ: kui̠yá
1e. vi X: ndu i̠yá; C: ndu
iyá
aceite m X: ceíte; A: sété; EJ: séte
acepillar vt 1.X: kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí
2. X: tuxí
aceptar vt
1. X:
kandíxá; M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa; EJ: kandíxa
2. X: ndikuiin; C: ndakuiin; A: ndakuiin; EJ: ndakuiin
acerca prep M: xa̠ꞌǎ; C:
xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠; EJ: xa̠'á
acercarse vi 1. X: tindaa; C: tandiaa$; A:
tondaa
2. X: kuyati; M: kuyachin; C: kuyachin$; EJ: kuyachin
aclararse vi 1a. (líquidos) X: kukuíi; M: kukuíi
1b. X: ndukuíi; C: ndukuíi
2a. (cielo) X: ku̠ná; M: kunuñá
2b. X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona; EJ: ndakuná
3. (implica que
más temprano había nubes) X:
ndandií; A: nandii
aconsejar vt 1. X: ndikani; EJ: ndakani
2. X: no existe; A: taxi...si̠ni̠
3. (casi siempre para hacer algo malo) X: chika̠a̠ ... yuꞌú; M: chikaa yuꞌú$
4. (de hacer algo malo)
X: chuꞌun; M: chuꞌun; A: chuꞌu; EJ: chu'un
acordarse v prnl 1. X: kuñuꞌu ini; M: kuñuꞌu; A: koꞌon ini; EJ: kuñu'u ini
2. X: ndikaꞌán ini; M: ndakáꞌán ini; C: ndakaꞌan
ini; A: ndakáꞌán ini, nakaꞌán; EJ: ndaká'án ini
acornear vt X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; C: kachiꞌi ndiki$; A: kachiꞌi; P: kakiꞌi; EJ: kachi'i
acostarse vi 1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kandúꞌu; A: kandúꞌu; EJ: kundu'ú ndi̠xin, kandú'u
1b. (suj.
pl.) X: ndikundoo
2. vi
(arcaísmo) X: ka̠va̠; M: kava; C: kava; EJ:
ka̠va̠
acostarse boca abajo 1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú ndee;
M: kandúꞌu̠ ndiee; A: kanduꞌu̠ ndee; EJ: kandú'u ndiee
1b. X: kundoo ndee; M: kundee ndiéé
acostarse boca arriba 1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú nduva; M: kandúꞌu̠ nduva; A:
kanduꞌu̠ ndiva; EJ: kandú'u nduva
1b. (suj. pl.) X: kundoo nduva; M: kundee
nduva; EJ: kundee nduva
acostumbrado
ser acostumbrado vi X: no existe; M: yúná'a; A: náꞌa
acostumbrarse vi X: ka̠an; M:
kaan; C: kaan; A: kaan; EJ: ka̠an
hacer acostumbrar X: sikâan; M:
sakáa̠n; EJ: saka̠an
acreditar vt X:
chinúú va̠ꞌa...tu̠ꞌun; M:
chinuu vaꞌa… tuꞌun
acta f X: ata; M:
ata; C: ata; EJ: ata
acueducto f (zanja) C: tundoo$; EJ: túndoó
acuerdo m
estar de acuerdo 1. X: iin yuꞌú kuu; M: iin yuꞌú kuu; EJ: iin yu'ú kuu
2. X: koo tu̠ꞌun$; M: no existe; EJ: no existe
3. X: koo yuꞌú; M: koo yuꞌú; A: koo yuꞌu̠; EJ: koo yu'ú
4. X: xi̠nu̠ ini; A: nino ini; EJ: xi̠nu̠ ini
5. X:
kitá'án; M: kutá'án; EJ: kitá'án
llegar a un acuerdo 1a. X: xanani;
M: sanání; A: kasa nani; EJ: sana̠ni
1b. X: kixaa nani; M: no existe
2. X: ka'nda xa̠'á; M: kaꞌndia xaꞌa$; EJ: ka'ndia xa̠'á
3. X: no existe; M: sandaku$; EJ: sandǎku
ponerse de acuerdo 1. X: chitáꞌán tu̠ꞌun; M: chitaꞌan tuꞌun$; EJ: chitá'án tu̠'un
2. X: iin yuꞌú kuu; M: iin yuꞌú kuu; EJ: iin yu'ú
kuu
3. X: ka̠ꞌa̠n táꞌán; M: ka̠táꞌa̠n; C: ka̠taꞌan; EJ: ka̠'a̠n tá'án
quedar de acuerdo X: ndo̠o; M:
ndo̠ǒ; A: ndo̠o; EJ: ndo̠o
X: kindo̠o; M: kindoo; A: kindoo; EJ: kindo̠o
acusado
ser acusado vi C: viso$
acusar (falsamente; a la persona) X: chika̠a̠...kua̠chi
acusar vt 1. X: kakin
kua̠chi; C: kakin kuachi; EJ:
kakin kua̠chi
2. X: nditúꞌún...xa̠ꞌá
3. X: no existe; A: sakuiso kua̠chi; EJ: sakuiso kua̠chi
4. X: xikó; M: xikó; C: xi̠kó; A: si̠kó; EJ:
xǐko vatiá
5. (falsamente)
X: xikó vatá
6. (ante las autoridades) X: taxi...kua̠chi;
A: taxi kua̠chi
7. (ante las autoridades) EJ: ndukú
… kua̠chi
8. (con malo motivo) X: no existe; M: kavixi; C: kavixi$
achatado adj (pies) X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠
adelantarse v prnl 1a. X: kunúú;
M: kunuu; A: kanoo; EJ: kunúú
1b. X: ndikunúú; C: ndakunuu; EJ: ndakunúú
adelantar algo vt X: no existe; M: koo tuꞌun$
adelgazar vi 1a. (algo plano) X: xayáxín; M: sayáxín
1b. vt X: kixaa yáxín; M: no existe
1c. vi X: kuyáxín;
M: kuyáxín
1d. vi X: nduyáxín
2a. vt xalakuan; M: salakuán; EJ: no existe
2b. vt kixaa lakuan; M: no
existe
2c. vi X: kulakuan; M: kulakuan
2d. vi X: ndulakuan
3a. vt (huesudo) X: xaleke; M: saleke
3b. vt kixaa leke; M: no existe
3c. vi X: kuleke; M: kuleke; C:
kuleke
3d. vi X: nduleke
4a. vt X: xanîí
4b. vt kixaa nîí; M: no existe
4c. vi X: kunîí; M: no existe; C: kuníi
4d. vi
X: ndunîí
5a. vi X: kukuéꞌe; M: kukuéꞌe; C: kukuéꞌe; EJ: ndukué'e
5b. vi X:
ndukuéꞌe; M: ndukuéꞌe; EJ: ndukué'e
además conj 1. X: síín; M: síín; P: siin; EJ: síín
2. X: no existe; A: ñii kía̠
3. X: va̠ꞌa chi
adentro adv, prep X: ini; M:
ini; A: ini; EJ: ini
estar adentro ve 1a. (suj.
sing.) X: ku̠ndi̠ka̠a̠; M: kundikaa̠; A: kunakaa̠; EJ: kundikaa̠
1b. (suj. pl.) X: kuñuꞌu; M: kuñuꞌu; A: kuñóꞌo; EJ: kuñu'u
adivinación f X: no existe; C: nuñu$
adivinar X: no existe;
C: taxi nuñú$
adivino m X: ndákú; M: ndáku; C: nuñu$; EJ: ndáku
admiración part C: nu$
admirarse 1. X: ndika̠nda̠
ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda ini; A: nakaꞌnda̠
ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini 2. EJ: kundi'i ini
adobe m X: ndo̠ꞌo; M: ndoꞌo̠; C: ndo̠ꞌo; A: ndoꞌo̠;
EJ: ndo̠'o
adorar vt X: kañúꞌú; M: kañúꞌú; A: kañóꞌó; EJ: kañú'ú
adornar vt 1a.
X: xakutú; sakutú; EJ: sakutú
1b. X: kixaa kutú; M: no existe
1c. X: ndasa kutú; M: ndasa kútú
adorno m X: sàví
afamar vt X:
chinúú va̠ꞌa...tu̠ꞌun; M: chinuu vaꞌa… tuꞌun$; EJ: chinúú va̠'a … tu̠'un
afilado adj C: ndiko$
afilar vt X: ndikuꞌún; C: ndakuꞌu; A: nakakin; EJ: ndakú'ún
afirmar vt 1. X: ndikuiin...xa̠ꞌá; A: ndakuiin … xa̠'a̠; EJ: ndakuiin …
xa̠'á
2. X: no existe; C: kasa kuáchi
afligirse vi X: tana; EJ:
tana
aflojar 1a. vt X: sitáya; M:
satáyá; EJ: sataya
1b. vi
X: taya; M:
taya; A: taya; EJ: taya
aforar vt X: no existe; C: kasa toto
afuera adv X: kèꞌè; M: ke̠ꞌe; C: ke̠ꞌe; A: ke̠ꞌe; EJ:
kě'e
agacharse vi 1. X: kuita
ndee
1b. X: ndikui̠ta ndee; M: kandiee$
agarradera f 1. (como de cántaro, taza, cubeta) X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠, A: so̠ꞌo; EJ:
so̠'o
2. (como de sartén) X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠;
EJ: xa̠'á
agarrar vt 1. X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin; EJ: ki'in
1b. X: ndikiꞌin; M;
ndakiꞌin; C:
ndakiꞌin; A:
nakiꞌin;
EJ: ndaki'in
2. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin; EJ: tiin
3. (para servir a alguien) X: kachiꞌi; M: kachiꞌi, A: kachiꞌi; P: kakiꞌi$; EJ: kachi'i
4. (sin permiso) X: keꞌé; M: keꞌé, A: keꞌe; EJ: ke'é
5. (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun$; EJ:
savi̠ku̠n
6. (un puño) X: tiniꞌni
agárralo vt X: uꞌún; EJ: u'ún
hacer agarrar X: sitîin
agradable adj
ponerse agradable X: nduma̠ní
agradecerse vi X: nditaꞌan ini; EJ: nitá'án ini
agriar 1a. vt
X: xa iyá; M: sa iyá
1b. vt
X: kixaa iyá;
M: no existe
1c. X: sikuîyá; EJ: sakui̠yá
1d. vi X: kui̠yá; M: xi̠ya̠; A: kuiya; EJ:
kui̠yá
1e. vi X: ndu i̠yá; C: ndu iyá
agrio adj X: iyá; M:
iyá; C: iyá; A: yiyá; EJ: iyá
agruras
tener agruras X: kana ñuꞌú ini; M: kana ñuꞌu ini; A: kana ñoꞌo̠
agua f 1. X: tìkuǐi;
M: tiákui̠í; A: takui̠i; EJ: ti̠kuǐi
2. (hablando con un niño) X: píi; EJ: píi
agua con cal X: ti̠kǎka; EJ:
ti̠kuǐi kaka
agua fresca C: tia vixi$
agua lodosa (de un río que apenas bajó
fuertemente del cerro) X: ta̠ñǔꞌú; M: tiañuꞌu$
aguacate m 1. (la fruta) X: tìchí; M: ti̠chí; A: ti̠chí; EJ: tǐchi
2. (el árbol) C: tutichi$; EJ: tún tǐchi
aguado adj 1. (por ej.: atole, frijoles, caldo) X:
kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí; EJ:
kuíí
2. X: kuiꞌla; M: no existe
3. X: uxá; M: vixá; A: visá; EJ: vixá
muy aguado X: kuíi lai; M:
no existe
aguantar 1a. vt
X: xandeé ini; M: sandieé
ini; EJ: sandieé ini
1b. vt X: kixaa
ndeé ini; M: no existe; C: no existe
1c. vt (poder)
X: kundeé; M: kundie̠e; A: kundee; EJ: kundieé
1d. vt
(soportar)
X: xa̠ꞌa̠ ndeé ini; EJ: xa̠'a̠ ndeé ini
2. vi (abstenerse) X: ka̠ꞌnu̠ ini; M: ka̠ꞌnu̠ ini; EJ: ka̠'nu̠ ini
aguar 1a. vt X: vt xakuíi; M:
sakuíí
1b. vt X: kixaa kuíí; M: no
existe
1c. vt X: ndasa kuíi; M: no existe; EJ: ndasa
kuíí
2a. vt
X: xakuiꞌla; M: no existe
2b. vt X: kixaa kuiꞌla; M: no existe
2c. vi X: kukuiꞌla; M: no existe
2d. vi X: ndukuiꞌla
3a. vt
X: xa uxá; M:
savi̠xá
3b. vt X: kixaa uxá; M: no existe
3b. vi X: ku uxá; M: kuvixá
3c. vi X: ndu uxá
4a. vt
X: xalaꞌlá; M: salaꞌlá
4b. vt X: kixaa laꞌlá; M: no existe
4c. vt X: ndasa laꞌlá
4d. vi
X: kulaꞌlá; M: kulaꞌlá
4e. vi X: ndulaꞌlá
aguardiente m X: ndìxì; M:
ndixi; EJ: ndixi
aguardiente de caña X: no existe; C: ndixi ndoo$
aguate s
X: túmí; M:
tu̠mi; C: tu̠mi; EJ: túmí
agudo adv, adj X: ya̠chi̠;
M: ya̠chi̠; EJ: ya̠chi̠
águila f 1. X: ta̠sún;
M: tasu$; EJ: ta̠sún
2. (arcaísmo) P:
titiáꞌa
aguja f X: tíku; M:
tíku; C: tíkú; A: túkú; EJ: tíku
agujerar vt X: kaan; M: kaan;
C: kaan; A: kaan; EJ: kaan
agujero m X: ya̠vi̠; A:
yavi̠; EJ: ya̠vi̠
ahijado m, f
X: se̠ꞌe ñu̠ꞌu; A: sa̠ꞌya ño̠ꞌo; EJ: se̠'e ñu̠'u
ahogar 1. vt P: xaꞌná
2. v pron (en agua o en humo) X: ka̠ꞌa̠n ndaa; M: ka̠ꞌa̠n ndiaa
ahora adv
1. X: vitin; M:
vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$; EJ: vichin
2. X: tu; M:
tu; C: tun$; EJ: tu
ahorcajarse vt X: kosó; M: ko̠so̠;
C: kóso; A: koso; EJ: kuyosó
ahorcar 1. vt X: kuaꞌná; M: kua̠ꞌñá
2. vt X: sikóꞌní ndaa
2. vi X: su̠ku̠n
ndaa
ahorita adv X: tikáꞌán; M: taka̠ꞌan; A: takáꞌan; EJ: taka'a
ahorita mismo X: no existe; A: nda̠ vitin ndea
ahuecar la mano vt 1a. X: xati̠ko̠ꞌó; C: kasa tikoꞌo$
1b. X: kixaa ti̠ko̠ꞌó; M: no existe
ahumado adj X: no existe; C: ñuꞌma
ahumar 1a. vt X: xa i̠ꞌma̠; M: sa i̠ꞌma̠
1b. vt X: kixaa i̠ꞌma̠; M: no existe
1c. vt X: ndasa i̠ꞌma̠; M: no existe
1d. vi
X: ku i̠ꞌma̠; M: ku íꞌma̠
1e. vi X: ndu i̠ꞌma̠
aire m X: ta̠chí; M:
ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí; EJ: ta̠chí
mal aire X: níma̠; M:
níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠; EJ: ínima̠
ajo m X: ti̠kùmì, ti̠kùmì
ajo; A: tikomi; EJ: ti̠kumi ndu̠ú
ajustar vt (igualar) X: no existe; C: kata tuꞌva
ala f X: ndi̠xín; M:
ndixi̠n; A: ndi̠xi̠n; EJ: ndi̠xín
alabar vt 1a. X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; A: kasa káꞌno
1b. X: kixaa káꞌnú; M: no existe
1c. X: ndasa káꞌnú; M: ndasa káꞌnu; EJ: ndasa ká'nu
1d. X: sikáꞌnú; M: sakáꞌnu; EJ: saká'nu
Alacatlatzala X: Láka; M:
no existe; A: Toki̠in
alacrán m X: tisǒꞌma; C: tísu̠ꞌma̠, A: tisíꞌma; EJ: ti̠sǒ'ma̠
alache s X: iva tiyôó;
A: yiva tayoo
alborotar 1a. vt X: xandeé; M:
sandieé 1b. vt
EJ: ndundieé
2. vi
X: ndi̠kui̠so̠
hacer alborotar X: sikákú...kua̠chi; EJ: sandǎku kua̠chi
alcanzar vi 1a. (extenderse, como una comida) X: kukuíꞌí; M: no existe
1b. X: ndukuíꞌí; EJ: ndkui'í
2a. (ampliarse) X: kuyóko; M: kuyókó 2b. X: nduyóko; EJ: nduyóko
3. (caber) X: nani; EJ: nani
hacer alcanzar vt X: xayóko; M:
sayóko; EJ: sayóko
alcohol m X: ndìxì; M:
ndixi; EJ: ndixi
Alcozauca X: Tàkuáàn; C:
Tiakuáán
alegre adj X:
sìí ini; EJ: sǐi ini
alejar 1a. vt X: sikutáꞌa; C: sakútia̠ꞌa; EJ: sakutia̠'a
1b. vi
(hacerse a un lado) X: kuta̠ꞌa; M: kua̠tiáꞌa̠; A: kutaꞌá; EJ:
kutia̠'a
2a. vi X: kuxíká; M: kuxíka
2b.
vi X: nduxíká; M:
nduxíka
alfiler m
afiler
de gancho X: kàà chikiꞌi; M: ka̠a tiku$; P: kàà káncho
algodón m X: kachí; M:
kachǐ; A: ka̠chi̠; EJ: ka̠chi
alguien (de ustedes) X: ndá ndóꞌo̠
algunos adj X: sava; M:
sava; A: sava; P: sava; EJ: sava
alisar 1. vt X: xakaní; M: sakaní
1. vt X: kixaa
kaní; M: no existe
1. vt X: ndasa kaní
2. vt
X: kuxín; M: kuxí; EJ: kuxí
allá (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A:
kaa̠; P: kaá; EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán; A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente) X: ña̠á; M:
ña̠ǎ; A: xa̠a̠n; EJ: ña̠á
hasta allá adv X: no existe; C: kuiti$
alma vi X: ya̠va̠ꞌa
Almolonga X: Molonga
almorzar vi X: kasi ini; M: kasi̠ni; A: kasi; EJ: kasǐni
Alpoyecancingo X: Táꞌva̠
altar m (de los brujos) X: veꞌe ta̠i̠
alto adj 1. (sing.) X: kâní; M: kánǐ; A: káni̠; P: kâní; EJ: kâní
2. X: súkun; M: súkún; C: súkún; A: síkón; EJ: súkun
alumbrado adj
estar alumbrado 1a. X: ndi̠ye̠ꞌe̠; M: ndayeꞌe̠; A: nayeꞌe; EJ: ndaye'e
1b. X: ndi̠ye̠ꞌe̠ ndaa
alumbrar vt X: sindiyéꞌe̠; M: sandayeꞌe
alzar vt X: ndaniꞌi; M: ndoniꞌi; A: ndaniꞌi; EJ: ndoni'i
amabilidad f C: vatia$
amado adj X: ma̠ní; M:
ma̠ni̠; A: mani, ma̠ni; EJ: ma̠ní
amanecer vi 1. X: tu̠vi;
M: tu̠vi; A: ti̠vi; EJ: tu̠vi
2. X: no existe; M: kuyaa
amar vt 1.
X: ku̠ni̠...kuni
2. X: ku̠ꞌvi̠ ini...kuni; M: M: kuꞌvi̠ ini...kuni; A: kiꞌvi ini;
EJ: ku̠'vi̠ ini … kuni
amargar 1a. vt X: xa u̠va̠;
C: kasa uva$
1b. vt
X: kixaa u̠va̠;
M: no existe
1c. vi
X: ku u̠va̠;
M: ku uꞌva̠
1d. vi
X: ndu u̠va̠
2a. (estíptico) vi
X: kuyatu; M:
no existe 2b.
vi
X: nduyatu
amargo adj X: u̠va̠; M:
i̠va̠; A: yo̠va̠; EJ: u̠va̠
amarguísimo adj
X: kǎva, u̠va̠
kǎva; M: ka̠va̠
amarillecer 1a. vt xakuáan;
sakuáán
1b. vt X: kixaa kuáan; M: no existe
1c. vt X: ndasa kuáan; M: ndasa
kuáán
1d. vi X: kukuáan; M: kukuáán; C:
kukua̠án
amarillo adj 1. X: kuáan; M:
kuáán, C: kua̠án, A: kuáán; EJ: kuáan
2. (color café ligero)
X: yáꞌa; M: yáꞌa; C: yaꞌá; A: yáꞌá; EJ: yá'a
amarillo claro o fuerte X: kuáan ita
hacer amarillo 1a. X: xakuáan;
M: sakuáán
1b. X: kixaa kuáan; M: no existe 1c. X: ndasa kuáan; M: ndasa kuáán
amarrado adj
estar amarrado X: kunuꞌni; M: kunuꞌni̠; A: kunoꞌni̠; EJ: kunu'ni
amarrar 1. vt X: katún; M:
katún, chikatún; A: katón; EJ:
katún
1b. vi X: vi
ka̠tún; M: no
existe; C: no existe; A: no existe
2. vi
X: no existe; M: kuꞌni; C: kuꞌni; A: koꞌni
ambos adj X: no existe; A: ndio̠vi̠
amigo, amiga m, f 1. (pl.) X: na̠xíni̠ táꞌán
2. X: (hombre a hombre; vocativo) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani;
EJ: ñani
amole s 1. X: na̠má
ikú, na̠má kává; C: nama
yúku
amontonar 1. vt X: chindoo
koo; M: chindee koo; C: chindee koo$; A: chindoo tiꞌvi; EJ: chindee koo
2. vt X: kani koo; M: kani ko̠o̠
3. (unas pocas cosas) vt X: no existe; M: koyo koo
4a. (en un
montón) vt X: sindáá koo; M: sandaa koo; EJ: sandaa koo
4b. vi X: ndaa koo;
C: ndaa taꞌan$
5. vt X: no existe; C: ndata$
6. (muchísimos, como moscas) vi X: ka̠tin; M: ka̠ti̠; EJ: ka̠ti
ampliar 1. (ensanchar)
vt X: xandíka̠
1b. vt X: kixaa ndíka̠;
M: no existe
1c. vt X: ndasa ndíka̠
2a. (rendir mucho) vi X:
kuyóko; M: kuyókó
2b. vi X: nduyóko; EJ:
nduyóko
ampolla f 1. X: chi̠ki̠i̠;
C: ñuñu; A: yi̠ꞌí; EJ: chiki̠i̠
ampolla de agua X: no existe; C: ñuñu tiakuii
ampollarse vi X: no existe; C: chikee, tike̠e̠
amputado adj
X: lu̠ndu̠;
M: lu̠ndu̠; EJ: lu̠ndu̠
amputar vt 1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠
1b. X: kixaa lu̠ndu̠; M: no existe
1c. X: kulu̠ndu̠; M: kulundu̠
1d. X: ndulu̠ndu̠
amuleto m X: no existe; C: chembe$
anaranjado adj X: kuáꞌa kuáan; M: kuaꞌa kuaan$; EJ: kuá'a kuáan
anciano, anciana m,f X: xìkuàꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xi̠kua̠'á
anchar 1. (ensanchar)
vt X: xandíka̠
1b. vt X: kixaa ndíka̠;
M: no existe
1c. vt X: ndasa ndíka̠;
EJ: ndasa ndíka̠
2a. (algo con abetura) vt X:
xakóꞌó; M: sakóꞌó
2b. vt X: kixaa kóꞌó; M: no existe
2c. X: ndasa kóꞌó; M: ndasa
kóꞌó; EJ ndasa kó'ó 2d. vi X: kukóꞌó; M: kukóꞌó
2e. vi X: ndukóꞌó; M: ndukóꞌó; EJ: ndukó'ó
3a. (pies, mesas y terreno) vt X: xaláꞌmbá; M: saláꞌmbá
3b. vi X: kuláꞌmbá; M: kulaꞌmba̠
3c. vi X: nduláꞌmbá; M: ndulaꞌmbá
ancho adj
1. (extenso) X: ndíka̠; M: ndíka̠; A: ndíka̠; EJ: ndíka̠
2. (algo con abetura) X: kóꞌó; M: kóꞌó; EJ: kó'ó
3. (pies, mesas y terreno)
X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠
ponerse ancho 1a. X: kukóꞌó; M: kukóꞌó
1b. X: ndukóꞌó; EJ: ndukó'ó
2a. X: kuláꞌmbá; M: kulaꞌmba̠
2b. X: nduláꞌmbá
andar vi
1. X: kaka;
M: kaka; A: kaka; EJ: kaka
2. X: kaka xáꞌá; M: kaka xáꞌá
andar dondequiera vi X: kuniꞌni; M: kunuꞌni; A: kuniꞌni; EJ: kuni'ni
andar ladeado vi X: kaka xîín;
C: kaka xiin
andar para divertirse X: no existe; M: kaka sii̠; A: kaka sii̠
andar tomado del brazo vi X: no existe; C: kaxe̠ꞌe
hacer andar X: sikáká; M:
sakáka; C: sakaka; A: sakaka; EJ: sakaka nuu
andrajoso adj X: láꞌla; M: láꞌlá; A: láꞌlá; EJ: lá'la
ponerse andrajoso 1a. X: kuláꞌla; M:
kula̠ꞌla̠
1b. X: nduláꞌla; EJ:
ndulá'la
ángel m X: ángel; C: ángli
angosto adj X: lutu; M:
lutu; EJ: lutu
ponerse angosto 1a. X: kulutu; M: kulutu
1b. X: ndulutu; EJ: ndulutu
2a. X: kukútú; M:
kukútu
2b. X:
ndukútú
hacer angosto 1a. X: xalutu; M: xalutu
1b. X: kixaa lutu; M: no existe
angustia
sentir angustia 1a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá; EJ: kuchí'ña ini
1b. X: nduchíꞌñá
anillo m X: xèꞌé; M: xeꞌé; C: xeꞌe; A: seꞌe̠;
EJ: xe'é
animal m
X: kití; M:
kití; C: kití; A: kiti̠; EJ: kití
animal domesticado X: sa̠na̠; M: sa̠na̠; A: sa̠na̠,
ti̠tata; EJ: sa̠na̠
animal silvestre X: kití ñǔu;
A: ti̠yukú; EJ: kití yukú
animar vt 1a. X: xa̠ꞌa̠ ndeé ini; EJ: xa̠'a̠ ndeé ini
1b. vt
X: xa̠ꞌa̠...ndeé
2a. vt (convencer) X: sixínu̠; EJ: saxi̠nu̠ … ini
2b. vi X: xi̠nu̠
ini; EJ: xi̠nu̠ ini
3. vt (de hacer algo malo) X: chuꞌun; M: chuꞌun; A: chuꞌu; EJ: chu'un
4. vt
(de hacer algo
malo) X: saká...xi̠ꞌní; EJ: saká …
xi̠ní
5. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa$; A: sanduva̠ꞌa
6. vi
X: ndusìí ini
7. vi X: no existe; A: noo ini
anoche adv X: ñǔu
ndìvèꞌé; EJ: ñǔu
ndu̠ve'é
anochecer vi X: kuñǔu;
EJ: kuñǔu
ansiedad
tener ansiedad X: sindíꞌi
ansioso adj
estar ansioso X: kundi̠ꞌi ini; M: kundiꞌi ini; C: kundiꞌni; A: kundiꞌi̠ ini; EJ: kundi'i ini
hacer sentir ansioso X: sindíꞌí...ini; C: sandiꞌi...ini$; EJ: sandi'i … ini
ante prep
(delante) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠; EJ: nu̠ú
anteantier adv
X: ka̠ñuu; M:
ka̠ñuu; EJ: ka̠ñuu
anteayer adv
X: kiuun; M:
kuñuu; C: kuñuu$; A: kiuun, kion; EJ:
kuñuu̠
antedicho adj
C: ni$
antepasado m X: xi̠í
síkuá; M: xíkuá; C: xíkuá; A: síkuá
antes adv 1. X: xinaꞌá; A: xinaꞌa; EJ: xina'á
2. X: 1ya̠chi̠; M: ya̠chi̠n;
A: ya̠ti̠; EJ: ya̠chi̠
antes de que esperaba adv X: 2ya̠chi̠; M: ya̠chi̠;
A: yachi
antier adv
X: kiuun; M:
kuñuu; C: kuñuu$; A: kiuun, kion;
EJ: kuñuu̠
antojarse
X: xíꞌi̠ ini
anunciar vi
X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n; EJ:
ka̠'a̠n
anzuelo m X: no existe; P: kàà chikiꞌí; EJ: lakiꞌí
año m
X: kui̠ya̠; M:
kui̠ya̠; A: kui̠ya̠; EJ: kui̠ya̠
año pasado ava; M:
ava; EJ: ava
dos años pasados X: ava kán; M: ava kán; C: ava kán; EJ: ava kán
apagar 1a. vt X: ndaꞌva; M: ndaꞌva; C: ndaꞌva; A: ndaꞌva; EJ: nda'va
1b. vi X: nda̠ꞌva̠
apalear vt
X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; A: kachiꞌi; EJ: kachi'i
aparecerse vi
1a. X: tu̠vi;
M: tu̠vi; EJ: tu̠vi
1b. (verse) X: kutuvi; M: kutuvi; A: tivi;
EJ: kutuvi
1c. X: ndituvi; M: ndatuvi; EJ: ndatu̠vi
2. (algo perdido)
X: ndeta
3. (llegar; suj. pl.) X: no
existe; C: kikoyo;
A: kikoyo
4. X: no existe; A: naxinó
hacer aparecer X: sitûvi; C: satuvi$; EJ: satu̠vi
aparejar vt
X: no existe; C: kata tuꞌva
apartar 1. vt X: kasi; M:
kasi; A: kasi; EJ: kasi
2. vi
X: kee síín;
C: kee síi
aparte adj
estar
aparte X: kee síín; C: kee síi$
vivir aparte X: koo síín
apedrear vt
X: kakin; M:
kakin; A: kakin; EJ: kakin
apenas adv
1. X: sa̠kán;
M: sa̠kǎn; A: sakán; EJ:
sa̠kán
2. X: sa̠kán kuití
apetito
tener apetito (otra vez; depués de estar
enfermo) 1a. X: kuya̠sín yuꞌú
1b. X: nduya̠sín yuꞌú
apilar vt
(obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú; A:
chinoo; EJ: chinúú
aplanar vt
X: tuxí
aplastar 1a. vt
X: sichôꞌmá; M: sachí'ma̠; EJ: sachô'má
1b. vi X: cho̠ꞌmá; M: chi̠ꞌma̠; A: chiꞌmá; P: ndikoꞌmba$; EJ:
cho̠'má
2. vt
X: kua̠xin;
X: kua̠xin; EJ: kua̠xin
3. vt
(de gente y animales) X: kundiꞌi; M: kundiꞌi
4a. vi
X: kuláꞌmbá; M: kulaꞌmba̠
4b. vi
X: nduláꞌmbá
aplaudir vi
X: katí ndaꞌá; M: katu ndaꞌá; A:
kani...ndaꞌá; P: katún ndaꞌá; EJ: kani ndaꞌá
apoyarse vi X: ta̠vi̠ ndaa; C: katavi ndiaa$; EJ: kani ndiaa
apreciar vt
M: xama̠ní
aprender vt
1. X: kutu̠ꞌva; M: kutuꞌva; EJ: kutuꞌva
2. X: sikuáꞌá; C: sakuaꞌa; A: sakuaꞌa; EJ: sakuáꞌa
aprender de X: sikuáꞌá...ndaꞌá
apretado adj 1. (bien unido) X: kútú; M: kútu; C: kutu; EJ: no existe
2. (firme) X: tuun; EJ: túún
3. X: ni̠ꞌi; C: niꞌi$
apretar 1a. X: xakútú; M: no existe; EJ: no existe
1b. vt X: kixaa kútú; M: no
existe; EJ: no existe
1c. vt X: ndasa
kútú; EJ: no existe
1d. vi X: kukútú; M: kukútu; EJ:
no existe
1e. vi X: ndukútú; EJ: no
existe
2a. vt
X: xatuun; C:
kasa tuun$
2b. vt X: kixaa
tuun; M: no existe
2c. vt
X: ndasa
tuun; EJ: ndasa tuun
2d. vi X: kutuun; M: kutuun; C:
tuun; EJ: kutuun
2e. vi
X: ndutuun; EJ:
ndutuun
3. vt X: no existe; M: saníꞌi
4a. vt C: kuaxin$
4b. vt C: ndakuaxi$
hacer apretado X: no existe; M: saníꞌi
aprovechar vt
aprovechar de otro M: sandaꞌá
apuñalar vt X: kani; M:
kani; C: kani; A: kani; EJ: kani
apurado adv X: ndinuni loꞌo
apurar 1. vt X: sindíꞌi; EJ: sandiꞌí
2. vi
X: kunu̠mí;
M: kunúmi
3. vi X: ndikundéé;
C: ndakundiee; A: ndukú ndeé; EJ: ndakundieé
apuro adj X: xaan
aquel adj (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; A: kaa̠; P: kaá;
EJ: káa
2. (fuera de la vista) X: ikán; M: ikán; A: kán; EJ: ikán
3. (cerca del oyente) X: ña̠á; M:
ña̠ǎ; A: xa̠a̠n; EJ: ña̠á
aquí adv
X: yóꞌó; M: yóꞌo; C: yóꞌo̠, A: yóꞌo; P:
yóꞌó; EJ: yóꞌo
arado m X: ya̠tá; M:
ya̠tǎ; A: ya̠ta̠; EJ: ya̠ta
araña f X: ti̠ndóó; C:
tíxíndúꞌva̠; A: ti̠ndóó; EJ: ti̠ndôó
arar vt X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi ñoꞌo̠; EJ: taꞌví ñuꞌú
árbol m X: itún; M:
itún; C: yutun$; A: yito̠n; EJ: itún
árbol de pino X: tùxá; M:
tu̠xá; C: tu̠xá; A: tônxá; EJ: tǔxa
árbol frutal X: itún kui̠ꞌi; M: itún kuíꞌi̠; C:
yutun tata$; EJ: itún kití vi̠xi̠
tipo de árbol 1. (de familia de encino) X: ndi̠í; EJ: ndi̠í
2. X: tiu̠ún
3. X: tun tiata$
arco m (para
flechas) X: no existe; C: koxi̠
arco con flecha X: ku̠xi̠n; M:
koxi$; EJ: ku̠xi̠
arco
iris m X: tìlànchí; M:
chila̠nkí; C: chila̠nkí; A: kuaꞌnkú; P: 2lanchí; EJ: chi̠la̠ꞌndí
arder vi 1. X: ka̠ꞌun; M: kaꞌu̠n; A: ka̠ꞌon; EJ: kaꞌun
2. X: no existe; A: kasin
hacer arder vt X: sikâꞌun; M: sakáꞌu̠n; EJ: sakaꞌun
ardilla f X: ndikuáñú; M:
ndikuáñu; A: ndikuáñó; EJ:
ndikuáñú
arena f X: yòtí; M:
yu̠tí; C: yu̠tí; A: yo̠ti; EJ: yu̠tí
arete m X: ndi̠la; M:
kasoꞌo̠; A: siki so̠ꞌo; EJ: si̠ki̠ so̠'o
armadillo m X: ya̠kuín; M:
ya̠kuín; C: yakuín; A: ndiakuin; EJ: yakuín
arodillarse vi X: kusítí; M:
kusítí; C: kusítí; EJ: kusítí
arollar vt X: tuví; A: tivi; EJ: tuví, suví
arrancar vt X: tuꞌun; M: tuꞌun; A: toꞌon; P: tuꞌun; EJ: tuꞌun
arrastrar vt X: kuñuu ndai; M: kañuꞌu; C: kañúꞌu
arreglar 1a. vt X: xandúví; M: sandúvi; A: kasa ndi̠vi̠;
EJ: sandúvi
1b. vt X: kixaa ndúví; M: no existe
2a. vt X: xasúví; M: sasúví; EJ:
kasuvi
2b. vt X: kixaa
súví; M: no existe
3a. vt 1a. X: xavií; M: savii̠
3b. vt X: kixaa vií; M: no existe
3c. vt X: ndasa vií; M: ndasa vii̠;
EJ: ndasa vií
3d. vi X: kuvií; M: kuvíi, C:
kuvii̠
3e. vi X: nduvií
4a. vt
X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; A: sandaꞌa;
EJ: sandaꞌa
4b. vi X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C: ndaꞌa; A: ndaꞌa; EJ: ndaꞌa
5a. vt
X: xava̠ꞌa
5b. vt X: ndasa va̠ꞌa; EJ: ndasa va̠'a
6a. vt (cuenta o
problema) X: xanani; M: sanání; A: kasa nani; EJ: sana̠ni
6b. vt X: kixaa nani; M: no
existe
6c. vi X: kunani; M:
kunani
7. vi (ponerse de acuerdo) X: ka̠ꞌa̠n táꞌán; M: ka̠táꞌa̠n; C: ka̠taꞌan; EJ: ka̠ꞌa̠n táꞌán
arrepentirse v prnl 1a. X: ndikó
ko̠o ini; A: ndikó koo ini; EJ: ndikó koo ini
1b. C: nandiko ini
arriba adv 1. X: ni̠nu; A:
ni̠no; EJ: ni̠nu
2. (con referencia al
río) X: vǎsó; C: vásó; EJ: vǎsó
arrimar vi X: no existe; C: katiatia
arrodillarse vi X: kusítí; M:
kusítí, C: kusítí; A: kuxítí; EJ: kusítí
arruga f 1. X: ti̠i; EJ: ti̠i
2. X: xiin
arrugado adj 1. X: ti̠i; EJ:
ti̠i
2. X: xiin
arrugar 1a. (por ej.: ropa, papel) vt
X: xati̠i; M: sati̠i; EJ: sati̠i
1b. vt X: kixaa ti̠i; M: no
existe
1c. vt X: ndasa ti̠i
1d. vi X: kuti̠i; M: kutíi̠
1e. vi X: nduti̠i
2a. vi (por ej.: piel, fruta)
X: kuxiin
2b. vi X: nduxiin
asar vt X: no existe; C: ndayatan
asar 1. vt (calentar) X: tavi; A: tavi; EJ: tavi
2. vi
X: yatan; C: yatan;
A: yatan; EJ: yatan
ascáride f X: tindakú; C: tindaku$; A: tinda̠kú
asco
tener asco X: kukini ini;
M: kukini ini$; EJ: kukini ini
asegurador m X: kàà chikiꞌí; M: kaa tiku$; P: kàà káncho
asentarse vi X: xiko̠o
aserrín s A: tikivá yito̠n
asesinar X: kaꞌní...ndìì; M: kaꞌni...ndi̠i̠; C: kaꞌni...ndi̠i̠; A: kaꞌni ndi̠i$; EJ: kaꞌní ndi̠i̠
así adv 1. X: saá; M:
saá; A: saá; EJ: saá
2. X: soꞌva; C: suꞌva$; A: siꞌa; EJ: suꞌva
asiento m X: ta̠i̠; M:
tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠
asomar vi 1a.
X: sikéé su̠kún; M: sakee sukun$;
EJ: sakee su̠kún
1b. X: kee su̠kún
2. X: kata
nii nu̠ú; M: kata nii nuu̠
asombrarse v prnl
1. X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C: ndakanda
ini; A: nakaꞌnda̠
ini; EJ: ndaka̠nda̠ ini 2.
EJ: kundi'i ini
áspero adj X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠
asustar 1a. vt
X: xa íꞌvi
1b. vt
X: kixaa íꞌvi; M: no existe
1c. vt
X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví
1d. vt
X: siꞌvi; M: sayu̠ꞌví; C: sayu̠ꞌví; A: sayíꞌvi; EJ: sayǔꞌu
1e. vi
X: ku íꞌvi; M: yu̠ꞌví; C: yu̠ꞌví; yi̠ꞌví, kuyiꞌvi; EJ: yǔꞌvi
2a. vt X: xa i̠yo;
M: sa i̠yo̠; EJ: sa i̠yo
2b. vt
X: kixaa i̠yo;
M: no existe
3a. vt
X: no existe; C: sayu̠ꞌú; EJ: sayǔꞌu
3b vi X: no existe; C: yuꞌu$; EJ: yǔ'u
atacar vt X: kasi; M:
kasi; EJ: kasi
ataúd m X: xa̠tún; M:
xatǔn; A: xaton; EJ: xa̠tún
atender vt X: koto; M:
koto; C: koto; A: koto; EJ: koto
atención f
con mucha atención X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; EJ: kua̠ꞌa̠n ini
poner atención X: taa so̠ꞌo; M: tiaa soꞌo̠; EJ: tiaa so̠ꞌo
aterciopelado adj X: túmí; C:
túmí; EJ: túmí
atestiguar vt X: ndikuiin...xa̠ꞌá; A: ndakuiin ... xa̠ꞌa̠; EJ: ndakuiin … xa̠ꞌá
Atlamajalcingo del
Monte X: Cho̠ta; M: Chotia$; A: Chu̠ta
atole m X: tùtà; M:
tutia̠; C: tutia$; A: tuta; EJ:
tutia
atole blanco X: tùtà yaa;
A: tuta yaa
atole dulce X: tùtà vi̠xi̠;
A: tuta vi̠sa̠; EJ: tutia vi̠xi̠
atole xoco 1. X: tùtà
kâyá; A: tuta yiyá
tipo de atole (no es bebida, sino comida) X: tami; A: tami
atorar vi X: ti̠in; M:
ti̠ǐn; A: ti̠in; EJ: ti̠in
atragantarse vi X: kaꞌa; M:
no existe; P: kaꞌa; EJ: kaꞌa
atrapar vt
estar atrapado X: kaku̠ꞌun; M: kakuꞌun; A: kako̠ꞌon; EJ: kaku̠ꞌun, ndaku̠ꞌun
atrás de adv X: sa̠tá; M:
sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
atrevido adj 1. X: kǒó ini; M: no existe
2. X: kǒo níma̠; M: ko̠o̠ níma̠
Atzompa X: Xi̠ꞌní Kuáꞌa
aumentar vi 1a. X: xandeé; M: sandieé; EJ:
sandieé
1b. X: kixaa ndeé; M: no
existe
1c. X: kundeé; kundie̠e; A: kundee; EJ: kundieé
1d.
X: ndundeé
2. X: kaa; M:
kaa
3a. X: xakua̠ꞌá
3b. X: kukua̠ꞌá; M: kukuáꞌa; EJ: kukua̠ꞌá
3c. X: ndukua̠ꞌá; M: ndukuaꞌǎ; EJ:
ndukua̠ꞌá
aún conj X: nani; EJ:
náni
aún así 1. X: saá ni
2. X: vavaa kuiti
aunque conj X: va̠ꞌa ni; A: va̠ni; EJ: va̠ꞌa ni
aunque sea 1. X: á nda̠; EJ: á nda̠
2. X: va̠ꞌa rá; M: va rá; EJ: va̠ꞌa ni
autoridad f 1. (cuando lleva pronombre) X: chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño; EJ: chiñu
2. (casi siempre
lleva pronombre) X: xìkuàꞌá; A: xi̠kua̠ꞌa̠; EJ: xi̠kua̠ꞌá
3. (derecho) X: ichí; M: ichí; A: yichi̠
4. (derecho) X: ndaí; M: ndia̠yú; EJ: ndiáyu
5. (poder) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠; EJ: ndieé
avaricia f
actuar con avaricia vp 1a. kuxíꞌndá, M: kuxiꞌndia; C: kuxiꞌndia; EJ: kuxíꞌndiá
1b. X: nduxíꞌndá; EJ: nduxíꞌndiá
aventar vt 1a. X: sindikává; M: andákáva; C: sandakava$; A: sanakava
1b. X: sikâva; M: no existe
2. X: sikáná; M: sakána; C: sakána; A: sakana; EJ: sakana
avergonzar 1a. vt sikáꞌán...nuu; M: sakáꞌán...núǔ; A: sikaꞌan no̠o̠, sakukaꞌan...no̠o̠; EJ: sakaꞌan … nu̠ú
1b. vi X: kukaꞌan nu̠ú; M: kukaꞌan nu̠u̠; A: kukaꞌan no̠o̠; EJ: kukaꞌan nu̠ú
avión m X: itún
ndáchí; M: túndáchí; C: tundachi$; A: mbion$
avisar vt X: nditúꞌún; C: ndatuꞌun$; A: ndatóꞌón; P: ndatuꞌun; EJ: ndatúꞌún
2. X: no existe; M: chikaa soꞌo̠
3. X: no existe; M: koo tuꞌun$
avispa f X: tǐsun; EJ:
tisûn
axila f X: tixèꞌè; M: tixixeꞌe̠; A: se̠ꞌe̠; EJ: ti̠xe̠ꞌe̠
ayate m X: yáti; C:
yátí; A: yati; EJ: yáti
ayer adv X: kuni; M:
kuni; A: koni; EJ: kuni
ayocote 1. nduchí
nduu; nduchí nduu
2. (ejote)
ndìchì nduu
ayudar vt X: chindeé;
M: chindieé; C: chindieé; A: chindeé;
EJ: chindieé
2. (atender) X: koto; M: koto; C: koto; A: koto; EJ: koto
ayunar 1. X: koo suꞌun; M: koo su̠ꞌu̠n; A: koo soꞌon$; P: koo suꞌun; EJ: koo suꞌun
2. X: kuxi suꞌun
en ayunas X: ndita
ayuntarse vt X: kasa; M:
sa; C: kasa, A: kasa; P: kisa; EJ:
kasa
Ayutla X: Tatioo$
azadón m X: kàà láꞌmbá nu̠ú; C: kaa kiꞌi$; EJ: ka̠a̠ paꞌlá nu̠ú
azotar vt X: sikîꞌvi; M: sakíꞌvi̠; EJ: saki̠'vi
azucar m X: súka; EJ:
súka
azul adj (morado)
1. X: ndíꞌí; M: ndíꞌí; C: ndíꞌi, A: ndíꞌí; P: ndíꞌí; EJ: no existe
2. M: kuîí; C: kuíi̠; EJ: kuîí
azul cielo adj X: kuîí ndiví;
C: kuíi̠ yaa
azul marino X: ndíꞌí tu̠ún
ponerse azul 1a. X: kundíꞌí; M: nundíꞌí; C: kundíꞌi
1b. X: ndundíꞌí; M: ndundíꞌí
azulejo ocotero C: xili kuii$, xili ndiaa$
azuzar vt X: 3chuꞌun; M: chuꞌun; A:
chuꞌu; EJ:
chu'un
B - b
baba f
X: yeé
baboso adj
X: kaní; M:
kaní; C: kaní; EJ: kaní
ponerse baboso
1a. X: kukaní; M: kukaní; EJ: kukaní
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; EJ: ndukaní
hacer baboso 1a. X: xakaní; M: sakaní; EJ: sakaní
1b. X: kixaa kaní; M: no existe
bailar vi X: tixáꞌá; M: taxaꞌa; C: taxáꞌá; A: kata xa̠ꞌa̠; EJ: taxáꞌá
bajar vt X: no existe; M: koniꞌi$; C: koniꞌi$; EJ:
koniꞌi
bajar 1a. vt X: sinúú; M:
sanuu$; A: sanoo$; EJ: sanuu
1b. vi X: nuu; C:
nuu; A: noo; P: nuu; EJ: nuu
2. v prnl X: nde̠e
3. v prnl
(de tierra inclinada) X: xi̠nu̠; EJ: xi̠nu̠
bajar un poco vi (el sol) nda̠tún
bajo adj (no profundo) X: yáxín; M: yáxín; C:
yáxín, A: yásín; P: yáxín; EJ: yáxín
muy bajito X: yǎá
balazo m X: kàà; M: ka̠a;
C: ka̠a; A: ka̠a; EJ: ka̠a̠
balde
en balde adj X: ya̠ma̠ní uun
bambolear vi X: kaka xîín;
C: kaka xiin
banco m
banco pequeño C: tiayu̠
kaꞌá
bandeja f X: xikóꞌó; M: xikóꞌó; A: tikoko; EJ: xi̠ko̠ꞌo
bañar 1a. vt X: sikúchí; M: sakúchi; A: sakuchu$; EJ: sakuchi
1b. v prnl X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchu; EJ: kuchi
2a. vt X: sikáá; M:
sakáá; C: sakaa; EJ: sakaa
2b. v prnl X: kaa; M: kaa; C: kaa; A: no existe; EJ: kaa
barato adj X: núú; EJ:
núú
barba f X:
ixí yuꞌú; M: ixí yuꞌú; A: súꞌu̠; EJ: ixí yuꞌú
barbacoa f
de barbacoa adj X: xítu̠n; EJ:
xítu̠n
hacer barbacoa 1a. X: xaxítu̠n; M: saxítu̠n; EJ: saxítu̠n
1b. X: kixaa xítu̠n;
M: no existe
barbechar vt (arar) X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌví; EJ: taꞌví
barda f X: na̠ma̠; M:
no existe; C: na̠ma̠; A: nama̠; EJ: no existe
barra f
barra urdimbre del telar X: no existe; C: túsa̠a;
EJ: tu̠sá
barranca f X: i̠vi̠; M:
yu̠vi̠; C: yuvǐ; A: yivi̠; P: i̠vi̠; EJ: yu̠vi̠
Barranca Lejos C: Yuvi Káni$
barrer vt 1a. X: tiꞌví; M: tiꞌví; C: tiꞌví; A: tiꞌví; EJ: tiꞌví
1b. X: no
existe; C: ndati̠ꞌvi
barro m 1. EJ:
ñuꞌú kixín
2. (lodo)
X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu; A: nda̠ꞌyi̠; EJ: ndia̠ꞌyu̠
barros m (de acné) 1. X: tioko̠; EJ: yo̠ko̠
base f
poner la base o cimiento vt X: no existe; C: kakin
xaꞌa
bastante adj (demasiado) 1. X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P: chaꞌan$
2. adv (demasiado) X: kini;
M: kini; C: kini; A: kini; EJ:
kini
3. adj, adv (mucho) X: kua̠ꞌá; M: kuaꞌǎ; C: kua̠ꞌa; A: kua̠ꞌa̠; EJ: kua̠ꞌá
basura f 1. X: mìꞌí; M: mi̠ꞌí; A: mi̠ꞌí; EJ: mǐꞌi
2. X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; EJ: ta̠ka̠
3. (polvo) X: yǎká; M: yáka; C: yǎka; EJ: yaká
4. EJ: kuayu
basura ligera X: xe̠ꞌe̠; EJ: xe̠ꞌe̠
batir vt (dar
vuelta) X: kavá nuu; M: kava nuu; EJ: kava
nuu
2. X: ñuu; M: ñuu; A: ñoo; EJ: ñuu
X: no existe; C: katun$
bautizar 1a. vt
X: sikúchí;
M: sakúchi; A: sakuchu$;
EJ: sakuchi
1b. v prnl X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchu
2. vt EJ: sakundiutiá
bebé m
X: lǎa; M:
laá; C: laa$
2. X: lěe; M: le̠é; EJ: lěe
3. X: tikuáꞌa
4. X: no
existe; M: mimi
beber vt
X: koꞌo; M:
koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo;
EJ: koꞌo
dar de beber vt X: sikóꞌó; M: sakóꞌó; A: sakoꞌo; EJ: sakoꞌo
begonia f X:
ita tixǎyá; EJ: ita tixǎyá
bejuco m 1. X:
yoꞌó; M:
yoꞌó; C:
yoꞌó; A:
yoꞌo̠
2. (por
ej.: de calabaza o de uva) X: te̠ꞌe̠; M: te̠ꞌe̠; A: te̠ꞌe̠; EJ: te̠ꞌe̠
bellota f X: chi̠ꞌnki̠; M: chi̠ꞌnki̠; C: mbeche$; A:
chi̠ꞌnki̠
bendecir vt 1a. X: xayi̠í;
M: sayi̠ǐ; C: sayii$; EJ: sa i̠í,
sa kuu i̠í
1b. X: kixaa yi̠í; M:
no existe
1c. X: ndasa yi̠í;
EJ: ndasa i̠í
berro A: yiva su̠tu̠
besar vt 1. X: chutú;
M: no existe; A: chito
2. X: kaxí yuꞌú; M: kaxi yuꞌu; EJ: kaxí yuꞌú
3. X: no existe; C: koꞌo...yuꞌu
bíceps m X: leko; M:
leko; A: leson, yiso, yison; EJ: leso
bien adv 1. X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa; EJ: va̠ꞌa
2. (con orden) 1. X: vií; C: vii̠; EJ: vií
3. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi; EJ: nduvi
estar bien X: no existe; M: no existe; C: kunduváꞌa
bifurcación s (horcón)
X: si̠ꞌi̠n; C: si̠ꞌi̠n; A: tisíꞌi̠n; EJ: si̠ꞌi̠n
bigote m X:
ixí yuꞌú; M: ixí
yuꞌú; A: súꞌu̠; EJ: ixí yuꞌú
bilis f X: ndutá ka̠va̠; M: ndu̠tia káva̠; A: nduta̠ ka̠va̠; EJ: ndutiá ka̠va̠
bisabuelo m X: táta chée;
M: táta chee; C: táta chee; P: xi̠í síkuá; EJ: táta chêé, táta xáꞌnu
blanco adj X: yaa; M:
yaa; C: yaa, A: yaa; EJ: yaa
blancuzco adj
(gris) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi; EJ: kúxi
blandar vt (la tierra
antes de sembrar) X: ndikani
blando adj X: vitâ; M:
vitá; C: vitá; A: vitá; EJ: vitá
hacer blando 1a. X: xavitâ; M: savitá
1b. X: kixaa vitâ; M: no existe
ponerse blando 1a. X:
kuvitâ; M: kuvitá; C: kuvitá; EJ:
kuvitá
1b. X: nduvitâ
blusa f X: kotô; M:
kotó; C: kotó, koto; A: kotó; EJ: kotô, kotóo
boca f X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu, yu̠; A: yuꞌu̠
boca abajo X: ndee; EJ: ndiee
boca arriba X: nduva; EJ:
nduva
estar boca abajo 1. X: kata ndee; M: kutaní ndiee̠
2. (suj. sing.) X: kundúꞌú ndee; M: kandúꞌu̠ ndiee; A: kanduꞌu̠ ndee; EJ: kandúꞌu ndiee
estar boca arriba 1. (suj. sing.) X: kundúꞌú nduva; M: kandúꞌu̠ nduva; A: kanduꞌu̠ ndiva; EJ: kandúꞌu nduva
poner boca abajo X: chindúꞌú ndee;
EJ: chindúꞌu ndiee
X: kata ndee; M: no existe
M: chinu$
X: no
existe; M: chinu ndiee̠; EJ: chinúú ndiee
poner boca arriba X: chindúꞌú nduva; EJ: chindúꞌu nduva
bofa f (pulmón) X: ka̠chí; C: nañu̠; EJ: na̠ñu̠
boje s (tipo de arbusto) C: tuta̠vi
bola f X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo;
EJ: koꞌndo
X: 1ndu̠ú; M: ndu̠ǔ; A: ndii
X: mboꞌla; M: mboꞌla
bolita f
(para el cabello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠; A: siki̠;
EJ: si̠ki̠
hacer bola 1a. X: xatíndúú;
C: kasa tinduu$
1b. X: kixaa tíndúú; M: no existe
poner en una bola X: sindáá koo;
M: sandaa koo; EJ: sandaa koo
bolsa f 1. (red) X: ñu̠nú; M: inǔ; C: inǔ; A: ñono̠; EJ: ñunú
2. (de ropa) X: itin; M: itin; A: yitin
3. (normal)
EJ: leka
bolsa de 36 litros C: túndoo
bolsa que usan en las milpas X: léka; M:
léká; C: léká; A: leka; EJ: leka
bondadoso adj X:
káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno ini$; EJ: káꞌnu ini
bonito adj 1. X: latún; M:
ndatun, latun; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$; A: livi; EJ: nduvi
hacer bonito 1a. X: xalatún;
M: no existe
1b. X: kixaa latun; M: no existe
2a. X: xaluvi; M: sandúví
2b. X: kixaa luvi; M: no existe
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;
EJ ndasa nduvi
ponerse bonito 1a. X: kulatún;
M: no existe
1b. X: ndulatún
2a. X: kuluvi; M: kunduvi
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi; EJ: ndunduvi
bordar vt X: ki̠ku; M:
ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku; EJ: ki̠ku
borde m X: xáꞌñú; M: xáꞌñu; A: sáꞌño; P: xáꞌñú; EJ: xáꞌñu
borracho adj X: xíꞌí; M: xíꞌí; P: xíꞌí; EJ: xíꞌi
borrar vt X: ndikata;
M: ndakatia; C: ndakatia; A:
nakata; EJ: ndakatia;
borrar con la mano X: ndiyákun
ndaꞌá; M: ndayakun ndaꞌá$; EJ: ndayǎkun ndaꞌá
borrego m X: levo; M: ndikachi,
leꞌla$,
levo; A: ndikachi; EJ: ndikachi
bostezar vi X: siꞌvá; M: se̠ꞌvá; A: se̠ꞌva̠; EJ: ndikaa̠ yu'ú
botar 1x. vt X: sikandétá; EJ: sakandita
2. vi X: kandeta;
M: kandita; C: kandita; A: kandeta;
EJ: kandita
botón m X: butóni; M:
iki; A: botó; EJ: ikí
brasa f X: ñu̠ꞌu̠ yěꞌé
bravo adj X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠; EJ: kue̠ꞌe̠
hacer bravo 1a. X: xakue̠ꞌe̠
1b. X: kixaa kue̠ꞌe̠; M: no existe
ponerse bravo X: kukue̠ꞌe̠; M: kukue̠ꞌe̠
X: ndukue̠ꞌe̠; C: ndukueꞌe; EJ: ndukue̠ꞌe̠
brazada f 1. (medida)
X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá; EJ:
ndaꞌá
2. (lo que uno puede cargar en los dos brazos) X: numi; C: numi; A: nomi;
EJ: numi
media brazada X: sava ndaꞌá
brillante adj X: yéꞌe̠; M: yéꞌe̠; A: yéꞌe; P: yéꞌe̠; EJ: yéꞌe̠
brillar vi 1a. X: ndi̠ye̠ꞌe̠; M: ndayeꞌe; A: nayeꞌe; EJ: ndayeꞌe
1b.
(una área más o menos
grande) X: ndi̠ye̠ꞌe̠ ndaa; EJ: ndaye̠ꞌe̠ ndaa
1c. v
prnl X: kuyéꞌe̠; M: no existe
1d. v prnl X: nduyéꞌe̠
brincar 1a. vt X: sikandétá;
EJ: sakandita
1b. vi
(en el mismo lugar o de un lugar al otro)
X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta; EJ: kandita
2. vi (animales; para evitar algo que no quieren) X: kandiso; C: kandiso
3. vi (de un lugar a otro) X: ndava;
M: ndava; C: ndava; A: ndava; EJ: ndava
4. vi
X:. no
existe; M: kaka lenko$; EJ: kaka lénkó, kaka
línkó
bromeado adj X: sìkì; EJ:
síkí
bromear vi 1. X: ka̠ꞌa̠n sìkì; M: ka̠ꞌa̠n siki; EJ: ka̠ꞌa̠n síkí
2. X: kusiki; M: kusiki; EJ: kusiki
bromista adj 1. ta̠chí; M:
ta̠chǐ; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
brotar vi 1. (por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X: kana; EJ: kana
2. (de la tierra o en las ramas) X: nana; EJ: nana
3. X: ndu̠ta̠; C: ndu̠tia̠; EJ: ndu̠tia̠
brujear vt 1a. X: xasáka;
C: kasa saka$
1b. X: kixaa sáka; M: no existe
brujería f X: sáka; C: saka$; EJ: sáka
2. X: yu̠ka̠ꞌán; EJ: yu̠kǎꞌán
3. X: no
existe; C: ñatuꞌva
brujo, a m, f 1. X: tási;
M: no existe; C: sáki
2. (siempre se usa con pronombre) X: tu̠ꞌva; EJ: tu̠ꞌva
brusco adj X: kǒo níma̠;
M: ko̠o̠ níma̠
Buena Vista X: no existe; P: Ivi Ndichi Koó
bueno adj 1. X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa; EJ:
va̠ꞌa
2. (de carácter) X: táí; M: tiáyú; C: tiáa; A: téé; EJ: tiáyú
3. (está bien, sí) X: uun; A: oon; EJ: uun
buho m
X: tìmí; M:
timǐ; C: timiyu$; EJ: timí
bule m
X: tiàꞌà; M: tia̠ꞌa; C: tiaꞌa teꞌe$; A: tia̠ꞌa;
EJ: tia̠ꞌa
bule grande con hoyo chico C: tikoko
bullir vi X: no existe; C: kandati$
burbuja f
X: chi̠ñu̠; M: ñu̠ñu̠; C: ñuñu; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠; EJ: ñu̠ñu̠
burlar vt 1. X: kua̠ku̠
ndaa; M: kua̠ku̠ ndiaa; A: kuaku̠ ndaa
2. X: kusiki ndaa; M: kusiki ndiaa
buscar vt 1a. X: ndukú;
M: ndukú; C: ndukú; A: ndukú; EJ: ndukú
1b. (algo perdido)
X: ndindukú; C: ndanduku$; EJ:
ndandukú
1c. X: no existe; C: kundukú
buscar huellas X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M: kaꞌndia...xaꞌa; EJ: kaꞌndia...xa̠ꞌá
C - c
caballo m X: kuái̠; M:
kuáyu̠; C: kuáyu̠; A: kuáyí; EJ: kuáyu̠
cabello m X: ixí; M:
ixí; A: yisi̠; EJ: ixí
cabello de elote 1. (seco)
X: yata; M: yatia̠; A: yata; EJ: yatia
2. (fresco) X: yata xi̠ní ndixín
caber vi X: nani; A: kunani̠;
EJ: nani
cabeza f X: xi̠ꞌní; M: xi̠nǐ; C: xi̠ni̠; A: si̠ni̠; EJ:
xi̠ní
Cabeza del Llano C: Xíni Yosó
cabrillas piedra
para hacer cabrillas f EJ: yu̠ú tíndúú
cacahuate m X: si̠ꞌva̠ ñùꞌú; EJ: si̠ꞌva̠ ñuꞌú
cacalosúchil m X:
ita nùní
cacaya f 1. (fruta de maguey) X: lombi; M: no existe; A: yivi yi̠ti̠
2. (flor de maguey) X: ta̠ i̠tún; EJ: ita vi̠tú
cachetada f X: xa̠ꞌndá; M: xa̠ꞌndiǎ; A: xa̠ꞌnda̠
cada adj 1. X: ndiꞌi saá; C: ndisa$; A: ndiꞌi saa; EJ: ndiꞌi saá
2. X: tá; C: tan$; A: tá; EJ: tá
3. X: no existe; C: taku$; EJ: taku
cada uno X: iin iin; M:
iin iin; A: ñii ñii; EJ: iin iin
cadena f
hacer cadena X: kiní; M:
no existe
cadera f 1. X: si̠ꞌin; C: si̠ꞌin; A: sa̠ꞌnda; EJ: sa̠ꞌnda
2. C: xitia$
3. A: yiki̠ kaꞌa̠
caerse vi 1. (no de alto) X: nduva; M: nduva; A:
ndiva; EJ: nduva
2. (de alto; suj. sing.) X: ndikava; M: ndakava; C: ndakava, kanda̠kava; A: nakava; EJ:
ndakava
3. (de alto; suj. pl.)
X: ko̠yo; M: ko̠yo; A: ko̠yo; EJ: ko̠yo
caer bien 1. X: kixa̠a̠
ini; M: no existe
2. X: nduma̠ní
caer en desgracia X: ndikava
tindóꞌó; M:
___; C: kandakava tundoꞌo; A: ___
caerse las babas 1a. X: kuya̠sín
yuꞌú; M:
___; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
dejar caer vt 1a. (obj. sing.) X: sindikává; M:
sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava
1b. (obj.
pl.) X: sikôyo;
M: sakóyo; C: ___; A: sakoyo
2. (tumbar; obj. sing.) X: sikâva; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X:
sindúvá; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá
5. X: 1kata;
M: katia; C: katia; A: kata
café ligero adj (el color) X: yáꞌa; M: yáꞌa; C: yaꞌá; A: yáꞌá
cajón m (de madera) X: xa̠tún; M: xatǔn; C: ___$; A: xaton
cajonear con la yunta vt X: sindîꞌvi...si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___; A: sandiꞌvi
2. vi vi X: ndi̠ꞌvi; M: ___; C: ___; A: ndi̠ꞌvi
cal f
X: kàkà; M:
kaka; C: kaka; A: kaka
calabaza f X: ikín; M:
ikín; C: ___$; A: yiki̠n
calabaza en que ponen las tortillas X: ___; M: ___; C: tieꞌe$; A: ___
flor de calabaza X: vàyà; M:
va̠ya; C: ___; A: ___
tipo de calabaza 1. (tamalayota) X: kiâꞌmí; M:
ikín ñaꞌmi; C: ___; A: ___
2. (ndikiña) X: kíñú; M: ikín ñú; C: ikiñu$; A: ___
3. (sompo)
X: ___; M: ___; C: ___; A:
___; P: tinuu
4. X: te̠ꞌé; M:
___; C: ___; A: ___
calambrearse vi X: xitá; M:
___; C: ___; A: ___
calcular tr 1. X: kiꞌin...kuénta; M: kiꞌin kuéntá; C: ___; A: ___
2. X: tavá...kuénta; M: ___; C: ___; A: ___
caldo m 1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C: ndiayu$, A: ndayi̠
2. X: kánto; M: ___; C: kando$; A: ___
caldo de res X: ndaí si̠ndi̠kí; M: ___$; C: ndiayǔ
síndíkǐ; A: ___
calentar 1a. vt X: sisâá; M:
___; C: ___; A: sasaa̠
1b. v
prnl X: ndisa̠á; M: ___; C:
ndasaa$; A: nasaa̠
1c. v prnl X: sa̠á; M: sa̠ǎ; C:
___; A: saa̠
2a. vt (asar) X: tavi; M:
___; C: ___; A: tavi
2b. vt (tortilla) X: no existe; M: ___; C: ndatavi$; A: ___
3a. vt
(en el comal o fuego) X: siyátán; M: ___; C: ___; A:
___
3b. v prnl (en el comal o fuego)
X: yatan; M: ___; C: yatan; A: yatan
4a. v prnl X: ku iꞌní; M: ku iꞌní; C: ku iꞌní; A: ___
4b. v
prnl X: ndu iꞌní; M: ___; C: ___; A: ___
5. v prnl
X: no existe; M: kuvi...iꞌní; C: ___; A: ___
calentura f X: kaꞌní; M: kaꞌní; C: ___$; A: kaꞌni̠
dar calentura X: no existe; M: ___; C: kasa kaꞌní; A: ___
tener calentura vi 1a. X: tu̠vi;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndi̠tu̠vi; M: ___; C: ___; A: ___
caliente adj X: iꞌní; M: iꞌní; C: iꞌní; A: ñi̠ꞌní, ñiꞌñí
2. (se usa con alimentos) X: yókó; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse caliente 1a. X: ku iꞌní; M: ku iꞌní; C: ku iꞌní; A: ___
1b. X: ndu iꞌní; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no
existe; M: kuvi...iꞌní; C: ___; A: ___
ponerse calientito X: nduvi̠xi̠n;
M: ___; C: nduvixin; A: ___
callado adj X: ___; M: ___; C: ___; A: tasi̠ín
callarse vi X: kutáxín yuꞌú; M: kutáxi̠n yuꞌú, C: ___; A: ___
calle s X: kái; M:
cállé; C: ___; A: ___
calma adj (de uso vulgar) X: ___; M: váyú; C: ___; A: ___
calmado adj 1.
(paciente) X: káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno
ini$
2. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxi̠n; A: tasi̠in
estar calmado X: kutáxín;
M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; A: ___
calmar v prnl
X: kindaa; M:
kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa
calmar 1a. vt
X: sindîko ini; M: ___; C: ___; A: sandiko ...ini
1b. v prnl X: ndi̠ko
ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa; C: ___; A: sanduva̠ꞌa
3a. vt (lluvia, viento, gente) X: siyáa̠; M: ___; C: sayaa$; A:
sayaa
3b. v prnl X: 3ya̠a̠; M: ___; C:
___; A: ___
calor
siente calor X: iꞌní xíꞌi; M: iꞌní xíꞌi̠; C: ___; A: ñi̠ꞌní xíꞌi̠
tener calor 1. (muy fuerte)
X: kuvi...kaꞌní; M: kuvi...kaꞌní; C: kuvi...kaꞌni$;
A: ___
2. (muy fuerte) X: no existe; M: kuvi...iꞌní; C: ___; A: ___
tiempo de calor X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí
calumnia f X: kua̠chi
síkí; M: ___; C: kua̠chi síki; A: ___
calzón m X: xàtù; M: xatu; C: ___; A: xati
cama f X: xi̠to; M:
ixto̠; C: xi̠to; A: xi̠to; P: ixto
cambiar 1a. vt (por ej.:
ropa, casa) X: sama; M: sama; C: ___; A: sama
1b. vi
(intercambiar) X: sa̠ma; M: ___; C: ___; A: ___
1c. vi
(de lugar) X: ndisama; M: ___; C: ___; A: nasama
2a. vt
(intercambiar)
X: nama; M: nama; C: nama; A: ___
2b. vi (de lugar) X: na̠ma; M: ___; C: ___; A: ___
2c. vt (por ej.: ropa, casa) X:
ndinama; M: ndanama; C: ___; A: ___
3. vi (de forma) X:
nduu; M: nduu; C: ___; A: nduu
cambiar de idea X: ndikó ko̠o
ini; M: ___; C: ___; A: ndikó koo ini
caminar vi X: kaka; M:
kaka; C: ___; A: kaka
hacer caminar X: sikáká; M:
sakáka; C: sakaka; A: sakaka
camino m X: ichí; M:
ichí; C ___; A: yichi̠; P: íchi
camisa f X: kotô; M:
kotó; C: kotó, koto; A: kotó
camote m X: ñaꞌmi; M: ñaꞌmi; C: ñaꞌmi$; A: ñaꞌmi
campana f X: kàà; M:
ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a
campánula f X:
ita ko̠ꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
campo m X: ikú; M:
ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuꞌu̠; P: ikú
cana f X: vi̠xin; M:
vi̠xǐ; C: vi̠xǐ; EJ: no existe
canción f X: yaa; M: yaa̠;
C: yaa; A: yaa
cangrejo m X: chǐrrí; M:
tio̠li̠; C: ___; A: ti̠yo̠ó; P: choló
cansarse v prnl 1. (enfadarse) X: no existe; M: kuchaꞌan ini$; C: ___; A: ___
2. (enfadarse) X: kundasí; M: kundasí;
C: ___; A: ___
3. (físicamente) X: kunaá; M: kuñaǎ; C: kunaa̠; A:
kunaa
4. (físicamente) X: kutu̠u̠n; M: kutu̠u̠n; C: ___; A: ___
cantar vi 1a. X: kata;
M: kata; C: kata; A: kata
1b. X: no existe; M: ndakata, C: ndakata; A: ___
2. (pájaro) X: nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠
hacer cantar X: sikátá; M:
___; C: sakata; A: ___
cántaro m X: yoo; M:
___; C: ___$; A: yoo
canto m X: yaa; M: yaa̠;
C: yaa; A: yaa
cantor m X: kantóri;
M: kantórí; C: kandori$; A: ___
caña f 1. X: ndo̠ó; M: ndo̠ǒ; C: ndo̠o̠; A: ndo̠o̠
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: tamá
caña colorada X: ndo̠ó kuáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
caña de azúcar X: ndo̠ó va̠ꞌa
caña dura X: ndo̠ó téꞌé; M: ___; C: ___; A: ___
sección de la caña X: ti̠va̠vi̠ M: ___; C: ___; A: tivaa tama,
tivaka tama va̠a ndo̠o̠
capón adj X: kapô; M:
kápo; C: ___$; A: ___
estar capón
X: kukapô; M: kukápó; C: ___; A:
___
hacer capón 1a. X:
xakapô; M: sakápó; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kapô; M: no existe; C: ___; A: ___
caprichudo
ser caprichudo X: soo; M:
___; C: ___; A: ___
capullo m X: no existe; M:
___; C: ndichémbé$, ndilembe$; A: ___
cara f X: nu̠ú; M:
nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
carácter m
tener mal carácter X: xatìnà; M: sati̠na; C: ___; A: kasa ina
carbón m X: tika̠i̠; M:
tu̠ǔn; C: tika̠yu̠; A: ___
cárcel f X: veꞌe kàà; M: ___; C: veka̠a̠, A: veꞌe ka̠a
cardar vt X: no existe; M: ___; C: kana$; A: ___
cardenalito m X: sàà kuáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
carear vi X: ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no
existe; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n ndaa nuu; A: ___
carga s (lo que uno puede cargar en los dos brazos)
X: numi; M: ___; C: numi; A: nomi
carga de leña s (llevado en la espalda) X: si̠so; M: siso̠; C: ___; A: si̠so
cargar vt 1a. (en la espalda) X: sikuísó; M: ___; C: ___; A: ___
1b. (en la espalda) X: kuiso; M: kuiso, C: viso; A:
kuiso
2a. (en el hombro o la espalda) X: kundiso; M: kundiso;
C: ___; A: ___
2b. (en la espalda) X: ndikundiso; M: ___; C: ___; A:
___
3. (sobre el hombro)
X: kusókó; M: kasóko̠; C: kaso̠ko̠, A: ___
4. (en los brazos)
X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu
ndiaa; A: ___X: no
existe; M: ___; C: ndaꞌa$; A: ___
5. (en los
hombros) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndakindoo̠
6. (en la mano) X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi, kaníꞌi; A: kuniꞌi
cargar colgado vt X: kuniꞌni
cargo m X: chiñu; M:
chiñu; C: chiñu; A: chiño
caries, tener X: kití
yáxí; EJ: kití yáxí
cariño m
hacer cariños vi X: no existe; M: ___; C: katu ndiaa; A: ___
carne f X: kùñù; M:
ku̠ñu; C: ku̠ñu; A: ko̠ñu
carne sin hueso ku̠ñu niña
caro adj X: yaꞌvi; M: yaꞌvi; C: yaꞌvi; A: yáꞌvi
carpintero (pájaro) 1. X: chiríta; M: chirita;
C: ___$; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ndikaan$; A: ___
carrizo m X: tio̠ó; M:
tiyoǒ; C: ___; A: ___
tipo de carrizo duro X: tuñii$; M:
___; C: ___; A: ___
carta f X: tùtù; M:
tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú
cartílago m X: tùchi; M:
tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú
casa f X: veꞌe; M: veꞌe; C: veꞌe; A: veꞌe; EJ:
veꞌe
casamentero m (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàꞌá; M: ___; C: ___$; A: xi̠kua̠ꞌa̠
casar 1a. vt X: sitindáꞌǎ; M: satandaꞌa$; C: ___; A: ___
1b. v prnl X: tinda̠ꞌá; M: ___; C: tandaꞌa; A: tondaꞌa̠
cascada f X: namí; M: namǐ ; C: nami$; A: ___
cáscara f 1. (delagado,
como de nixtamal) X: lapa; M:
no existe; C: ___; A: ___
2. (como de plátano, tomatillo, o
naranja) X: so̠ó; M: so̠ǒ;
A: soo; EJ: so̠ó
3. (como de calabaza, huevo y tortuga) X: te̠ꞌé; M: ___; C: tieꞌe$; A: ta̠ꞌya̠
4. (de papa, manzana) X: xe̠ꞌe̠
5. (de maíz o frijol martajado y crudo) X:
xi̠ín; M: ___; C: ___; A: ___
casi adv X:
si̠loꞌo; M:
saloꞌo; C: ___; A: ___
caso m
hacer caso 1. X: chika̠a̠ so̠ꞌo; M:
no existe; C: ___; A: chikaa̠ so̠ꞌo
2a. X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa
súví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. X: kiꞌin...kuénta; M: kiꞌin kuéntá; C: ___; A:
___
3b. ndikiꞌin...kuenta;
M: ___; C: ___; A: ___
4. X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo
no hacer caso vt 1a. X: xaso̠ꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa so̠ꞌo; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kǒó ndáá; M: ___; C:
___; A: ___
caspa f EJ: luchi
castigar vt 1a. X: xanduva̠ꞌa; M: sandíváꞌa; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa
nduva̠ꞌa; M:
no existe; C: ___; A: ___
2a. vt X: sitíxúꞌvi̠; M: satixuꞌvi; C: ___; A: saxoꞌvi; EJ: satixú'vi̠
2b. vi X: tixuꞌvi̠; M: ___; C: ___; A: xóꞌvi
castrado adj X: kapô; M:
kápo; C: ___$; A: ___
castrar vt 1a. X: xakapô; M: sakápó; C: ___;
A: ___
1b. X: kixaa kapô; M: no existe; C: ___; A: ___
catarro m X: sàì; M:
sayu; C: ___; A: sa̠yi; P: sai
cauteloso adj
ponerse cauteloso X: ku i̠yo;
M: ku i̠yo̠; C: ___; A: ___
X: ndu i̠yo; M: ___; C: ___; A: ___
cavar vt X: kaan; M:
kaan; C: kaan; A: kaan
cazador adj X: ndùsú; C: ndusu$; EJ: no existe
cazahuate s X: chǒꞌmá; M: tuchiꞌma$; C: tuchiꞌma$; A: ton ti̠ꞌmá; P:
choꞌmá
cazamoscas rojizo s X: sàà kuáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
cazar vt X: kiní; M:
kiní; C: kiní; A: kiní
que tiene suerte para cazar X: sùꞌún; EJ: no existe
cazuela f
cazuela grande X: ___; M: ___; C: ___; A: ti̠xaꞌan
cebolla f 1. (termino
general) X: ti̠kùmì; M: ___$; C:
___; A: tikomi
2. X: ti̠kùmì va̠ꞌa; M:
___$; C: ___; A: ___
cecina f X: kùñù
nina; M: no existe; C: ___; A: ___
cedazo m 1. (de tela) X: itin; M: itin; C: ___; A: yitin
2. X: seráso; M: ___; C: kaa xíxin tu̠tia$; A: ___
ceder v
X: ___; M: ___; C: kitaꞌnu; A: ___
cegar vt
1a. X: xakuáa;
M: sakuaa; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa
kuáa; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v prnl X:
kukuáa; M: kukuáa; C: ___; A: ___
1d. v prnl X:
ndukuáa; M: ___; C: ___; A: ___
2. vt X: sikunaá;
M: sakuñaa$; C: ___; A: ___
ceja f
X: si̠kuá; M:
xi̠kuǎ; C: sikuá; A: yisi si̠ki̠ nduchu̠ no̠o̠
celar vi X: ___; M: ___; C: xakuin; A: ___
celebrar vt 1a.
X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; C: ___; A: kasa káꞌno
1b. X: kixaa káꞌnú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa káꞌnú; M: ndasa káꞌnu; C: ___; A: ___
celoso adj X: kuíñu; M:
kuíñú; C: kuíñú, kuíní(?); A: kuíñó
hacer celoso X: xakuíñu; M: sakuíñu; C: ___; A:
kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse celoso X: ndukuíñu;
M: ___; C: ___; A: ___
cenar vi
X: kuxi xíní; M: kuxíni; C: ___; A: ___
ceniza f X: ya̠á; M:
ya̠ǎ; C: ya̠a̠; A: ya̠a̠
centro m 1. X: ini; M:
ini; C: ___$; A: ini
2. (mercado) X: ya̠ꞌvi; M: yaꞌvi̠, yáꞌvi (#2); C: ___; A: ya̠ꞌvi
cepillo m
cepillo del pelo X: ___; M: ___; C: ya̠kun; A: ___
cera f X: i̠má; M:
imǎ; C: ñuma$; A: ñi̠ma̠
cerca adv 1. (de lugar) X: yati; M:
yachin; C: yachin$; A: yatin
2. (de tiempo) X: nu̠mí; M: númǐ; C: ___; A: ___
cerebro m 1. X: mbeke xi̠ní;
M: ixán xi̠nǐ; C: ___; A: meke si̠ni
2. (se usa de broma) X: ___; M: ximeke$; C: ___;
A: ___
cerner vt
X: sixîxin;
M: saxixin$; C: ___; A: saxixin
cerrado adj
estar cerrado X: kundasi;
M: kundasi; C: ___; A: ___
cerrar 1. vt X: ndikasi;
M: ndakasi, C: ndakasi$; A: nakasi
2. ve X: ndasi; M: ndasi; C:
ndasi; A: ndasi
cerrar bien X: ndikasi
kútú; M: ___; C: ___; A: nakasi kutu
cerrar los ojos X: ndikuani̠;
M: ndakuani$; C: ___; A: ___
cerro m 1. X: ikú; M:
ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; kuꞌu̠; P: ikú
2. X: xi̠kí; M: xi̠kǐ; C: ___$; A: xi̠ki̠
Cerro de la Estrella X: Ikú Kìmì; M:
Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; A: ___; P: Kukimi$
Cerro de las Garzas X: no existe; C: yuku Sami$; A:
___
cerrito s
koꞌndo
cerumen m X: i̠ma̠ so̠ꞌo; M: i̠ma̠ soꞌo; C: ___; A: ñi̠ma̠ so̠ꞌo
cervato m (cachorro del venado) X: ndíní; EJ: no existe
cesar vi (momentariamente) X: xikui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: kukuiin
cesto m X: tìká; M:
tu̠ká; C: tu̠ká; A: chikivá
cicatriz f X: ya̠nda̠; M:
___$; C: ___; A: ___
ciego adj X: kuáa; M:
kuáá ~ kua̠á; C: kua̠a; A: kuáá
dejar ciego 1a. X: xakuáa; M: sakuaa; C:
___; A: ___
1b. X: kixaa kuáa; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: sikunaá; M: sakuñaa$; C: ___; A: ___
ponerse ciego 1a. X: kukuáa; M: kukuáa; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuáa; M: ___; C: ___; A: ___
cielo m X: ndiví; M:
ndiví; C: ndiví; A: ñoyívi
ciénaga f X: ndo̠ꞌyo; M: ___; C: ndo̠ꞌyo; A: ndo̠ꞌyo̠
cierto adv 1. X: suvi; M: ___; C: ___ ~ su$; A: sivi
2. X: ndinuu ini; M: ___; C: ___; A: ndinóꞌo ini (?), ñii toon
cigarro m X: xánú; M:
xánu; C: ___$; A: kui̠ño̠; P: xánú
cilíndrico adj X: tíndúú; M:
___; C: ___$; A: ___
cincel m X: ta̠ka̠; M:
___; C: ___$; A: ___
cinco adj X: u̠ꞌu̠n; M: u̠ꞌu̠n ; C: u̠ꞌu̠n; A: o̠ꞌo̠n
cinta f X: ___; M: ___; C: tiu̠vi; A: ___
cintura f X: tokó; M:
___; C: ___$, A: toko̠
cintura de blusa o de pantalón s koso
cinturón m X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; A: ___
ciñedor m X: páñu tokó;
M: ___; C: páñú to̠ko$; A: ___
circular vi X: ka̠va̠
nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___
circulo m
hacer círculo X: no existe; M: ___; C: kasa tiuvi; A: ___
ciruela f X: ti̠kǎva; M:
tika̠vǎ; C: ___; A: ti̠ka̠vá
cirugía, hacer vt X: ndatá; M:
ndatá; C: ndatá; A: ndatá; EJ: nda̠tá
ciudad f X: ñùù va̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
Ciudad de México ñuu Koꞌyó
claramente adv 1. (modo de
hablar) X: káxín; M: káxi; C: ___; A: ___
2. X: téꞌé; M: tieꞌe; C: ___; A: ___; P: téꞌé
claro 1. adj (líquidos) X: kuíi; M: kuíí;
C: kui̠í; A: kuíí
2. adv (modo
de hablar) X: káxín; M: káxi; C: ___; A: ___
3. adv X: téꞌé; M: tieꞌe; C: ___; A: ___; P: téꞌé
ponerse claro (líquidos) 1a. X: kukuíi; M: kukuíi; C:
___; A: ___
1b. X: ndukuíi; M: ___; C: ndukuíi; A: ___
clase f X: nu̠ú; M:
nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
clausurar vi X: ndee; M:
___; C: ___; A: ___
clavo m X: kalávo; M:
clávó, kalávó; C: ___; A: ___
Coatzoquitengo X: Kúsíꞌvi̠; M: ___; C: ___; A: Kusiꞌvi̠
cobija f X: tìkàchí; M:
___; C: ___; A: tikachí
cobrar vt X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin
cobre m X: kàà kuáꞌa; M: ___; C: kaa xuꞌun kuaꞌa; A:
___
cocer 1a. vt X: sichîꞌyó; sachíꞌyǒ; C: sachíꞌyo̠; A: sachiꞌyo
1b. vt X: no existe;
M: ___; C: sachíꞌiyó; A: ___
1c. vi X: chi̠ꞌyó; M: chi̠ꞌyǒ; C: chǐꞌyo̠; A: chi̠ꞌyo̠
1d. vi X: no existe; M: ndachiꞌyǒ; C: ndachi̠ꞌyo̠; A: ___
2a. vt X: no existe; M:
sachóꞌǒ; C: sachoꞌo$; A: sachoꞌo̠
2b. vi X: no existe; M: cho̠ꞌǒ; C: ___; A: cho̠ꞌo̠
3. vt
X: no existe; M: ___; C: nduxaa$; A: ___
4a. vt
(hervir) X: sikuíso̠; M: ___; C: ___; A: sakuiso̠
4b. vi (hervir)
X: kui̠so̠; M: kui̠so̠; C: ___; A: kui̠so̠
cocido adj
medio cocido X: íꞌí; M: yíꞌí; C: ___$, A: yíꞌí; P:
íꞌí
ponerse medio cocido X: kuyíꞌí; M: kuyíꞌí; C: ___; A: ___
cococha (reg.) s X: lúku; M:
___; C: ___; A: ___
Cocuilotlatzala s X: Ti̠ku̠tu̠;
M: ___$; C: ___; A: ___
cochino m X: ki̠ni̠; M:
ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠
Cochoapa X: Sindéꞌé; M: Sundieꞌe$; C: ___; A: ___
codo 1. m (de brazo) X: ko̠ndo̠ ndaꞌá; M: ko̠ndo̠ ndaꞌá; C: ___; A: lanchí
2. adj
X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. adj X: xíꞌndá; M: xíꞌndia̠; C: ___; A: síꞌnda̠
ponerse codo X: kuxíꞌndá; M: kuxiꞌndia$; C: kuxiꞌndia$; A: ___
X: nduxíꞌndá; M:
___; C: ___; A: ___
codorniz f X: ya̠ka̠ ñùꞌú; M: ___; C: saa ndiyúú$; A: ___; EJ: ka̠ñǔ'u
Coicoyán de las Flores X: Kiaa; M: Kiyaa; C: ___; A: ___
cojear vi 1.
X: kaka lenko; M: kaka táꞌnú; EJ: kaka tá'nú
2. X: no existe; M: ___; A: kaniꞌí; P: kaniꞌi$ 3: EJ:
kaka kú'vi̠ (implica que uno cojea por causa de un dolor de la pierna)
cojo adj X: ___; M: ___; C: ___; A: ta̠kueꞌe̠ xa̠ꞌa̠
cola f 1. (fila) X: i̠ku̠n; M: i̠ku̠n; C: ___; A: yiko̠n
2. (de animal) X: ndo̠ꞌmá; M: su̠ꞌmǎ ; C: suꞌma$, A: si̠ꞌma̠
3. (de animal) X: ndoꞌó; M:
___; C: ___; A: ___
colar 1a. vt X: sixîxin;
M: saxixin$; C: ___; A: saxixin
1b. vi X: xi̠xin; M:
xi̠xǐn; C: ___; A: xi̠xin
colgado adj X: no existe; M: ___; C: táti; A: ___
colgar 1a. vt X: sitikáá;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. vt X: tikaa; M:
takaa; C: ___; A: takaa
1c. vt
X: katikàà;
M: takaa; C: katakaa; A: ___
1d. vi X: kutikàà;
M: kutakaa; C: kutakaa; A: ___
2a. vt X: kataꞌnu; M: kataꞌnu; C: ___; A: ___;
P: kataꞌnu
2b. vi X: kutaꞌnu; M: no existe; C: ___; A: ___
3. vt (algo que se columpia u oscila) X: chitaꞌnu; M: no existe; C: ___; A: ___
4a. vt X: no existe; M: tanii; C: kata nii; A: ___
4b. vi ? X: no existe; M: ___; C: kutanii; A: ___
5. vi
X: no existe; M: ___; C: ___; A: takandaa
colibrí m X: ndioꞌo; M: ndioꞌo; C: ndioꞌo; A: ndioꞌo
colinchi adj X: so̠ꞌmá; M: ___; C: ___; A: ___
colindancia f X: xáꞌñú; M: xáꞌñu; C: ___; A: sáꞌño; P:
xáꞌñú
collar m 1. X: si̠kí su̠kún;
M: ___; C: ___; A: ___
2. (si está bien entendido que es para el cuello) X: si̠ki̠; M: si̠ki̠; C: ___; A: siki̠
colmena f X: yo̠ko̠; M:
___$; C: ___; A: yoko̠
colocar vt
X: kakin; M:
kakin; C: ___; A: kakin
color m
X: ta̠ku̠; M:
___; C: ___; A: ___
colorado adj X: kuáꞌa; M: kuáꞌa; C: kua̠ꞌa; A: kuáꞌá
columna vertebral X: leke sa̠tá;
M: ___; C: ___; A: leke
sa̠ta̠
columpiar 1. vi X: kucháꞌá; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vi X: no existe; M: ___; C: ___; A: kuiko; P: kuiko$
3. vt X: no existe; M: sakotiáꞌá; C: ___; A: ___
comal m X: xi̠yó; M:
xi̠yǒ; C: ___$; A: xi̠yo̠
comején m X: tìkìxín;
M: tikixǐn; C: ___; A: ___
comenzar vt, v aux X: kixáá; M:
xaꞌa; C:
kixaꞌa$; A:
kixáꞌá; P:
kixaꞌa$
comer 1. vt (se usa para alimentos que no se comen con
tortillas) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A:
kaxi
2. vt (algo
con tortillas) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi;
A: kuxu
3. vt X: ndikuxi;
M: ___; C: ndakuxi; A: ___
4. vt (la comida) X: kuxáꞌñú; M: kuxáꞌñu; C: kuxaꞌnu; A: ___
5. vt (animales; pastar) X: no existe; M:
___; C: ___; A: kixaꞌan
comer muy rápido X: kama yuꞌú; M: kama ní yuꞌú; C: ___; A: ___
dar de comer vt 1. (algo con tortillas) X: sikúxí; M: sakúxi; C: ___; A: sakuxu
2. (algo
que uno no come con tortilla) X: sikáxí; M: no existe; C: sakaxi; A: ___
comezón f
causar comezón X: sikátá;
M: sakátá; C: ___; A: ___
tener comezón
X: katá; M: katá; C: katá; A:
katá; P:
kata$
comida f 1. X: ndaí; M: ndiayǔ; C:
ndiayu$, A: ndayi̠
2. X: ___; M: ___; C: xaꞌñu$; A: ___
comienzo m
comienzo del río X: xi̠ꞌní i̠ta; M: ___; C: ___; A: ___
comité m
comité de la iglesia X: na̠veꞌe ñu̠ꞌu; M: ___; C: ___; A: ___
cómo adv 1. X: nda̠chu; M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$
2. X: 2¿ndi̠sàà?; M: ___; C: ___; A: ¿ndasaá?; P: ¿ndasaa?$
3. X: ¿ndá kùꞌvà?; M: ¿ndiá kuꞌva?; C: ___; A: ___ 4. X: no existe; M: ndixaa; C: nixaa; A: ___; P: ¿chikaá?
como 1. adv X: nda̠chu; M: ndi̠chun;
C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$
2. adv X: ndá
kùꞌvà; M:
ndiá kuꞌva; C:
___; A: ___
3. adv X: no existe; M: ___; C: nicha$; A: ___
4. adv
(de comparación) X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
5. conj (de comparación) X: tá...saá; M: ___; C: ___; A: ___
algo como conj X: no existe; M: ___; C: ndatáꞌan; A: ___
comoquiera adj X: ndi̠kùù; M: ___; C: ___;
A: ___
compadre m X: kumbári; M:
kumbári̠; C: mbaa$; A: kombári
compañero m 1. X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
X: táꞌán
2. (de
hombre; vocativo) X: ñani; M:
ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani
compañero de juego X: no existe; M: kítáꞌán; C: ___; A: ___
compartir vi X: no existe; M: ___; C: niꞌi ndiaa$; A: ___
compasión
tener compasión X: kundáꞌvi ini...kuni; M: kundáꞌvi ini...kuni; C: ___$; A: kukiꞌvi ini
completamente adv 1. X: ya̠a̠; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa
3. X: mí; M: ___; C: ___; A: ___
completar 1a. vt
X: sixînu; M:
saxinu$; C: ___; A: ___
1b. vi X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___$; A: xi̠no
2. vi X: ___; M: ___; C: tia̠ꞌndia̠; A: ___
completo adj X:
iin káchi; M: iin káchí; C: ___; A: ñii
kachí
complicar vt 1a. X: xakini;
M: sakíni; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
kini; M: no existe; C: ___; A: ___
componer 1a. vt X: xava̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
1b. vt X: ndasa
va̠ꞌa; M:
___; C: ___; A: ___
1c. vi X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa
1d. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa; C: ___; A: sanduva̠ꞌa
2a. vt X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; C: ___; A: sandaꞌa
2b. vi X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C: ndaꞌa; A: ndaꞌa
comprar vt X: satá; M:
satǎ; C: sata; A: sata
2. X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin
con conj tin
con prep
1. X: xíꞌín; M: xíꞌín; C: xíꞌin, A: xíꞌín; P: xíꞌín
2. conj (y) 1. X: tin; M:
chin$; C: ___; A: tín
con
qué? pron
1a. X: unkú; M:
___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
1b. X: unkúa̠; M:
___; C: ___; A: yukía̠
concebir vi X:
ke̠e se̠ꞌe; M: ke̠ě seꞌe; C: ___; A: ___
conejo m X: leko; M:
leko; C: ___; A: leson
confesar vt X: na̠ꞌma̠; M: na̠ꞌma̠; C: na̠ꞌma̠; A: na̠ꞌma̠
hacer
confesar X: sináꞌma̠; M: sanaꞌma; C: ___; A: ___
confrontar vt 1.
X: ka̠ꞌa̠n nu̠ú táꞌán; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n
ndaa nuu; A: ___
confundido adj X: ___; M: ___; C: sana$; A: ___
estar confundido X: saka ini;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ti̠ví ini; M: ___; C: ___; A: ___
conocer vt X: kuni; M:
kuni; C: kuni; A: koni
2. vt
X: tu̠ꞌva; M: tuꞌva̠; C: ___; A: ti̠ꞌva
conocer bien, conocer su carácter X: kuni...ini...;
M: ___; C: ___; A: ___
consagrado adj
estar consagrado X: kuyi̠í; M:
kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠; EJ: ku i̠í
consagrar vt 1a. X: xayi̠í; M: sayi̠ǐ; C: sayii$; A: ___
1b. X: kixaa yi̠í; M:
no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa yi̠í; M:
___; C: ___; A: ___
conservar vt 1a. X: xayóko;
M: sayóko; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___
considerar vi X: no existe; M: ___; C: kaka nduku xini; A: ___
consolar vt X:
sindîko ini; M: ___; C: ___; A: sandiko...ini
consomé (reg.) s X: ikin; M:
ikin; C: ___; A: ___
2. X: ___; M:
ndúꞌu̠; C:
___; A: ___
constantamente adv X: ndinuu; M:
___; C: ___; A: ___
construir vt X: sikua̠ꞌa; M: sakuaꞌa$; C: savaꞌa̠$; A: ___
contagiar 1. vt X: sikuíku̠n;
M: savíku̠n; C: savikun; A: ___
1b. vi X: kui̠ku̠n; vi̠ku̠n; C:
___; A: kui̠ko̠n
contagioso adj X: xíkun; M:
___; C: ___; A: ___
contar vt 1. (números)
X: kaꞌvi; M: kaꞌvi; C: kaꞌvi; A: kaꞌvi
2. (relatos) X: nditúꞌún; M: ___; C: ndatuꞌun$; A: ndatóꞌón; P: ndatuꞌun
contener vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: koꞌon
contestar vi X: ndikuiin;
M: ___; C: ndakuiin; A: ndakuiin
contento adj
estar contento X: kusìí ini; M: kusiǐ
ini; C: ___; A: kusii ini
ponerse contento X: no existe; M: ___; C: ndakuaku$; A: ___
contradecir vi X: no existe; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n ndaa; A: ___
controlarse vt 1. X: kaꞌnda ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: nasita
xíꞌín yó
convencer vt 1. vt X: sixínu̠; M:
___; C: ___; A: ___
2. vt X: kixa̠a̠ ini; M:
___; C: ___; A: ___
3. vt
(de hacer algo malo o que sale difícil para otro) X: chuꞌun; M: chuꞌun; C: ___$; A: chuꞌu
4. vt (de hacer algo malo) X: saká…xi̠ꞌní; M:
___; C: ___; A: ___
5. vt (de hacer algo malo) X: taa si̠í; M: ___; C: ___; A: ___
6. vi X: xi̠nu̠ ini; M: ___; C:
___; A: ___
bueno para convencer adj X: la̠ndo̠;
M: la̠ndo̠; C: ___; A: ___
convertir vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanduu
convivir vi X: kitáꞌán; M: kutáꞌán; C: ___; A: ___
cooperar vt (reunir fondos) X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin
copete m X: xúkú; M:
___; C: xiku$; A: ___
copiar vt X: koto ndaa;
M: koto ndiaa; C: ___; A: ___
coquetear vi 1. X: kukuéꞌe; M: no existe; C: kukuéꞌe; A: ___
2. X: kúra̠sa; M: no existe; C: ___; A: ___
coquito común m X: lúku; M:
___; C: ___; A: ___
corazón m X: níma̠; M:
níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠
con todo el corazón adj 1. X: ndinuu
ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ñii toon
correcaminos m X: kuíyó; M:
___; C: ___; A: ___; P: kuiyó
correcto adj X: ndǎku; M:
nda̠kú ; C: ___; A: nda̠kú
corregir vt 1. X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n; P: ka̠ꞌa̠n
2. X: no
existe; M: ___; C: ___; A: nasita
correoso adj X: xi̠i; M: xiǐ; C: xi̠i;
A: ___
ponerse correoso 1a. X: kuxi̠i;
M: kuxíi; C: kuxi̠i; A: ___
1b. X: nduxi̠i; M: ___; C: ___; A: ___
correr vi vi X: kunu; M:
kunu; C: kunu; A: kono
corre bien X: xa̠ꞌá ní (rí); M: ___; C: ___; A: ___
corretear vt X: taxín; M:
taxi$; C: taxí; A: taxin, kataxi
cortar 1a. vt X: kaꞌnda; M: kaꞌndia; C: kaꞌndia; A: kaꞌnda
1b. vi X: ta̠ꞌnda̠; M: tia̠ꞌndia̠; C: tia̠ꞌndia̠; A: ta̠ꞌnda̠
2. vt
(las puntas de las ramas de una planta para que retoñe más) X: kandosó; M: kindóso̠; C: kindoso$; A: ___
3. vt (algo largo) X: ka̠ꞌnu̠; M: ka̠ꞌnu̠; C: ka̠ꞌnu̠; A: ka̠ꞌno̠
4. vt
(fruta del árbol) X: kindaa
5a. vt
X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠; C: ___; A: ___
5b. vt X: kixaa lu̠ndu̠;
M: no existe; C: ___; A: ___
cortar en pedazos X: kaꞌnda válí; M: kaꞌndia válí; C: kaꞌndia kuachi$; A: ___
corteza f X: nda̠kua̠; M: nda̠kua̠, ya̠ká; C: ndakuǎ, ndia̠ka̠, yakua$; A: ___
corto adj 1. X: kuíti; M:
kuítí; C: kuítí; A: kuítí
2. (no cortado) X: lundú;
M: lu̠ndu̠; C: ___; A: ___
3. (porque es cortado)
X: lu̠ndu̠; M: lu̠ndu̠; C: ___; A: ___
hacer corto 1a. X: xalu̠ndu̠; M: salu̠ndu̠; C: ___; A:
___
1b. X: kixaa lu̠ndu̠; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse corto 1a. X: kulu̠ndu̠;
M: kulundu̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndulu̠ndu̠; M: ___; C: ___; A: ___
cosa f X: ña̠ꞌa; M: ñaꞌa̠; C: ña̠ꞌa; A: ña̠ꞌa; P: ña̠ꞌa
cosechar vt
X: sikéé; M:
sakéé; C: ___; A: sakee
coser vt
X: ki̠ku; M:
ki̠ku̠; C: ki̠ku; A: ku̠ku
cosquillas f
hacer cosquillas vt X: chikíꞌli; M: chikele$; C: ___; A: ___; P: chikeꞌle$
tener cosquillas (por ej.: cuando un insecto anda en uno)
X: kasi; M: kasi; C: kasi; A: ___
costa f X: ndíví; M: ___; C: ___; A:
___
costal m 1. X: kóxta; M:
___; C: kosta$; A: kóstá
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: tinda̠a̠
costal de ixtle X: kóxta nda̠á;
M: ___; C: kósta íti nda̠a$; A: ___
costar vi 1a. X: kundaa
ya̠ꞌvi; M:
___; C: ___; A: ___
1b. X: ndaa ya̠ꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
costilla f X:
leke kándíká; M: leke kíndíka̠, kíndíka̠;
C: kíndíka̠; A: leke kandika̠
costoso adj X: yaꞌvi; M: yaꞌvi; C: yaꞌvi; A: yáꞌvi
ponerse costoso X: kuyaꞌvi; M: kuyaꞌvi; C: kuyaꞌvi; A: ___
costumbre
ser la costumbre X: saá ini; M:
___; C: ___; A: saá ini
cotorra verde f X: sîví(?); M: ___; C: ___; A:
___
coyote m X: ndiváꞌi; M: ndiva̠ꞌyú; C: ndivaꞌyu$; A: ndiva̠ꞌyí
crearse vi X: xǐnu; M:
___; C: ___; A: ___
crecer vi 1. X: kuaꞌnu; M: kuaꞌnu; C: kuaꞌnu; A: kuaꞌno
2a. (suj. sing.) X: kukáꞌnú; M: kukáꞌnú; C: ___; A:
___
2b. (suj. sing.) X: ndukáꞌnú; M: ___; C:
ndukáꞌnu; A: ___
2c. (suj. pl.) X: kunáꞌnú; M: kunáꞌnu̠; C: ___; A: ___
2d. (suj. pl.) X: ndunáꞌnú; M: ___; C: ndunáꞌnu; A: ___
3. X: kuchée; M:
kuchéé; C: kuchée̠; A: ___
4. (cabello) X: nuu; M: ___; C: nuu; A: noo
hacer crecer 1. X: sikuáꞌnú; M: sakuáꞌnu; C: ___; A: sakuaꞌno
2. (cabello, barba) X: sináná; M: ___; C: ___; A: ___
creer vt 1. X: kandíxá; M: kandíxa;
C: kandíxa; A: kandíxa
2. X: no existe; M: no existe;
C: ___; A: kixa̠a̠ ini
crees vi (se usa para regañar) X: kukaꞌán; M: káꞌán; C: ___; A: ___
criar vt 1. X: sikuáꞌnú; M: sakuáꞌnu; C: ___; A: sakuaꞌno
2. vt
X: sikuína̠; M: sakuinia; C: sakuina; A: ___
3. vi (pollitos, cucarachas,
moscas) X: ta̠ꞌví; M: ta̠ꞌví; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠
criatura f X: lǎa; M: laá; C: laa$; A: ___
cribar vt 1. (maíz o frijol; con viento o con la mano) X: nditivi; M: ___; C: ndativi; A: nativi
2. X: sixîxin; M: saxinu$; C: ___; A: ___
criticar vi X: ka̠ꞌa̠n kíꞌví; M: ___; C: kaꞌan kiꞌvi$; A: ___
crudo adj X: íꞌí; M: yíꞌí; C: ___$, A: yíꞌí; P:
íꞌí
ponerse crudo
1a. X: kuyíꞌí; M: kuyíꞌí; C: ___; A: ___
1b. X: nduyíꞌí; M: ___; C: ___; A: ___
crujiente adj X: ndasun; M:
___; C: ___; A: ___
crujir vi X: ___; M: ___; C: kayu; A: ___
cruzar vt
cruzar las manos (para
saludar a los padrinos) X: kunumi
ndaꞌa; M:
___; C: kunumi ndaꞌa$; A: kunomi ndaꞌa$
cuál adj X: ndá; M:
ndia$; C: ndiá; A: ndá
cuál adj 1. X: ¿ndá?;
M: ¿ndia?$; C: ¿ndiá?; A: ¿ndá?
2. C: niñaa, niñaꞌa$
cualquier adj 1. X: ndá; M:
ndia$; C: ndiá, ndie$; A: ndá
2. (pero malo) X: ndi̠kùù;
M: ___; C: ___; A: ___
cuándo adv X: ¿maa?; M:
___; C: ama$; A: ama; P: ama$
cuando conj 1. X: tá; M:
té, chi té; C: tan$, ten; A: tá
2. conj X: tu; M: tu;
C: tun$; A: ___
3. adv X: nu̠ú;
4. adv X: tu̠ꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
5. adv X: no existe; M: ___; C:
___; A: táꞌan
6. adv X: no existe; M: ___; C: ñani; A: ___
cuánto adv X: ¿ndi̠sàà?;
M: ___; C: nisaa$, nixaa; A: ¿2ndasaá?; P: ¿ndasaa?
cuánto cuesta X: ndi̠sàà ya̠ꞌvi; M: ___; C: ___; A: ¿ndasaá yáꞌvi?
en cuanto a
X: no existe; M: ___; C: nuu$; A:
___
cuarta f 1.(la medida del dedo pulgar al dedo en medio) X: kuárta
2. (látigo)
X: ___; M: yoꞌo kaꞌndi; C: yoma$; A: ___
cuate s (elotito) X: sàtà; M: ___; C: ___; A:
___
cuatro adj X: ku̠mí; M:
ku̠mi̠; C: ku̠mi; A: ko̠mi̠
Cuautipan X: Tikí Táꞌi; M: ___; C: ___; A: ___; P: Tiki Taꞌi
Cuba Libre X: I̠vi̠ Ya̠ka̠;
M: ___; C: ___; A: ___
cubierto adj
estar cubierto (embarrado) X: kuchi; M: kuchi; C: kuchi; A: kuchi
cubrir vt 1a. X: ndikasi;
M: ndakasi; C: ndakasi; A: nakasi
1b. X: kundasi; M: ___; C: ___; A: ___
cubrir con mezcla X: ndikaꞌí; M: ndakayu; C: ___; A: ___
cucaracha f 1. (el
tipo chico) X: tikeꞌlé; M: ___; C: ___; A: ___
2. (el tipo grande) X:
titeꞌé; M: ti̠tie̠ꞌé; C: ___; A: ___
cuello m X: su̠kún; M:
su̠kǔn; C: ___$; A: si̠ko̠n
cuenta f
darse cuenta vt X: ndikoto;
M: ndakoto; C: ___; A: nakoto
cuerda m X: yoꞌó; M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠
cuerno m X: ndikín; M:
ndikí; C: ___; A: ___
cuero m X: iín; M: ñiǐ;
C: ___$; A: ñii̠; P: iín
cuerpo m X: ikí kùñù;
M: ikí ku̠ñu; C: ikí ku̠ñu; A: yiki ko̠ñu
2. X: ñií; M: ñiǐ ; C: ___; A: ñii̠
cuervo m X: tikaka; M:
___; C: ___; A: ___
cuesta abajo 1. X: nde̠e; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: niꞌni$; A: ___
cueva f 1. X: kavá; M:
kavǎ; C: ___$; A: kava̠
2. X: ya̠vi̠; M: ___; C: ___$; A: yavi̠
cuidado conj X: koto ka; M:
koto; C: ___$; A: koto
ten cuidado X: kuénta
koo; M: kuéndá koo; C: ___; A:
___
cuidadosamente adv X: vií; M:
___; C: vii̠; A: ___
cuidadoso adj 1. X: vií
ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: yi̠í ini; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse cuidadoso X: kuyi̠í; M:
kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠
cuidar vt 1a. X: xakuénta;
M: sakuéndá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X:
kundaa; M: kundiaa; C: kundiaa; A: kundaa
3. X: no existe; M: kiꞌin...kuenta; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: kuenda$; A: ___
culebra f X: ko̠ó; M:
ko̠ǒ; C ___: ko̠o; A: ko̠o̠
tipo de culebra X: ko̠ó tu̠ún;
M: ___; C: ___; A: ___
cultivar vt X: sindîꞌvi...si̠ndi̠kí; M: ___; C: ___; A: sandiꞌvi
cumbre f X: xi̠kí; M:
xi̠kǐ; C: ___$; A: xi̠ki̠
cumplir 1a. vt X: xasúví; M:
sasúví; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa
súví; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. vt
X: xandúví;
M: sandúvi; C: ___; A: kasa ndi̠vi̠
2b. vt X: kixaa
ndúví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. vt
X: sixînu; M:
saxinu$; C: ___; A: ___
3b. v prnl
X: xi̠nu; M:
xi̠nu; C: ___; A: xi̠n
cumplir el deseo X: xi̠nu yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
cuñada f
1. X: xànù; M:
xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no
2. X: nána loꞌo; M:
síloꞌo; C: síloꞌo$; A: ___
cuñado m X: kàsá; M:
ka̠sá; C: ___; A: ka̠sá
2. X: táta loꞌo; M: ivá
loꞌo; C: ivá loꞌo; A: ___
cura m X: su̠tu̠; M:
su̠tu̠; C: ___$; A: su̠tu̠
curandero m X: tu̠ꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
curar 1a. vt X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; C: ___; A: sandaꞌa
1b. v prnl X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C: ndaꞌa; A: ndaꞌa
2a. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa; C: ___; A: sanduva̠ꞌa
3a. vt
X: xatátán;
M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n
3b. vt
X: kixaa...tátán;
M: no existe; C: ___; A: ___
3c. v prnl
X: kutátán;
M: kutátán; C: ___; A: kuta̠ta̠n
Ch - ch
chambuscar vt X: no existe; M: ___; C: koko nduu; A: ___
chaponar vt (antes de sembrar) 1a. X: xandoo; M: sandoo; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndoo; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndasa ndoo
chapulín m X: tìkà; M:
ti̠ka C: ___; A: ti̠ka
chapulín verde (tipo muy grande) X: tìkà laꞌlá; M: ___; C: xiva̠kǒ; A: ___
2. (tipo chico) X: tìkà paꞌlí; M: ___; C: ___;
A: ___
chayote m X: nañá; M:
nañǎ; C: nañǎ; A: naña
chicatana f X: si̠ndo̠kó;
M: ___$, C: ___; A: ___
chicle m X: kùtú; M:
ku̠tú; C: ___; A: ku̠tú
chico adj 1. (sing.) X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo
2. (se usa con loꞌo para indicar chiquito) X: páꞌa; M: paꞌǎ; C:___; A: paꞌa
3. (pl.) X: válí; M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos), A: kuálí (muchos)
4. (pl.; se usa solamente con
gente) X: valí M: kuáchí;
C: ___; A: válí
ponerse chico 1a. X: kuloꞌo; M:
kuloꞌo; C: kuloꞌo; A: ___
1b. X: nduloꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
chicharrón m X: chiróni; M:
charoni$, tieꞌe takini$; C: ___; A: tikason kini̠
chiflar vi X: tutu; M:
___; C: ___; A: tutu
2. (muy recio) X: kisívi̠;
M: sikisíví; C: ___; A: kusivi; P: sisivi̠; EJ: sikisívi
chilacayote m X: tinduyú; M:
___$, C: ___; A: ti̠nduyu
Chilapa X: I̠ta Ya̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
chilate m X: ndaí si̠ndi̠kí;
M: ___$; C: ndiayǔ síndíkǐ; A: ___
chile m X: yaꞌá; M: yaꞌá; C: yaꞌá, A: yaꞌa̠
chile amarillo X: ___; M: ___; C: ___; A: yaꞌa̠ kuáán
chile guajilllo X: yaꞌá va̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: yaꞌa̠ kuáꞌá
chile jalapeño X: ___; M: ___; C: ___; A: yaꞌa̠ kuii̠
chile rojo X: ___; M: ___; C: ___; A: yaꞌa̠ kuáꞌá
chile serrano X: ___; M: ___; C: ___; A: yaꞌa̠ kuii̠
chile verde X: ___; M: ___; C: ___; A: yaꞌa̠ kuii̠
chillar vt 1a. X: nda̠ꞌi̠ kóꞌó; M: nda̠ꞌyu̠ koꞌo; C: ___; A: ___
1b. X: nda̠ꞌi̠; M:
ndaꞌyu̠;
C: nda̠ꞌyu̠;
A: nda̠ꞌyi̠
2. X: ___; M:
___; C: kayu;
A: ___
Chilpancingo X: Sindia̠ꞌá; M: Sindiyaꞌa$, C: ___; A: ___
Chimaltepec X: Kûxa; M: ___; C: ___; A: ___
chimeco adj X: kuíin; M:
kuíín; C: ___; A: kuíín
hacer chimeco 1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: ___
1b. X: ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse chimeco 1a. X: xakui̠i̠n; M: sakuíín; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kui̠i̠n; M: no existe; C:
___; A: ___
1c. X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n; C:
___; A: ___
chinche de jardín f X: tiàꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
chintete s (tipo de lagartija) X: na̠ꞌña̠; M: no
existe; C: ___; A: ___
chipiles s iva ya̠xín; M:
___; C: ___; A: ___
chisme m X: ___; M: tuꞌun vixi; C: ___; A: to̠ꞌon vi̠si̠
chismear vi X: ka̠ꞌa̠n vatá; M: ka̠ꞌa̠n vatiá; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: no existe, kavixi; C: ka̠ꞌa̠n vi̠xi̠, kanvíxi; A: ___
3. X: nditúꞌún vatá; M: ___; C: ndatuꞌun vatia$; A: ___
chismoso adj X: vatá; M:
vatiá; C: vatia$; A: vatá, vata; P: va̠ta
chispa f X: ___; M: ___; C: tindíkin; A: ___
chispar vi 1. X: no existe; M: ___; C: kee nuu; A: ___
2. X: no existe; M: ___;
C: kandata$; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kee tindikin; A: ___
chistoso adj 1. ta̠chí; M:
ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: si̠i̠
chivo m X: tixǔꞌú; M: tixúꞌǔ; C: ___$; A: tisúꞌu
chocante adj X: chi̠tun; M:
chi̠tu̠n; C: ___; A: ___
es un poco chocante X: i̠chi̠
ini; M: no existe; C: ___; A: yichí ini
ponerse chocante X: kuchi̠tu̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
chocolate m X: si̠ꞌva̠; M: ___; C: ___; A: ___
chotacabras m X: o̠ko̠ki̠ví;
M: ko̠ko̠ví; C: ko̠ko̠ví, kuasoo$; A: ___
chueco adj X: yakuá; M:
yakuá; C: ndiakua$; A: ___
hacer chueco 1a. xayakuá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yakuá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa
yakuá; M: ___; C: ___; A: ___
chupar vt X: ___; M: ___; C: ___; A: tiꞌvi
chuparrosa f X: ndioꞌo; M: ndioꞌo; C: ndioꞌo; A: ndioꞌo
D - d
danza f X: yaa; M: yaa̠;
C: yaa; A: yaa
dañar vt X: ___; M: ___; C: ___; A:
kiꞌvi̠
daño m
hacer daño 1. X: sikúꞌvi̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ndaa
ini; C: ___; A: ___
dar 1. vt X: taxi; M:
___; C: taxi; A: taxi
2. vt X: xaꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
3. v prnl (producir cosecha)
X: kana; M: kana; C: nana$; A: kana
4. v prnl (producir) X:
kuun; M: kuun; C: ___; A: koon
dar a luz X: sikákú; M:
sakáku; C: sakaku$; A: __
dar pena X: kukaꞌan nu̠ú; M: kukaꞌan nu̠u̠; C: ___; A: kukaꞌan no̠o̠
de prep X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
debajo adv
debajo de 1. X: kaꞌá; M: kaꞌá; C: ___$; A: ka̠ꞌa̠
2. X: ni̠nu̠; M: ___; C: ninu̠$; A: ni̠no̠
3. X: ti̠xin; M: ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin
deber vt 1. (dinero) X: kuníká; M: kuníká; C: ___; A: kunika$
2. X: no existe; M: ___; C: ndiakua$; A: ___
débil adj X: vitâ; M:
vitá; C: vitá; A: vitá
hacer débil 1a. vt X: xavitâ; M: savitá; C: ___; A: ___
1b. vt X:
kixaa vitâ; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse débil 1a. X: kuvitâ;
M: kuvitá; C: kuvitá; A: ___
1b. X: nduvitâ; M: ___; C: ___; A: ___
decaerse v prnl 1a. X: kuta̠ma̠;
M: kutáꞌma̠;
C: ___; A: ___
1b. X: nduta̠ma̠; M: ___; C: ___; A: ___
hacer decaer X: xata̠ma̠; M: sata̠ma̠; C: ___; A: ___
decaído adj
estar decaído X: ndikava
ini; M: ___; C: ___; A: ___
muy decaído X: ta̠ma̠; M:
___; C: ___; A: ___
decidir 1. X: chika̠a̠
ini; M: chikaa ini; C: ___; A: chikaa̠ ini
2. X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M: kaꞌndia...xaꞌa; C: ___; A: ___
decir vt 1. X: kachi; M:
kachi; C: ___; A: kachi
2. X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n
declamar vi X:
ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; C: ___; A: kaꞌa̠n ndoso
dedo m 1. (de la mano) X: ndùkù ndaꞌá; M: ___; C: ___$; A: no̠o̠ ndaꞌa̠
2. (del pie) X: ndùkù
xa̠ꞌá; M: ___$; C: ___; A: no̠o̠ xa̠ꞌa̠
defecar vi 1a. X: tatá;
M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: tatá sìꞌví; M: ___; C: ___; A: ___
defectuoso
ser defectuoso 1a. X: kuchiꞌña; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduchiꞌña; M: ___; C: ___; A: ___
defender 1a. vt X: ndikiꞌin...tu̠ꞌun; M: ___; C: ___;
A: ___
1b. X: ndikiꞌin...mii...;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ku̠ꞌu̠n...ndeé (?); M: ku̠ꞌu̠n...ndieé(?); C: ___; A: ___
definir palabras X: ___; M: ___; C: sandúkáxi tu̠ꞌun; A: ___
dejar 1a. vt X: sindôo; M:
sandóo; C: ___; A: ___
1b. vi X: ndo̠o; M: ndo̠ǒ; C: ___; A: ndo̠o
2a. vt. X: sindikóó; M:
sandakoo; C: ___; A: sandakoo$
2b. vi X: no existe; M: ___; C: ndakoo$; A:
ndakoo$
delantal m X: mantíli;
M: ___; C: ___; A: ___
delante de prep X: nu̠ú; M: nu̠ǔ;
C: nu̠u̠; A: no̠o̠
delgado adj 1. X: kuéꞌe; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe; A: kuéꞌé
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; A: ___
3. X: nîí; M: níǐ; C: níi; A: níi̠; P: nií
4. X: yáxín; M: yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín
5. X: no
existe; M: ___; C: kuíin; A: ___
hacer delgado 1a. X: xalakuan; M: salakuán; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa lakuan; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xanîí; M: saníi̠; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa nîí; M: no existe; ___; A: ___
3a. X:
xayáxín; M: sayáxín; C: ___; A: ___
3b. X: kixaa yáxín; M: no existe; ___; A: ___
ponerse delgado 1a. X: kukuéꞌe; M: kukuéꞌe; C: kukuéꞌe; A: ___
1b. X: ndukuéꞌe; M: ndukuéꞌe; C: ___; A: ___
2a. X: kulakuan; M:
kulakuan; C: ___; A: ___
2b. X: ndulakuan; M: ___; C: ___; A: ___
3a. X: kunîí; M: no existe; C: kuníi; A: ___
3b. X:
ndunîí; M: ___; C: ___; A: ___
4a. X: kuyáxín; M: kuyáxín; C: ___; A: ___
4b. X:
nduyáxín; M: ___; C: ___; A: ___
delgado y facil de quebrar adj X: lùkù; M:
___; C: ___; A: luku
delicado adj X: i̠í; M: yi̠ǐ;
C: ___; A: yi̠i̠
ponerse delicado X: kuyi̠í; M:
kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠
delicioso adj X: ya̠sín; M:
ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n
hacer delicioso X: xaya̠sín;
M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse delicioso X: kuya̠sín;
M: kuyási̠n; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín; M: ___; C: ___; A: ___
delirar vi X: ka̠ꞌa̠n sáná; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n sana$; A: ___
delito m X: kua̠chi;
M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi
demasiado adj X:
no existe; M: ___; C: ni ka; A: ___
demonio m X: kití nǎꞌa; M: kití ñǎꞌa; C: kiti naꞌa$, tiñaꞌa$, nañaꞌa$; A: ___; P:
nombre de un demonio y el lugar donde hacen sacrificios X: ñùù sìsò; M: ___; C: ___; A: ___
demonio que causa fiebre estomacal, gas, diarrea X: no existe; M: ___; C: Tanioko$; A: ___
denso adj X: kóꞌo̠; M: kóꞌo̠; C: ___; A: ___
ponerse denso 1a. X: kukóꞌo̠; M: kukóꞌo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndukóꞌo̠; M:
___; C: ___; A: ___
dentro de adv, prep X: ini; M: ini; C:
___$; A: ini
2. prep X: ti̠xin; M: ti̠xi;
C: ti̠xi; A: ti̠xin
depender vi X:
kundaa ini; kundiaa; C: ___; A: ___
derecho m 1. (autoridad) X: ichí; M: ichí; C ___; A: yichi̠; P: íchi
2. (autoridad) X: no
existe; M: ___; C: ___; A: nda̠yi
3. adj
(lado) X: kuáꞌá; M: kuáꞌá; A: kuáꞌá; P: kuáꞌá
4. adj
(recto) X: ndǎku; M: nda̠kú; C: ___; A: nda̠kú
ponerse derecho 1a. X: kundǎku; M: nunda̠kú; C: ___; A: ___
1b. X: ndundǎku; M: ___; C: ___; A: ___
tener derecho X: kuu
mií...ichí; M: ___; C: ___; A: ___
derrarmar vi 1. X: to̠o;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: kui̠ta̠; M :kui̠tia̠; C: ___; A: kui̠ta̠
derretir 1a. vt X: sindútá;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. vi X: ndu̠ta̠;
M: ___; C: ndu̠tia̠; A: ___
derrumbar 1. vt X: kani; M:
kani; C: kani; A: kani
2. vi
X: ndiku̠ꞌun; M: ___; C: ___; A: ___
3. vi X: ndiku̠ꞌun sítí; M: ___; C: ___; A: ___
4. vi X: no existe; M: ___; C: ___; A: ___; P: kinuu ndaa$
derrumbe s X: no existe; M: ___; C: sitii$; A: ___
desabrido adj 1.X: no existe; M: ___; C: axa; A: ___
2. X: katí; M: katí; C: katí; A: katí; P: katí
desacompletar v prnl X: ndundaa;
M: ___; C: ___; A: ___
desamarrar vt X: ndaxín; M:
ndaxí; C: ndaxín; A: ndaxín
desanimado adj
estar desanimado X: ndikava
ini; M: ___; C: ___; A: ___
desanimar vt X: sindíkó
ini; M: ___; C: ___; A: ___
desaparecer vi X: ndañúꞌú; M: ___; C: ndoñuꞌu$; A: ndañóꞌó
desarrollado adj
bien desarrollado
X:
numá; M: ___; C: numa$; A: ___
desarrollar vi (gente, animales, milpa) X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: kuxa
desarrollar desnutrido 1a. X: kutáꞌa; M: kutiaꞌa$; C: ___; A: ___
1b. X: ndutáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
hacer desarrollar desnutrido 1a. X: xatáꞌa; M: no existe; C: ___; A:
___
1b. X: kixaa
táꞌa; M:
no existe; C: ___; A: ___
desatar vt X: ndaxín; M:
ndaxí; C: ndaxín; A: ndaxín
desayunarse v prnl
X: kasi ini; M: kasi̠ni; C: ___; A:
kasi
desbaratar vi X: kani; M: kani; C: kani ~ ta̠ni; A: kani
descansar vi
1. X: ndikundeé;
M: ___; C: ndakindiée; A: nakindee̠; P: ndikindee
2. X: no
existe; M: ___; C: ndixiko$; A: ___
descascarar vt (frijoles
secos, leña) X: no
existe; M: ___; C: ___; A: ndiva
descendiente m X: se̠ꞌe síkuá; M: xíkuá; C: ___; A: sa̠ꞌya ñani síkuá
descomponer 1a. vt X: sitîví; M:
sativi$; C: ___; A: ___
1b. vi X: ti̠ví; M: ti̠ví; C: ti̠ví;
A: ti̠ví
1c. vi X: nditiví; M: ___; C: ndati̠ví;
A: ___
descompuesto adj X: líꞌnkí; M: ___; C: ___; A: ___
descontar vt
X: kindaa; M:
kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa
descriar vt 1a. xatáꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa táꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
descubierto adj
estar descubierto X: kutuvi; M:
kutuvi; C: ___; A: 3tivi
descubrir vt X: kuná; M:
kuñá; C: ___; A: kuná
descuidado adj 1. X: kuáñú;
M: ___; C: kuáñu; A: ___
2. ndi̠kùù; M: ___; C: ___; A: ___
descuidado en el traje vi X: no existe; M: ___; C: kachiꞌña; A: ___
descuidosamente adv X: kuáñú; M:
___; C: kuáñu; A: ___
desde adv 1. X: nda̠; M: ___; C: ndiá; A: nda̠
2. X: tu̠ꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
3. (mientras) X: nani; M: ___; C: ___; A: ___
desear vt 1a. X: kuya̠sín
yuꞌú; M:
___; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: yichi ini
desencajar vi 1. X: keta;
M: kita; C: ___; A: keta
2. X: ya̠ꞌa; M: ya̠ꞌa; C: yaꞌa; A: ya̠ꞌa
desenredarse vi X: ndikaa̠;
M: ndaka̠a̠; C: ___; A: ___
desenrollar vt X: ndikani;
M: ___; C: ndakani; A: ___
deseo
sin deseo adv X: sáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
tiene deseo X: xíꞌi̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___
desértico adj X: yúyú; M:
yúú; C: ___; A: yúyú
desfilar vi X: kanduu; M:
kenduu̠; C: ___; A: ___
desgranar vt X: sikôyo; M:
sakóyo; C: ___; A: sakoyo
deshacer vt (ropa) X: ndikani; M: ___; C: ndakani; A: ___
desierto m X: yúyú; M:
yúú; C: ___; A: yúyú
lugar desérito s ikú yúyú; ikú
yúú
quedarse desierto X: nduyúyú;
M: no existe; C: ___; A: ___
deslocar vi 1. X: keta;
M: kita; C: ___; A: keta
2. X: ya̠ꞌa; M: ya̠ꞌa; C: yaꞌa; A: ya̠ꞌa
desmayarse v prnl
X: kuvi ndiûu; M: no existe; C:
___; A: ___
2. X: kuvi tóó; M: kuvi tóó; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: kuvi yíꞌí; C: ___; A: ___
desnudo adj X: chálá; M:
chala; C: yala$; A: ___; P: chálá
desnutrido adj táꞌa
estar desnutrido 1a. X: kuxivâko;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: nduxivǎko; M: ___; C: ___; A: ___
desobedecer vt 1a. X: xaso̠ꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa so̠ꞌo; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ya̠ꞌa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C:
___; A: kasa toon
desobediente adj X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠; A: so̠ꞌo
desordenado adj (cabello) X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C:
ta̠ka̠; A: ___
despacio adj 1. X: kuée;
M: kuée; C: kuéé; A: kuéé
2. X: ya̠a̠; M: ___; C: ya̠a̠; A: ___
desparramar vi X: no existe; M: ___; C: kandati; A: ___
despedazar 1a. vt X: sikuáchí;
M: ___; C: sakuachi; A: sakuachi
1b. vi
X: kuachi; M:
kuachi; C: ___; A: kuachi
despedir vt
1. X: ka̠ꞌa̠n ndióxi̠; M: kaꞌan ndioxi$; C: ka̠ꞌa̠n ndioxi$; A: ___
2a. X: ndaí; ndia̠yú; C: ndia̠yú; A: nda̠yí
2b. X: no existe; M: kundia̠yú; C: kundia̠yú; A: ___
despejarse vi (el cielo) X: ndikuná; M: ndakuiñá; C: ndakuná; A: nakona
despertar 1. vt X: sindikôo;
M: ___; C: sandóto; A: ___
2. vi X: ndikáxín ini; M:
ndukáxin ini; C: ndukaxin$; A: nakáxín ini
3. vi X: ndoto; M: ___; C: ndoto; A: ___
despierto adj
estar despierto X: kundito;
M: kundito; C: ___; A: ___
despreciar vt 1a. X: xachi̠tun;
M: sachi̠tu̠n; C: ___; A: ___
1b. vt
X: kixaa chi̠tun;
M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v
prnl X: kuchi̠tu̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
2. vt
X: no existe; M: kuñúꞌú; C: ___; A: ___
después 1a. adv X: 3ndiꞌi; M: ___; C: ___; A: ___
1b. adv, conj
X: si̠ndíꞌí; M: ___; C: sandíꞌí; A: sondiꞌi$
destapar vt X: kuná; M:
kuñá; C: ___; A: kuná
destemplar vi X: kui̠yá; M:
xi̠ya̠; C: ndu iyá; A: kuiya
destruir 1a. vt X: kani; M:
kani; C: kani; A: kani
1b. vt
(ropa) X: ndikani; M: ___; C: ndakani; A: ___
1c. vi
X: ___; M: ___; C: ta̠ni; A: ___
2a. vi X: ndiꞌi xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ndiꞌi xa̠ꞌa̠
2b. vt
X: sindíꞌí xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: sandiꞌi xa̠ꞌa̠
3a. vt
X: sitîví; M:
sativi$; C: ___; A: ___
3b. vi
X: ti̠ví; M:
ti̠ví; C: ti̠ví; A: ti̠ví
desviarse vi X: kuniꞌni; M: kunuꞌni; C: ___; A: kuniꞌni
detener vt 1a. X: kasi;
M: kasi; C: ___; A: kasi
1b. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi
determinar vt
determinar el precio X: kaꞌnda ya̠ꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
detrás de adv X: sa̠tá; M:
sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
devolver 1a. vt X: sindíkó ko̠o;
M: ___; C: sandíkó; A: ___
1b. vi X: ndikó; M:
ndikó; C: ndikó; A: ndikó
día m 1. X: ki̠ví;
M: ki̠vi̠; C: kii$; A: ki̠vi̠
2. (la parte del día cuando hay luz del sol) X:
nduví; M: ___; C: ___; A: ndiví
día después de pasado mañana X: iꞌñû; M: iꞌñǔ; C: ___; A: ___
día santo X: ki̠ví yi̠í;
M: ki̠vi̠ yíi̠; C: ___; A: ___
día y noche X: nduví
niuu; M: ___; C: ___; A: ___
en cuatro días X: iꞌñû; M: iꞌñǔ; C: ___; A: ___
en cinco días X: no existe; M: ikún; C: ___; A: ikún
hace cuatro días X: ka̠ñuu; M:
ka̠ñuu; C: ___; A: ___; P: no existe
unos días X: u̠vi̠ ndaá
ki̠ví; M: ___; C: ___; A: ___
diablo m X:kití nǎꞌa; M: kití ñǎꞌa; C: kiti naꞌa$, tiñaꞌa$, nañaꞌa$; A: ___; P: timiaꞌa$
diario adv X:
vitin ta̠a̠n; M: ___; C: ___; A: ___
diarrea f
causar diarrea X: sikúún ti̠xin;
M: ___; C: ___; A: sakoon ini
tener diarrea X: kuun ti̠xin;
M: ___; C: ___; A: koon ini
dibujar 1a. vt X: sináná; M:
sanana; C: ___; A: sanána
1b. X: nana; M: ___; C: ___; A: ___
diente m X: nu̠ꞌu: M: nu̠ꞌu; C: nu̠ꞌu; A: no̠ꞌo
diente canino X: nu̠ꞌu tìnà; M: ___; C: ___; A: ___
diente chico y descompuesto X: nu̠ꞌu liꞌnkí; M: ___; C: nuꞌu tika; A: ___
diez adj X: u̠xi̠; M:
___; C: u̠xi, A: u̠xu̠
diferente adj, adv X: síín; M:
síín; C: ___; A: ___; P: siin
difícil adj X: ndíchi; M:
ndíchí; C: ___; A: ___
2. X: u̠ꞌvi̠; M: u̠ꞌvi̠ ; C: u̠ꞌvi, A: yo̠ꞌvi̠
hacer difícil 1a. X: xakini;
M: sakíni; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kini; M: no existe; C: ___; A: ___
dificultad f
con mucha dificultad X: tùví ndióxi̠;
M: ___; C: ___; A: ___
difunto m X: ndìì; M:
ndi̠i; C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí
dinero m X: xùꞌún; M: xu̠ꞌún; C: xu̠ꞌún; A: si̠ꞌún
dinero de cobre X: kàà kuáꞌa; M: ___; C: kaa xuꞌun kuaꞌa; A: ___
Dios m X: Ndióxi̠;
M: Ndióxi̠; C: Ndióxi̠; A: Ndiós
directamente adv X: mí; M:
___; C: ___; A: ___
disciplinar vi X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n
discurso m
dar un discurso X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; C: ___; A: kaꞌa̠n ndoso
discutir vt 1. X: kani táꞌán; M: kani táꞌán ~ kataꞌan; C: katáꞌán; A: kani táꞌan
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: naa
disentería X: tatá...ni̠í; M: ___; C: ___; A: kue̠ꞌe̠ ni̠i̠
tener disentería vi 1.
X: ni̠í ndoꞌo; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: tatá...ni̠í; M: ___; C: ___; A: ___
dislocar vi X: keta; M: kita; C: ___; A: keta
X: no existe; M: ___; C: kandata$; A: ___
disnivelado adj X: kua̠to̠;
M: ___; C: ___; A: ___
dispersar 1a. vt X: no existe; M: ___; C: sandútia̠; A: ___
1b. v prnl X: ndu̠ta̠; M: ___; C: ndu̠tia̠; A: ___
1c. v
prnl X: no existe; M: ___; C: ndandu̠tia̠; A: ___
2. v prnl X: kui̠ta̠
yává; M: kui̠tia̠ yává; C: ___; A: __
disponer vi X: ka̠ꞌa̠n táꞌán; M: ka̠táꞌa̠n ~ kataꞌan; C: kataꞌan; A: ___
disputar vt 1a. X: xandáxá; M: no existe; C:
___; A: ___
1b. X: kixaa ndáxá;
M: no existe; C: ___; A: ___
2. vt
X: sikání táꞌán; M: ___; C: sakataꞌan$; A: ___
distinción
hacer distinción de personas X: no existe; M: kuñúꞌú; C: ___; A: ___
distribuir vt X: ___; M: ___; C: xa̠xa̠; A: ___
1b. X: ndixaxá; M: ___; C: ndaxaxa̠; A: ___
disuadir vt X: no existe; M: ___; C: kindiaa nuu$; A: ___
dividir 1a. X: vt nditaꞌví; M: ndataꞌví; C: ndataꞌvi; A: ___
1b. X: vi ndita̠ꞌví; M: ndataꞌvǐ; C: ___; A: ___
dividir en medio X: taꞌví sava; M: ___; C: ___; A: ___
divieso m X: ta̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
doblar vt
doblar la mano vt X: xa ikín
ndaꞌá; M:
___; C: kasa íki ndaꞌá; A: ___
doce adj
X: u̠xi̠ u̠vi̠; M: ___; C:
uxuvi$; A: ___
doctor m X: ndotór; M: ___; C: ___; A: ___
documento m 1. X: ata; M:
ata; C: ata; A: ___
2. X: tùtù; M: tutu ; C: tutu; A: tutu ; P: tutú
documento dando permiso llevar animales de un lugar a otro X: no existe; M: ___; C: páse; A:
___
doler vi 1. X: ku̠ꞌvi̠; M: kuꞌvi̠; C: ___; A: kiꞌvi̠
2. (cabeza o vientre) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi
doler un poco X: ku̠ꞌvi̠ ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___
dolor m (de los músculos; por ej.: de la
espalda, hombro o brazo) X: níꞌní; M: ___; C: kuniꞌnu$; A: ___
dolor de hueso (muy fuerte, hasta que se siente que está despedesándose) X: no existe; M:
___; C: kua̠chi ikí; A: ___
tener dolor vi X: no existe; M: ___; C: kuniꞌnu; A: ___
tener dolor de cabeza vi X: no existe; M: ___; C: kunuꞌni xini$; A: ___
doloroso adj X: u̠ꞌvi̠; M: ___; C: ___; A: ___
domesticado adj X: sa̠na̠; M:
sa̠na̠; C: ___$; A: sa̠na̠
2. X: no existe; M: ___; C: tata; A: ___
dominar vt X: xamáso;
M: ___; C: kasa maso$; A: ___
X: kixaa máso; M: no existe; M: ___; C: ___
X: ndasa
máso; M: ___; C: ___; A: ___
dónde? adv 1. (precede sustantivos y pronombres)
X: máꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. (precede verbos) X: míí;
M: ndiá mií; C: ___; A: mí, P: míí ~ michi
3. (contracción de míí dónde y ichí camino) X: míchí;
M: ___; C: ___; A: míchí
4. X: ___; M: ___; C: yachi$; A: ___
donde adv 1. X: nu̠ú;
M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠ ~ no̠
2. X: no existe; M: ___; C: ndiá; A: ___
dormir vi 1. X: ku̠su̠n;
M: ku̠su̠; C: ku̠su̠n; A: ku̠su̠n
2. (hablando con un niño)
X: mími; M: no existe; C: ___; A: ___
dormir con los ojos entreabiertos X: ku̠su̠n
leko; M: no existe; C: ___; A: ___
dormir profundamente X: na̠á ini;
M: ___; C: ___; A: ___
hacer dormir vt X: sikúsu̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
hacer dormir profundamente X: sinâá ini; M: sanaa ini$;
C: ___; A: ___
dos adj X: u̠vi̠; M:___; C: u̠vi; A: o̠vi̠
dos años pasados X: ava kán;
M: ava kán; C: ava kán; A: ___
dos días después de pasado mañana X: no existe;
C: ___$; A: ikún
dos manos llenas X: tikoꞌo ndaꞌa$; M: ___; C: tiko ndaꞌa$; A: ___; P: tikoꞌyo$
de dos en dos X: tá u̠vi̠
tá u̠vi̠; M: ___; C: ___; A: o̠vi̠ o̠vi̠
Dos Ríos X: ___; M: ___; C: Tiauvi$; A: ___
duda
tener duda X: kaka u̠vi̠
ini; M: no existe; C: ___; A: kaka ini
dudar vt 1.
X: kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; C: ___; A:
kaka ini
2. X: ___; M: xa u̠vi̠ ini; C: ___; A: ___
duende m (de animal o de gente) X: sa̠ki̠;
M: sa̠ki̠; C: ___; A: ___
dueño m X: xi̠tòꞌò; M: ixtoꞌo$; C: ___$; A: xitóꞌo
dulce 1a. X: vi̠xi̠;
M: vi̠xi̠; C: vi̠xi̠; A: vi̠si̠
1b. m X: ndu̠ú vi̠xi̠; M: ___; C: ___; A: tívi̠si̠
2. adj
X: vi̠xi̠; M:
vi̠xi̠; C: vi̠xi̠; A: vi̠si̠
hacer dulce 1a. vt X: xavi̠xi̠;
M: savi̠xi̠; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa vi̠xi̠;
M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt X: ndasa vi̠xi̠;
M: ndasa vi̠xi̠; C: ___; A: ___
ponerse dulce 1a. vi X: kuvi̠xi̠; M: kuvixi̠; C: kuvixi; A: ___
1b. vi X: nduvi̠xi̠; M: ___; C: ___; A: ___
duramente adv X: téꞌé; M: tiéꞌé; C: tiéꞌé; A: téꞌé
durante prep X: ti̠xin; M:
ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin
durazno m (la fruta) X: nde̠ꞌé; M: ndie̠ꞌě; C: ndie̠ꞌe̠; A: nda̠ꞌya̠
(el árbol) X: ___; M: ___; C: tun ndieꞌe$; A: ___
duro adj
1. X: téꞌé; M: tiéꞌé; C: tiéꞌé; A: téꞌé ~ táꞌyá
2. (estricto) X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A:
kue̠ꞌe̠
3. (tieso) X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A:
nda̠ku̠
4. (firme) X: tuun; M: ___; C: kutuun; A: ___
duro y elástico X: xi̠i; M:
xiǐ; C: xi̠i; A: ___
hacer duro 1a. X: xa itún; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa itún; M: no existe; C: ___;
A: ___
1c: X: ndasa itún; M: ___; C:___; A: ___
hacer duro y elástico 1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xi̠i; M: no existe; C: ___; A:
___
ponerse duro X:
kutéꞌé; M: kutiéꞌé; C: kutiéꞌe; A: ___
X: ndutéꞌé; M:
___; C: ___; A: ___
ponerse duro y elástico 1a. X: kuxi̠i; M: kuxíi; C: kuxi̠i; A: ___
1b. X: nduxi̠i; M: ___; C: ___; A: ___
E
económicamente adv X: kuíꞌí; M: kuíꞌí; C: ___; A: ___
echado
ser echado vi X: ke̠e; M: ke̠ě;
C: ___; A: ke̠e
echar vt 1. X: chika̠a̠;
M: chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠
2. (formar tortilla, comal)
X: katí; M: katu; C: ___;
3a. (meter) X: koꞌni ndaa; M: koꞌni; C: ___; A: ___
3b. (meter)
X: sikóꞌní; M: sakóꞌni, C: sakoꞌni$; A: ___
4. (echar) X: ndiso ndee; M: ___; C:
___; A: nandiso
5. (líquido, sobre algo o alguien) X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa; A: ___
echar ganas vi X: ndikundéé;
M: ___; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé
edificio m X: veꞌe; M: veꞌe; C: veꞌe; A: veꞌe
ejote m X: ndìchì; M:
ndi̠chi; C: ___; A: ndi̠chi
flor de ejote X: ìꞌì; M: ita ndichi$; C: ___; A: ___; P: iꞌya
él pron
X: ra̠; M: ra̠; C: ta̠, ra̠; A: ta̠, ra
electricidad f X: ñu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠
elegante adj X: sàví; M:
___; C: ___; A: ___
elegido
ser elegido X: ta̠ꞌnda̠ xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
ella pron
X: yá; M: ñǎ; C: ñǎ; A: ñá; P: ñá
ello pron
ello es X: kúa̠; M: ké; C: ___; A: kía
elote m X: ndixín; M: ndixí; C: ndixí;
A: ndisi̠
elotito m
(muy tiernito, que apenas se está formando) X: isá; M: isá; C: ___; A: yisa̠
1. (lo que crece junto con la buena pero
no se desarrolla por completo) X: sàtà; M:
___; C: ___; A: ___
embarazada adj
estar embarazada 1. X: kuñuꞌu se̠ꞌe; M: kuñuꞌu seꞌe; C: ___; A: koꞌon sa̠ꞌya
2. X: ke̠e se̠ꞌe; M: ke̠ě seꞌe; C: ___; A: ___
embargo
sin embargo X: saá ni; M:
___; C: ___; A: ___
embarrado adj
estar embarrado X: kuchi; M:
kuchi; C: kuchi; A: kuchu
emblanquecerse vi 1a. X: kuyaa;
M: kuyaa; C: kuyaa$; A: ___
1b. X: nduyaa; M: nduyaa; C: ___; A: ___
emborrachar 1. vt X: sikóꞌó; M: sakóꞌó; C: ___; A: sakoꞌo
2. vi X: koꞌo; M:
koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo; P: koꞌo$
3. vi X: ___; M: ___; C: xini; A:
___
embrocar vt
1. (obj. sing.) X: chindúꞌú ndee; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: kata
ndee; M: no existe; C: ___; A: ___
embrujado
ser embrujado 1a. X: kukíꞌví; M: kukíꞌví; C: ___; A: ___
1b. X: ndukíꞌví; M: ___; C: ___; A: ___
2a. X: kukuéꞌe; M: no existe; M: ___; A: ___
2b. M: ndukueꞌe$; M: ndukueꞌe$; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ndu̠chi̠ꞌña; C: ___; A: ___
embrujar vt 1a. X: xatási;
M: xatasi$; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa tási; M: no existe; C: ___; A: ___
empacharse vi X: na̠ꞌna̠; M: ___; C: ___; A: ___
empeñado adj
estar empeñado X: no existe; M: ___; C: kandia$; A: ___
empeñar vt X: kakin
ndaa; M: ___; C: kakin ndiaa; A: ___
empezar vt 1. X: kixáá; M: xaꞌa; C:
kixaꞌa$; A: kixáꞌá; P: kixaꞌa$
2. (meses y años) X: kichiñu;
M: ___; C: kichiñu; A: ___
empleo m X: chiñu; M:
chiñu; C: chiñu; A: chiño
empobrecer 1a. vt X: xandáꞌvi; M: ___; C: kasa ndaꞌvi$; A: ___
1b. vt X: kixaa ndáꞌvi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt
X: ndasa ndáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
1d. v prnl X: kundáꞌvi; M: kundáꞌví; C: kunda̠ꞌví; A: ___
1e. v prnl
X: ndundáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
empollar vt 1. (gallina) X: nde̠e chíꞌyo̠; M: ___; C: ___; A: ___
2. (gallina, cucaracha, mosca) X: ta̠ꞌví; M: ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠
empujar vt 1a. X: chindaꞌá; M: chindaꞌá; C: ___; A: chindaꞌá
1b. X: no
existe; M: chindáꞌni; C: chindaꞌni$; A: ___
2a. (para
abajo) X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; C: ___; A: katavi̠
2b. X: ka̠ta̠vi̠ táꞌán; M: ___; C: katavi taꞌan; A: ___
3. X: ___; M: tiandaꞌa; C: ___; A: ___
en prep 1. (sobre) X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
2. (encima) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
encabritarse vi X: kandiso;
M: ___; C: kandiso; A: ___
encaje m X: ndikín; M:
___; C: ___; A: ___
encargar vt 1.
(con alguien) X: kata ndaa; M:
tiandiaa; C: ___; A: ___
2. X: kundaka; kundiaka; C: kundiaka; A: ___
encelar vt 1a. X: xakuíñu;
M: sakuíñu; C: ___; A: kasa kuíni̠
1b. X: kixaa kuíñu; M: no existe; C: ___; A: ___
encender 1. vt
(algo con flama) X: chika̠a̠
ñu̠ꞌu̠; M:
chikaa ñu̠ꞌu̠; C:
___; A: chikaa̠ ñoꞌo̠
2. vt
X: no existe; M: no existe; C: chiñu̠ꞌu̠; A: ___
3a. vt
X: tuun; M:
tuun; C: kutuun$; A: no existe
3b. vi X: tu̠u̠n; M:
tu̠u̠n; C: ___; A: to̠o̠n
3c. vt
X: no existe; M: ___; C: ___; A: natoon
4. vt
(prender, requemar) X: ndikaꞌmi; M: ndakaꞌmi; C: ___; A: ndikaꞌmi
5. vt
X: no existe; M: vikun; C: vikun$; A: ___
encerrado adj
estar encerrado X: kuñuꞌu; M: kuñuꞌu; C: ___; A: kuñóꞌo
encerrar vi X: kundasi
ndaa; M: ndasi ndiáá; C: ___; A: ___
encima adv 1. (arriba) X: ni̠nu; M: ___; C: ___; A: ni̠no
2. X: ___; M: ___; C: toto; A: ___
encima de prep X: nu̠ú; M: nu̠ǔ;
C: nu̠u̠; A: no̠o̠
estar encima 1a. (suj. sing.) X: kunúú; M: kunuu; C: ___; A: kanoo
1b. (suj. pl.) X: kundósó;
M: kundosǒ; C: ___; A: ku̠ndóso
1c. (suj. pl.) X: ndikundosó;
M: ___; C: ___; A: ___
poner encima 1. (obj. sing.) X: chinúú; M: chinúú; C: ___; A: chinoo
2. (obj. pl.) X: tisó; M: tíso; C: ___; A: chisó ~ chindoso̠
3. X: no existe; M: kani ndoso̠;
C: ___; A: kani ndoso̠
4. X: no existe; M: ___; C:
___; A: kata ndoso̠
encino m X: tiàtá; M:
___; C: tun suvi$; A: ___
tipo de encino 1. (tiene bellotas grandes) X: ___; M: ___;
C: tisuvi$;
A: ___
2. (tiene bellotas chicas) X: ___; M: ___; C: tundii$; A: ___
encinta adj
estar encinta 1. X: kuñuꞌu se̠ꞌe; M: kuñuꞌu seꞌe; C: ___; A: koꞌon sa̠ꞌya
2. X: ke̠e se̠ꞌe; M: ke̠ě seꞌe; C: ___; A: ___
encogerse v prnl 1a. X: kuloꞌo; kuloꞌo; C: kuloꞌo; A: ___
1b. X: nduloꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
encontrar 1a. vt X: ndikitáꞌán; M: ndakitáꞌán; C: ndakitáꞌán; A: nakitáꞌán
1b. vt X: nditaꞌan; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt X: ni̠ꞌí; M: niꞌǐ; C: niꞌi; A: niꞌi
2b. vt
X: no existe; M: ___; C: ndaníꞌi; A: naniꞌi̠
3. vi (algo perdido) X: ndeta; M: ___; C: ___; A: ___
encorvarse vi X: kandeta;
M: kandita; C: kandita; A: kandeta
enderezar v prnl 1a. X: kundǎku;
M: nunda̠kú; C: ___; A: ___
1b. X: ndundǎku; M: ___; C: ___; A: ___
enderezarse v prnl 1a. X: kundǎku;
M: nunda̠kú; C: ___; A: ___
1b. X: ndundǎku; M: ___; C: ___; A: ___
endulzar 1a. vt X: xavi̠xi̠;
M: savi̠xi̠; C: ___; A: ___
1b. vt
X: kixaa vi̠xi̠;
M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt
X: ndasa vi̠xi̠;
M: ndasa vi̠xi̠; C: ___; A: ___
1d. v
prnl X: kuvi̠xi̠;
M: kuvi̠xi̠; C: kuvixi; A: ___
1e. v
prnl X: nduvi̠xi̠;
M: ___; C: ___; A: ___
endurecerse v prnl 1. X: kutéꞌé; M: kutiéꞌé; C: ___; A:___
2. X: ___; M: ___; C: kundúu̠; A: ___
enegrecer 1a. vt X: xandáá; M: sandiáá; C: ___; A: __
1b. X: vt kixaa ndáá;
M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: vt ndasa ndáá;
M: ndasa ndiáá; C: ___; A: ___
1d. X: vi kundiáá; M:
kundiáá; C: kundiaá; A: ___
1e. X: vi ndundáá;
M: ___; C: ___; A: ___
enemigo adj X: no existe; M: ___; C: ___; A: kuini
enfadarse v prnl 1. X: kundasí;
M: ndasi; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: kuchaꞌan ini$; C: ___; A: ___
enfermar 1a. vt X: xakue̠ꞌe̠; M: ___; C: kasa kueꞌe$; A: ___
1b. vt X: kixaa...kue̠ꞌe̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vt X: kiꞌin kue̠ꞌe̠; M: ___; C: ___; A: ___
3. v
prnl X: ku̠ꞌvi̠; M: kuꞌvi̠; C: ___; A: kiꞌvi̠
4. v prnl X: ___; M: ___; C: xixi$; A: ___
enfermedad f X: kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: ___$; A: kue̠ꞌe̠
enfrentar vt X: no existe; M: ___; C: ndikun$; A: ___
enfrente
estar enfrente X: koto ndaa;
M: koto ndiaa; C: ___; A: ___
enfriar vt 1a. sindîko; M: ___; C: ___; A: sandiko
1b. v prnl X: ndi̠ko; M:
ndiko̠; C: ___; A: ndi̠ko
2a. v prnl X: kuvi̠xin; M: kuvixin; C: ___; A:
nduvixi̠n
2b. v prnl X: nduvi̠xin;
M: ___; C: nduvixin; A: ___
engañar vt 1a. X: xamáña; M: samáñá; C:
___; A: ___
1b. X: kixaa
máña; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: sindáꞌvi; M: ___; C: sandaꞌvi; A: sandáꞌvi;
engañoso adj X: síkí; M:
___; C: ___; A: ___
ponerse engañoso 1a. X: kumáña;
M: kumáñá; C: ___; A: ___
1b. X: ndumáña; M: ___; C: ___; A: ___
engordar 1a. vt (a un animal) X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; C: ___; A: sandaꞌa
1b. v prnl X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C: ndaꞌa; A: ndaꞌa
2a. vp
X: kunduꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
2b. vp
X: ndunduꞌú; M: ___; C: ndunduꞌú; A: ___
enmohecer 1a. vt X: sikûxin;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. v
prnl X: ku̠xin; M:
kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su
enmudecer 1a. vt X: xameꞌmé; M: sami̠ꞌmi̠; C: ___; A: ___
1b. v prnl
X: kumeꞌmé; M: kumiꞌmi̠; C: ___; A: ___
1c. v prnl X: ndumeꞌmé; M: ___; C: ___; A: ___
enojar 1a. vt (causar enojo) X: xakue̠ꞌe̠; M: ___; C: kasa kueꞌe$ ~ sakueꞌe$; A: ___
1b. vt X: kixaa kue̠ꞌe̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. vt (causar enojo) X: sisâá;
hacer enojar 1a. vt X: sisâá; M:
___; C: ___; A: sasaa̠
2b. v prnl X: sa̠á ini; M: sa̠ǎ ini; C: ___; A: sa̠a̠
ini
enojoso adj X: nda̠xa̠;
M: ___; C: ndáxa; A: ___
enredado adj (como arbusto o cabello no peinado) X: ndi̠ki̠n; M: ___; C: ___; A: ___
enredar 1. vt X: ___; M: kava
ndúú; C: ___; A: ___
2. v
prnl X: ka̠va̠
nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___
enriquecer 1a. vt X: xakuíká;
M: sakuiká; C: ___; A: ___
1b. vt
X: kixaa
kuíká; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt
X: ndasa
kuíká; M: kuíka; C: ___; A: ___
1d. v
prnl X: kukuíká; M: kukuíka; C: ___; A: ___
1e. v prnl X: ndukuíká;
M: ndukuíka; C: ___; A: ndukuíká
enrojecer 1a. vt X: xakuáꞌa; M: sakuáꞌa; C: ___; A: ___
1b. vt
X: kixaa kuáꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt X: ndasa kuáꞌa; M: ndasa kuáꞌa; C: ___; A: __
1d. v prnl X: kukuáꞌa; M: kukuáꞌa; C: kukuáꞌa; A: ___
1e. v
prnl X: ndukuáꞌa; M: ndukuáꞌa; C: ___; A: ___
enrollar vt X: no existe; M: ___; C: ndatúví; A: ___
ensanchar 1a. vt X: xakóꞌó; M: sakóꞌó; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa kóꞌó; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v
prnl X: kukóꞌó; M: kukóꞌó; C: ___; A: ___
1d. v prnl X: ndukóꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt
X: xandíka̠;
M: ___; C: kasa ndika$; A: ___
2b. vt X: kixaa ndíka̠; M: no existe;
C: ___; A: ___
2c. vt X: ndasa ndíka̠; M: ___;
C: ___; A: ___
3a. vt X: xaláꞌmbá; M: saláꞌmbá; C: ___; A: ___
3b. v
prnl X: kuláꞌmbá; M: kulaꞌmba̠; C: ___; A: ___
3c. v prnl X: nduláꞌmbá; M: ___; C: ___; A: ___
enseñado
ser enseñado por X: sikuáꞌá...ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
enseñar vt X: sináꞌa̠; M: sañáꞌa̠; C: ___; A: sanáꞌa
ensomar vi X: chǒꞌma; M: chi̠ꞌmá; C: chu̠ꞌmá; A: chiꞌmá
ensuciar 1a. vt X: xaya̠kua̠,
M: saya̠kua̠; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa ya̠kua̠;
M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt X: ndasa ya̠kua̠; M: ___;
C: ___; A: ___
1d. v
prnl X: kuya̠kua̠;
M: kuyakua̠; C: ___; A: ___
1e. v prnl X: nduya̠kua̠; M: ___;
C: ___; A: nduyakua̠
2a. vt
(hacer mugroso) X: xateꞌe; M: satiéꞌé; C: ___; A: ___
2b. vt X: kixaa teꞌe; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v
prnl X: kuteꞌe; M: kutiéꞌé; C: ___; A: ___
2d. v
prnl X: nduteꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
3a. vt
X: xakuíín;
M: sakuíín; C: ___; A: ___
3b. vt X: kixaa
kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___
3c. vt X: ndasa kui̠i̠n; M: ndasa kui̠i̠n; C: ___;
A: ___
3d. v prnl X:
kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A: ___
3e. v prnl X:
ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___
4a. vt X:
xakini; M: sakíni; C: ___; A: ___
4b. vt X: kixaa kini; M: no
existe; C: ___; A: ___
4c. vt X:
ndasa kini; M: ___; C:
___; A: ___
4d. v prnl X: kukini; M: kukini;
C: kukini; A: ___
4e. v prnl X: ndukini; M: ___; C: ___; A: ___
ensuciarse con tizne X: kutu̠ún;
M: kuchituun$; C: kutu̠u̠n; A: ___
entenado m,f X:
se̠ꞌe ndáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
entender 1a. vt
X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini; C:
___; A: kundaa ini
1b. X: no existe; M: kundani$; C: ___; A: ___
2. X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo
3. X: ___; M: kutuni ini$; C: ___; A: ___
4. (problema) X: ndini̠ꞌí xi̠ꞌní; M: ___; C: ndaníꞌi xíni; A: ___
entendimiento m X: ___; M: ___; C: xini tuni$; A: ___
enterar vt X: kunda̠a̠
ini; M: kundáa ini; C: ___; A: kundaa ini
entero adj X: níí; M:
níí; C: níí; A: níí; P: níí
enterrar 1a. vt X: sindúxi̠n;
M: sandúxin; C: ___; A: sanduxun
1b. v
prnl X: ndu̠xi̠n; M: nduxi̠n; C: ndu̠xi̠n;
A: ndu̠xu̠n
2. vt
(parcialmente) X: tuvi; M: ___; C: ___; A: ___
entonces conj 1a. X: ta
saá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. M: saá; C: ___$; A: saá
entrar vi 1a. X: ke̠e; M: ke̠ě; C: ___; A: ke̠e
1b. (permanente;
casi siempre con suj. pl.) X: nde̠e; M:
___; C: ___; A: ___
2. (suj. sing.) X: ke̠ta; M: kita̠; C:
___; A: ke̠ta
3a. X: ki̠ꞌvi; M: ki̠ꞌvi; C: ki̠ꞌvi; A: ki̠ꞌvi
3b. X: ndi̠ꞌvi; M: ndi̠ꞌvi; C: ___; A: ndi̠ꞌvi
hacer entrar X: sikîꞌvi;
M: sakíꞌvi̠; C: ___; A: ___
entre prep 1. X: kui̠ín;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: tañu, M: ___; C: tiañu$; A: taño
3. X: no
existe; M: ___; C: iini$; A: ___
entristecerse v prnl 1a. X: kundíi
ini; M: kundi̠i ini; C: ___; A: ___
1b. X: ndundíi, M: ___; C: ___; A: ___
2a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá ini; C: ___; A: ___
2b. X:
nduchíꞌñá
ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X:
kusuchí ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú ini
4. X: no existe; M: kuchaꞌan ini$; C: ___; A: ___
entumirse vi X: xi̠xín; M:
xi̠xi̠n, C: ___; A: xi̠xin
envase m
envase de plástico X: nda̠ka̠;
M: ndia̠ka̠; C: ___; A: nda̠ka̠
envejecer 1a. vt X: xayatá; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa yatá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v
prnl X: kuyatá; M:
kuyatá; C: kuyatá; A: ___
1d. v
prnl X: nduyatá;
M: nduyatá; C: ___; A: ___
2a. vt X: xachée; M: sachée; C: ___; A: ___
2b. vt X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt X: no existe; M: ndasa chée; C: ___; A:
___
2d. v
prnl X: kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠;
A: ___
2e. v prnl X: nduchée; M: ___; C:
nduchée̠; A: ___
3a. v prnl (suj. sing.) X:
kukáꞌnú; M:
kukáꞌnú; C:
___; A: ___
3b. v
prnl X: ndukáꞌnú; M: ___; C: ndukáꞌnu; A: ___
4a. v
prnl (suj. pl.)
X: kunáꞌnú; M: kunáꞌnu̠; C: ___; A: ___
4b. v
prnl X: ndunáꞌnú; M: ___; C: ndunáꞌnu; A: ___
enverdecer 1a. vt X: xakuíî;
1b. vt X: kixaa
kuíî; M: no existe
1c. vt X: ndasa kuîí;
1d. v
prnl X: kukuîí; M: kukuíǐ; C: ___;
A: ___
1e. v prnl X: ndukuîí; M: ___; C:
ndukuíi̠; A: ___
enviar vt X: tiꞌví; M: tiꞌví; C: tiꞌví; A: (raro)
envidia f
tener envidia X: ku̠ní ini;
M: kukuíni; C: kuini̠
envidiar vt 1a.
X: xa u̠ní ini; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa u̠ní ini; M: no existe; C: ___; A: ___
envidioso adj X: u̠ní ini;
M: ___; C: ___; A: ___
ponerse envidioso X: ku̠ní ini;
M: kukuíni, C: kuini$; A: ___
ser envidioso X: ___; M: sakuíni̠;
C: ___; A: ___
envolver 1a. vt X: suví; M:
suvǐ; C: ___; A: chitivi ~ tiví
1b. v
prnl X: su̠ví; M:
___; C: ___; A: ___
2. vt X: no existe; M: ___; C: sukun$; A: ___
enyerbado adj X: túmí; M:
___; C: túmí; A: ___
epazote m X: mìnù
nduxí; M: mi̠nu; C: ___; A: mi̠no nduxú
equivocarse v prnl X: sana ini; M: naa̠ ini;
C: ___; A: sana ini
errar vt X: no existe; M: ___; C: sanáá; A: ___
error m X: no existe; M: ___; C: ___; A: kíví
eructar vi 1. X: kee ta̠chí
yuꞌú; M:
___; C: kee tachi yuꞌu$; A: ___
2. X: kee xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___
3. (de comer mucho) X: ndaꞌa ini; M: ndaꞌa ini; C: ___; A: ___
hacer eructar X: tavá...xi̠ko̠
ini; M: ___; C: ___; A: ___
erupción f
erupción en el piel X: no existe; M: chikii; C: ___; A: ___
escalera f
escalera hecho en los
árboles X: kua̠to̠; M: ___; C: ___; A: ___
escama m 1. X: ndiuchi;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ___; M: ___; C: xeꞌe tiaka; A: ___
escándalo m
causar escándalo vt X:
xandeé; M: sandieé; C: ___; A: ___
hacer escándalo vi X: ndi̠kui̠so̠; M: ___; C: ___; A: ___
escapar vi X: ka̠ku; M:
kaku̠; C: kakú; A: kaku
escarabajo bolero, escarabajo pelotero X: kití
sitúví ñuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
escarbar vt X: kata; M:
katia; C: katia; A: kata
1b. vt
X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia; A: ___
2. vi
(rascar) X: keꞌé; M: ___; C: ___; A: ___
3. vi
(rascar) X: ñuu; M: ñuu; C: ___; A: ñoo
hacer escarbar vt X: no existe; M: no existe; C: sakatia; A: ___
escarcha f X: kaxin; M:
kaxin; C: ___; A: ___
2. X: no exiest; M: ___; C: kaa yúꞌva; A: ___
escasez f 1. X: sòkò;
M: so̠ko; C: ___; A: so̠ko
2. X: ta̠má; M: ___; C: ___; A: ___
escaso adj X: no existe; M: ___; C: mani$; A: ___
escatimar vi 1a. X: kuxíꞌndá; M: kuxiꞌndia$; C: kuxiꞌndia$; A: ___
1b. X: nduxíꞌndá;
M: ___; C: ___; A: ___
escoba f X: ndàkù; M:
nduku tíꞌví; C: ___; A: ___
escoger vt 1a. X: ndi̠ka̠xin;
M: ndakaxin; C: ___; A: ___
1b. X: no
existe; M: kaxin;
C: kaxi$; A: kaxin
esconderse v prnl 1. X: tiséꞌe; M: ___; C: seé; A: chiseꞌé
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: xi̠koꞌon
escondido adj X: sěꞌe; M: se̠ꞌé; C: see$, sii$; A: se̠ꞌé
escribir vt 1a. X: taa;
M: tiaa; C: tiaa; A: taa
1b. X: no existe; M: ndatiaa; C: nditiaa; A: ___
escuchar vt 1.
X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo
2. X: taa so̠ꞌo; M: tiaa soꞌo̠; C: ___; A: ___
escupir vi 1.
X: kata ndaa sìì; M: ___; C: katia tiasii$; A:
___
2. vt
X: koꞌni ndaa (sìì); M: koꞌni ~ kondiaa tiási̠ꞌi; C: ___; A: ___
ese adj 1. (cerca del oyente) X: ña̠á; M: ña̠ǎ; C: ja̠a̠n; A: xa̠a̠n
2. (a la vista) X: kaá; M: ka̠a; C: ka̠an; A: kaa̠; P: kaá
esférico adj
cosa esférico X: no existe; M: ___; C: ___; A: sa̠na̠
esforzarse v prnl X: chindúsú;
M: no existe; C: chindusu; A: ___
espalda m 1. (lomo) X: sa̠tá; M: sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
2. (hombro) X: so̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko; A: so̠ko̠
poner sobre la espalda X: no existe; M: ___; C: ndukundiso$; A: ___
espantapájaros m X: to̠to̠ nu̠ú
itu; M: ___; C: ___; A:
___
espantar vt X: xa íꞌvi; M: xayu̠ꞌví; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa íꞌvi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví; C: ___; A: ___
1d. vt X: siꞌvi; M: sayu̠ꞌví; C: sayu̠ꞌví; A: sayiꞌvi
1e. v prnl X: ku íꞌvi; M: yu̠ꞌví; C: yu̠ꞌví; A: yi̠ꞌví ~ kuyiꞌvi
1f. v prnl X: no existe; M:
___; C: ndayu̠ꞌví ini$; A: ___
2a. v prnl X: no existe; M: ___; C: yuꞌu; A: ___
2b. v prnl X: no existe; M: ___; C: ndayu̠ꞌú; A: ___
español 1. m,f (gente) X: cho̠pi̠; M: cho̠pǐ; C: ___; A: ___
2. adj X: sáꞌán; M: sáꞌán; C: ___$; A: sáꞌán
3. m (idioma) X: tuꞌun sáꞌán; M: ___; C: ___; A: to̠ꞌon sáꞌán
esparcido
ser esparcido X: no existe; M: ___; C: kuniꞌnu̠; A: ___
esparcir vt 1. X: kata
yává; M: katia yává; C: ___; A: ___
2. X: kui̠ta̠ yává; M: kui̠tia̠ yává; C: ___; A: ___
especia f X: ta̠tán;
M: tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n
espejo m X: yu̠ú
tátán; M: yuu tata$; C: ___; A: yutátá
esperado
sin esperado X: na̠á ini; M:
___; C: ___; A: ___
esperar vt X: kundatu;
M: kundiatu; C: kundiatu; A: kundati
cuando menos lo espera X: na̠á ini;
M: ___; C: ___; A: ___
hacer esperar X: no existe; M: sakuáchi̠; C: ___
A: ___
estar esperando 1. X: koo tu̠ꞌva; M: koo tu̠ꞌva; C: ___; A: koo tiꞌva
2. X: kundoo tu̠ꞌva; M: kundee tuꞌva; C: ___; A: ___
sin esperar X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; C: ___; A: ___
esperma f X: ___; M: ___; C: tata; A: ___
espesar 1a. vt
X: xanaꞌma; M: sana̠ꞌma; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa naꞌma; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt X: ndasa naꞌma; M: ___; C: ___; A: ___
1d. v
prnl X: kunaꞌma; M: kunaꞌma; C: ___; A: ___
1e. v
prnl X: ndunaꞌma; M: ___; C: ___; A: ___
espeso adj X: naꞌma; M: na̠ꞌma; C: ___; A: yoꞌva
espiar vt X: kunaní; M:
no existe; C: koto nani$; A: koto nani$
espiga f X: yokó; M:
___; C: yoko; A: yoko̠
espina f X: iñú; M:
iñǔ; C: ___$; A: ñiño̠
espinar vi X: kui̠so; M:
kui̠so̠; C: ___; A: ___
espinilla f X: tioko̠; M:
___; C: ___; A: ___
espinoso adj X: iñú; M:
iñǔ; C: ___$; A: ñiño̠
espíritu m 1.(de un muerto) X: níma̠;
M: níma̠; C: níma̠; A: níma̠; P: níma̠
2. (implica un espíritu de
un muerto) ta̠chí; M: ta̠chǐ; C:
___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
esposa f X: síꞌi; M: síꞌí; C: ___; A: síꞌí
esposo m X: ií; M:
iǐ; C: iǐ; A: yii̠; P: ií
espuela f
espuela de gallo X: ___; M: ___; C: kaa chéle; A: ___
espuma f X: chi̠ñu̠; M:
lo̠lo̠ (de jabón); ñu̠ñu̠ (de refresco o por hervir); C: ñuñu ~
inu$; A: chi̠ki̠ño̠; P: chu̠ñu̠
esquina f X: tútún; M:
___; C: tutun$; A: ti̠to̠n
esquinar 1a. vt X: xatútún;
M: ___; C: kasa tutun$; A: ___
1b. vt X: kixaa
tútún; M: no existe; C: ___; A: ___
estaca f 1. X: ndùyù;
M: ___; C: ___; A: ___
2. (arado) X: ya̠tá; M: ya̠tǎ; C: ___; A: ya̠ta̠
3. (para plantar) X: ___; M: ___; C: ___; A: ya̠ta̠ ndaꞌa̠
estar vi 1. (en su propio lugar; suj. sing.) X: ku iin; M: ku iin; C: ___; A: ___
1b. (sentados
o acostados en su propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C: kundee; A: kundoo
2. (en un lugar más o menos
cerrado; suj. pl.) X: kundoꞌni; M: kundoꞌni; C: ___; A: ___
3. (ser,
haber) X: koo; M: koo; C: ___; A: koo
4. (sentado o
acostado; suj. sing.) X: kundúꞌú; M:
kundúꞌǔ; C: kundúꞌu (sentado), kandúꞌu (acostado); A: kandúꞌu (acostado)
5. (fuera de la vista o dentro de
algo) X: ndikaa̠; M: ___; C: ___; A: nakaa
6. (enfocando en el principio de la
existencia) X: tu̠vi; M: tu̠vi; C: ___; A: ti̠vi
7. (quedar) X: kindo̠o; M: kindoo; C: ___; A: kindoo
es que X: kúa̠; M: ké; C: ___; A: kía
está X: káá; M: káá; C: ___; A: káa
estar en 1. X: kunúú;
M: kunuu; C: ___; A: kanoo
2. X: no
existe; M: ___; C: ___; A: koꞌon
este adj X: yóꞌó; M: yóꞌo; C: yóꞌo̠; A: yóꞌo; P: yóꞌó
estéril adj X: núma̠; M:
___; C: ___; A: ___
estiéricol m X: sìꞌví; M: ___; C: ___; A: siꞌví kiti̠
estíptico adj X: yatu; M:
atǔ; C: atu$ ~ asun; A: ___
ponerse estiptico 1a. X: kuyatu;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: nduyatu; M: ___; C: ___; A: ___
estirar 1a. vt X: sikáa̠; M:
no existe; C: ___; A: ___
1b. v prnl (como culebra) X: ka̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: sindikáá; M: sandákáa̠; C: sandakaa̠; A: ___
1d. vi X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; C: ___; A: ___
2a. vt
(extender para alcanzar) X: xayóko; M: sayóko; C: ___; A: ___
2b. vt
X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl X: kuyóko;
M: kuyókó; C: ___; A: ___
3. vt
X: xitá; M: xi̠tá;
C: xi̠tá; A: si̠tá
4. vi
X: no existe; M: ___; C: ndandee$; A: ___
estómago m X: ti̠xin; M:
ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin
estornudar vi X: kaxán; M:
kaxán; C: ___; A: ka̠xi̠n
estrangular vt 1. X: koꞌní...su̠kún; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kua̠xin; M: kuaxi̠n ~ kua̠xi̠ su̠kǔn; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: ___; C: ___; A:
___; P: xaꞌná
estrañar vi X: no existe; M: kutáti ini; C: ___; A: ___
estregar dientes X: ndikaxí nu̠ꞌu; M: ___; C: ___; A: ___
estrella f X: kìmì; M:
tiu̠u̠n; C: ___; A: ki̠mi; P: ki̠mi̠
estricto adj X: kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠
estudiar vt 1. X: kaꞌvi; M: kaꞌvi; C: kaꞌvi; A: kaꞌvi
2. X: sikuáꞌá; M: ___; C: sakuaꞌa; A: sakuaꞌa
examinar X: koto ndaa; M: kotoꞌni káxí; C: kakáxí koto; A: koto
kaxin
excavar vt X: kata; M:
katia; C: katia; A: kata
excesivamente adv X: no existe; M: ___; C: kuvi$; A: ___
excremento m X: sìꞌví; M: ___; C: ___; A: siꞌví kiti̠
excretar vi 1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: tatá sìꞌví; M: ___; C: tiatia kini$; A: ___
exigente
muy exigente adj X: téꞌé nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
existir vi 1a. X: koo;
M: koo; C: ___; A: koo
1b. X: xiko̠o; M: ___; C: ___; A: ___
2. (sentado o
acostado; suj. sing.) X:
kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kundúꞌu (sentarse), kandúꞌu (acostarse),
kandúꞌu (acostarse)
3. (fuera de la vista o dentro de
algo) X: ndikaa̠; M: ___; C: ___; A: nakaa
4. (enfocando en el principio de la existencia) X: tu̠vi; M: tu̠vi; C: ___; A: ti̠vi
explicar vi X: no existe; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n xaꞌvi$; A: ___
explicar vi X: ndikani;
M: ___; C: ndakani$; A: ___
explotar 1a. vt X: sikáꞌndi̠; M: sakáꞌndi̠; C: ___; A: ___
1b. vi X: ka̠ꞌndi̠; M: kaꞌndi̠; C: ___; A: kaꞌndi
exprimir vt 1a. X: koꞌní; M: kuꞌní; C: kuꞌní; A: koꞌní
1b. X: no existe; M: ___; C:
___; A: nakoꞌni
extender vt
X: kakin; M:
kakin; C: ___; A: kakin
extender vt
1c. X:
sindikáá; M: sandákáa̠; C: sandakaa̠; A: ___
1d. vi X: ndikaa̠; M: ndaka̠a̠; C: ___; A: ___
2a. vt (extender
para alcanzar) X: xayóko; M: sayóko; C:
___; A: ___
2b. vt
X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl X: kuyóko;
M: kuyókó; C: ___; A: ___
3. vt (algo como falda o rebozo para recibir algo) X: kata nii;
M: tanii; C: kata nii; A: ___
4. vt
(para ver o examinar) X: no existe; M: kataꞌnu; C: ___;
A: ___; P: kataꞌnu
5. v
prnl X: ndikaꞌni; M: ___; C: ___; A: ___
6a. v
prnl (comida) X: kukuíꞌí; M: no existe; C: ___; A: ___
6b. v prnl X: ndukuíꞌí; M: ___; C: ___; A: ___
7. v prnl X: ndikaka;
M: ndakaka; C: ndakaka; A: ___
extendido adj X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠; C: ___; A: ___
extenso adj X: ndíka̠; M:
ndíka̠; C: ___$; A: ndíka̠
extinguir 1a. vt X: ndaꞌva; M: ndaꞌva; C: ndaꞌva; A: ndaꞌva
1b. vi
X: nda̠ꞌva̠; M: ___; C: ___; A: ___
extranjero (persona que no son del pueblo de uno)
X: ___; M: ___; C: toꞌo; A: ___
extraño adv 1a. X: síín; M:
síín; C: ___; A: ___; P: siin
1b. (personalidad) X: síín ini; M:
___; C: ___; A: ___
F - f
fabricar X: sikua̠ꞌa; M: sakuaꞌa$; C: ___; A: kasa va̠ꞌa
fácilmente adv X: túví; M: ___; C: ___; A: ___
falda f X: xìyò; M:
xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó, si̠yo
faltar 1a. vt
X: no existe; M: ___; C: samani$; A: kasa mani
1b. vi
X: ku̠ma̠ní;
M: kumáni; C: ___; A: kuma̠ni̠
1c. vi nduma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___
fama f
tener buena fama X: kunúú va̠ꞌa tu̠ꞌun; M:
___; C: ___; A: ___
X: no existe; M: kunúú toꞌo; C: ___; A: ___
tener mala fama X: kunúú kíꞌví tu̠ꞌun; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kunúú kuéꞌe tu̠ꞌun; M: no existe; C: ___; A: ___
familia f 1. X: na̠táꞌán; M: ___$; C: ___; A: ___
2. X: na̠veꞌe; M:
___; C: ___; A: naveꞌe
familiar m,f X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
fantasma f 1. X: íꞌná; M: no existe; C: ___; A: ___
2. (duende) X: sa̠ki̠; M:
sa̠ki̠; C: ___; A: ___
faringe f
X: ki̠yóo; M:
ki̠yóo̠; C: ___; A: ___
fastidioso
ser fastidioso X: no existe; M: ___; C: kini ini; A: ___
favor m X: ya̠ma̠ní; M:
___$; C: ___; A: ___
estar a favor 1. X: ku̠ꞌu̠n ...ndeé; M: ku̠ꞌu̠n... ndieé; C: ___; A: ___
2. (de otro) X:
ndeé...ku̠ꞌu̠n; M: ___; C: ___; A: ___
hacer favor vt 1a. X: xaya̠ma̠ní;
M: ___; C: kasa ñamani$; A: ___
1b. X: kixaa...ya̠ma̠ní; M: no existe; C: ___; A: ___
pedir favor 1. ndukú...ya̠ma̠ní;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___
feo adj 1. X: kini; M:
kini; C: kini; A: kini
2. ndasí; M: ___; C: ___$; A: ___
3. (sucio; cosas, milpa) X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P:
chaꞌan$
4. (fuerte; por ej.: tormenta) X: íꞌná; M: íꞌna; C: ___$; A: ___
ponerse feo v prnl 1a. X: kukini; M: kukini; C: kukini; A: ___
1b. X: ndukini; M:
___; C: ___; A: ___
fértil adj X: xǎꞌan; M: 2xa̠ꞌá; C: ___; A: saꞌán
fertilizar 1a. vt X: xaxu̠xa̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. vt
X: kixaa xu̠xa̠n;
M: no existe; C: ___; A: ___
v
prnl X: kuxǔxan; M:
___; C: ___; A: ___
v
prnl X: nduxǔxan;
M: ___; C: ___; A: ___
festejar vt 1a. X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; C: ___; A: kasa káꞌno
1b. X: kixaa káꞌnú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa káꞌnú; M: ndasa káꞌnuꞌ C: ___;
A: ___
1d. X: sikáꞌnú; M: sakáꞌnu; C: ___; A: ___
fibra f X: nda̠á; M:
nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa
fiebre f 1. X: kaꞌní; M: kaꞌní; C: ___$; A: kaꞌni̠
2. X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: xinuꞌu$
fiel
ser fiel (a otra persona) X: ku̠ndi̠ku̠n tuun; M: kundíku̠n tuun, C: ___; A: ___
fierro m
fierro candente X: tu̠ni̠; M:
___; C: tuni̠; A: ___
fiesta f X: vikó; M:
vikó; C: vikó; A: viko̠
Fiesta de Todos Santos 1. X: Ki̠ví
Ndìì; M: Ki̠ví Ndi̠i̠; C: ___; A: ___
2. Vikó Ndìì; M: ___; C: ___; A: Viko̠ Ndii
fijar vt X: no existe; M: ___; C: koto ndia; A: ___
fila f X: i̠ku̠n; M:
i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; C: ___; A: yiko̠n
filo
sacar filo X: ndikuꞌún; M: ___; C: ndakuꞌu; A: nakakin
filoso adj X: xi̠ín; M:
xi̠ǐn; C: ___; A: si̠i̠n
fin m o f
fin del año X: xi̠ꞌní kui̠ya̠; M: xi̠ni̠ kuíya̠; C: ___; A:
___
fin del mes X: xi̠ꞌní yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___
fingir vi X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠; C: ___; A: ___
fingir que es listo 1a. X: xakama;
M: sakama; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xǐni; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. ndasa kama; M: ___; C: ___; A: ___
fingir que no sabe 1a. X: xaxǐni;
M: xaxǐni̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xǐni; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa xǐni; M: ___; C: ___; A: ___
fino adj (algo molido) X: ndi̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ___
firme adj X: tuun; M:
___; C: kutuun; A: ___
ponerse firme v prnl 1a. X: kutuun;
M :kutuun; C: tuun$; A: ___
1b. X: ndutuun; M: ___; C: ___; A: ___
firmemente adv X: tuun; M:
___; C: kutuun; A: ___
flaco adj 1. X: (delgado) X: kuéꞌe; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe; A: kuéꞌé
2. X: lakuan; M: lakí; C: laki$; A: ___
3. (huesudo) X: leke; M: ikí; C: ikí, leke; A: leke
X: no existe; M: ___; C:
___; A: kata
flauta f X: tìlàlí; M:
___; C: ___; A: ___
flauta de carrizo X: tlalí; M: mbirii
flema f X: laꞌlá; M: laꞌlá; C: ___; A: la̠ꞌlá
flexible adj X: no existe; M: ___; C: kisi; A: ___
flojera f
dar flojera 1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan; C:
___$; A: ___
1b. X: nduxúxán; M:
___; C: ___; A: ___
flojo adj 1. (persona, animal) X: xu̠xán;
M: xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán
2. (cosa)
X: taya; M: ___; C: ___; A: ___
hacer flojo vt 1a. X: xaxúxán;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xúxán; M: no existe; C: ___; A: ___
ser flojo vi 1a. X: kuxúxán; M: kuxúxan; C:
___; A: ___
1b. X: nduxúxán; M: ___; C: ___; A: ___
flor f 1. X: ita; M:
ita; C: ita; A: yita
2. (hablando
con un niño) X: lee; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: ___; C: ___; A: yiꞌi̠
flor de calabaza X: vàyà; M:
va̠ya; C: ___; A: ___
flor de ejote X: ìꞌì; M: ita ndichi$; C: ___; A: ___; P: iꞌya
flor de maguey X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú; C: ___; A: ___
flor de mayo X: ita nùní; M:___$;
C: ___; A: ___
flor de nochebuena X: ita ñùꞌú; M:___; C: ___; A: yita ñuꞌú
florecer vi X: xaa; M:___;
C: ___; A: ___
flotar vi 1a. X: kunúú;
M: kunuu; C: ___; A: kanoo
1b. X:
ndikunúú; M: ___; C: ndakunuu$; A: ___
2. X: no existe; M: ndee...nuu$; C: ___; A: ___
fogón m X:
ya̠á nu̠ꞌu̠; M: nu̠ꞌu̠; C: nuꞌu; A: nóꞌo̠
follaje m X: ñu̠ú; M:
ñu̠ǔ; C: ñu̠ú, ñu̠u̠; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú
fondo m (parte inferior) X: kaꞌá; M: kaꞌá; C: ___$; A: ka̠ꞌa̠
2. (falda interior) X: xìyò màá; A: si̠yo̠ ma̠á
formar vt 1. (tortillas, comal) X: katí; M: katu; C:
___; A: ___; P: katún$
2. (tortillas)
X: taa; M: tiaa; C: ___; A: taa
foro m (cintura de blusa o de pantalón) X: no existe; M: ___; C: koso; A: ___
forúnculo m X: ta̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
forzar vt X: xandu̠xa̠;
M: sandu̠xa̠; C: ___; A: kasa ndu̠xa̠
fosa nasal X: ___; M: ___; C: ___; A: yavi̠ si̠ti̠n
fotografía f X: naꞌná; M: naꞌná; C: na̠ꞌna̠4; A: na̠ꞌná
frágil adj X: ndasun; M:
___; C: ___; A: ___
fragrante adj X: támí; M:
támí; C: ___; A: támi
fregar vt X: ___; M: ___; C: ___; A: xiniꞌni
freír vt 1a. X: sikásu̠n;
M: sakásu̠n; C: ___; A: sakason
1b. X: ka̠su̠n; M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A:
kason
2. v
prnl X: kuxǎꞌan; M: kuxa̠ꞌán; C: ___; A: ___
2b. v
prnl X: nduxǎꞌan; M: ___; C: ___; A: ___
frente f X: tààn; M:
tiaan; C: tiaan$; A: ta̠ꞌya̠
fresco adj X: kóꞌyó; M: kóꞌyo; C: koꞌyo$; A: ___
ponerse fresco 1a. X: kuvi̠xin;
M: kuvixin; C: ___; A: ___
1b. X: nduvi̠xin; M: ___; C: nduvixin; A:
nduvixin
frijol m 1. X: nduchí;
M: nduchí; C: ___$; A: nduchu̠
2. X: ___; M: ___; C: yuvá; A: ___
frijol chivo X: nduchí meꞌlá; M: ___; C: ___; A: ___
frijoles martajados X: ndeꞌe u̠vi̠; M: ___; C: ___; A: ___
frijoles molidos X: ndeꞌe ndi̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ya̠a̠ ndeꞌe
planta de frijol X: iva chíchí; M:
___; C: ___; A: yiva chíchi
frijol blanco y negro con flores lila X: nduchí ta̠ta
kuachí; M: ___; C: ___; A: ___
frijol negro y chiquito X: nduchí ñuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
frijol rojo y negro; tarda mucho en madurar X: nduchí tika̠a̠;
M: ___; C: ___; A: ___
frijolar X: iva chíchí; M: ___; C: ___; A: yiva chíchi
frío adj X: vi̠xin
ponerse frío 1a. X: kuvi̠xin;
kuvixin; C: ___; A: ___
1b. X: nduvi̠xin; M: ___; C: nduvixin; A: nduvixi̠n
sentir frío X: vi̠xin xíꞌi; M: ___; C: ___; A: vi̠xin xíꞌi̠
fronda f
fronda de palma X: ñu̠ú; M: ñu̠ǔ;
C: ñu̠ú; A: ño̠o̠; P: ñu̠ú
frondoso adj X: kóꞌo̠; M: kóꞌo̠; C: ___; A: ___
frotar vt 1a. (sobar) X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
1b. X: no existe; M: ___; C: ndakava; A: ___
2. X: no existe; M: ___;
C: ___; A: kundaa
3. X: no existe; M: kuꞌni ndaꞌá; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: sanunu$; A: ___
frotar los ojos X: koꞌní ndaꞌá; M: kuꞌni ndaꞌá; C: ___; A: ___
frugal adj
hacer frugal 1a. X: xakuíꞌí; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíꞌí; M: no existe; C: ___; A: ___
frugalmente adv X: kuíꞌí; M: kui̠ꞌi; C: ___; A: kui̠ꞌi
fruta f X: kui̠ꞌi; M: kui̠ꞌi; C: ___; A: kui̠ꞌi
fuego m X: ñu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠; C: ñuꞌu; A: ñoꞌo̠
2. (infección en los labios) X: xíí; M: ___; C: ___; A: ___
fuerte adj 1. X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
2. (como person, animal, olor, río) X: ndakú; M: ndaku̠; C: ndaku̠; A: nda̠ku̠
3. (lluvia) X:
íꞌná; M: íꞌna; C: ___$; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: ñiꞌi$; A: ___
poner más fuerte 1a. X: xandeé;
M: sandieé; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndeé; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vi X: kundeé;
M: ___; C: ___; A: ___
1c. vi X: ndundeé;
M: ___; C: ___; A: ___
fuertemente adv 1.X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
2. (con toda su fuerza) X: ndinuni loꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
3. (firmamente) X: tuun; M: ___; C: kutuun; A: ___
fuerza f 1. X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
X: tindeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
X: no existe, M: ___; C: nduxaa$; A: ___
con toda su fuerza adv X: ndinuni loꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
fumar vt X: kaꞌmi; M: kaꞌmi; C: ___; A: kaꞌmi
fumigar 1a. X:
xatátán; M: satatǎn; C: kasa tátán; A: kasa ta̠ta̠n
1b. X: kixaa...tátán; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. v prnl X: kutátán;
M: kutátán; C: ___; A: kuta̠ta̠n
fundar vt
X: kakin; M:
kakin; C: ___; A: kakin
fusilar vt
X: kiní; M:
kiní; C: kiní; A: kiní
G - g
gabán m
X: chílo̠; M:
chíꞌlo̠; C: ___; A: tikachí si̠ko̠n
gallina f X: nduxí; M:
nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú
gallo m
X: cheꞌle; M: chele; C:
chele$; A: nduxú chêe
ganado m X: si̠ndi̠kí;
M: ___; C: ___$, A: si̠ndi̠ki̠
ganancia f X: si̠kí; M:
___; C: ___; A: ___
gana f
dar ganas X: kachi ini;
M: kachí ini; C: ___; A: kachí ini
tener ganas X: kutóo; M:
kotóo̠; C: ___; A: kutoo
X: no existe; koo ini
(WHERE FROM?)
ganar vt 1a. X: xakanáa;
M: sakanáá; C: kasa kanaa$; A: ___
1b. X: kixaa kanáa;
M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kundeé; M: kundie̠e; C: ___; A: kundee
gancho m X: chikiꞌí; M: chikiꞌí ~ chikiꞌlí; C: ___; A:
___
garabato m X: no existe; M: ___; C: ___; A: kiꞌi̠
garganta f X: su̠kún; M:
su̠kǔn; C: ___$; A: si̠ko̠n
X: ki̠yóo; M: ki̠yóo̠; C: ___; A: yiki̠ yóo̠
garra f X: chîín; M:
chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n
garrapata f X: tixii$ M:
___$; C: ___; A: ___
garza f X: xi̠vàndò;
M: samǐ; C: samǐ; A: ___
gas m
gas intestinal 1. ta̠chí; M:
ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
gastado adj X: sǐkí; M:
___; C: ___; A: ___
mal gastado adj X: sǐkí; M:
___; C: ___; A: ___
gastar vt 1. X: tiin;
M: tiin; C: tiin; A: tiin
2. (invertir) X: kusíkí; M: kusíkí; C:
___; A: kusíkí
gatear vi
X: kaka ndee;
M: kaka ndiee; C: ___; A: ___
gato m X: vilú; M:
míxtún; C: vilú, mixtun$; A: chítón
gato montés m X: no existe; M: ___; C: ñañaa; A: ___
gauchupín s (tipo de araña) X: tiuꞌun$; M: ___; C: ___; A: ___
gemelo m X: kuátí; M:
kuátí; C: ___; A: kuátí
gemir 1. X: xa̠ka̠n
ini; M: xa̠ka̠ ini; C: ___; A: xi̠ka̠n ini
2. X: tana; M: ___; C: ___; A: ___
gente f 1. (sing.) X: na̠ꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
2. (pl.) X: ìví; M: (na̠)yu̠vii̠, yu̠vǐ; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví
girar vi X: ka̠va̠
nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___
girasol m X: no existe; M: ita xikua ñuꞌú$; C: ___; A: ___
gobernar vt X: kaꞌnda chíñú; M: kaꞌndia chuu; C: kaꞌndia chuun; A: kaꞌnda chiño
golondrina f X: tixiko$;
M: ___$; C: ___; A: tíxikó ño̠mí
golpe f (con la mano abierta) X: xa̠ꞌndá; M: xa̠ꞌndiǎ; C: ___; A: lelé; xa̠ꞌnda̠
dar golpecillos acarinadamente vi
X: no existe; M: ___; C: katu ndiaa; A: ___
golpear 1a. vt X: kani; M:
kani; C: kani; A: kani
1b. v
prnl X: xa̠ni; M: ñani̠; C: ___; A:
xani
2a. vt X: sitáxi̠n; M: ___; C: ___; A: ___
2b. v
prnl X: ta̠xi̠n;
M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin
3. vi
X: ti̠kue̠ꞌe̠; M: takueꞌe; C: kukueꞌe; A: takueꞌe̠
4. vt X: no existe; M: no existe; C: ___; A: kaxa niꞌni
gordo adj 1. X: nduꞌú; M: nduꞌú; C: nduꞌú; A: nduꞌu̠; P: ndúꞌú
2. (grande)
X: káꞌnú, náꞌnú (pl.); M: káꞌnu (sing.),
naꞌnu$ (pl.); C: káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.); A: káꞌno (sing.), náꞌno (pl.); P: káꞌnú (sing.), náꞌnú (pl.)
3. X: no existe; M: ___; C: nduyu$; A: ___
4. X: ___; M: ___; C:
___A: sa̠ꞌán
ponerse gordo 1a. X: kunduꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndunduꞌú; M: ___; C: ndunduꞌú; A: ___
gorgojo f X: tìkìxín; M: ___; C: ___; A: tikisin
gorra m X: chako; M:
cháko; C: ___; A: châkon
gota f X: tíndii; M: ___; C: tinaꞌnu$; A: ndii
gotear vi X: xi̠ꞌin; M: xi̠ꞌin; C: ___; A: xi̠ꞌin
grabar vt X: sikuísó;
M: ___; C: sakuiso; A: ___
gracias interr, f tixaꞌvi; M: ___$; C: ___; A: táxaꞌví
grada f X: ndiyo; M:
___; C: kuato̠; A: ___
graduar vi X: ndee; M:
___; C: ___; A: ___
granada f X: ___; M: ___; C: ___; A: tiyoo
grande adj 1. X: káꞌnú, náꞌnú (pl.); M: káꞌnu (sing.), naꞌnu$ (pl.); C: káꞌnu (sing.), náꞌnu (pl.); A: káꞌno (sing.), náꞌno (pl.); P: káꞌnú (sing.), náꞌnú (pl.)
2. X: chée; M: chée; C: chée̠; A: chée
hacer grande X: xachée; M:
sachée; C: ___; A: __
1b. X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa chée;
M: ndasa chée; C: ___; A: __
ponerse grande X: nduchée;
M: ___; C: nduchée̠; A: ___
granero m 1. M: ___$; C: ___; A: yaka̠
2. (estilo viejo) X: ya̠ka̠ ñuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
granillo m X: tùtà ndu̠ꞌu̠; M: ___; C: ___; A: tuta nduꞌu̠
granizo s íꞌín; M: ñíꞌí; C: íín, A: ñíí; P: íín
grano m X: ndi̠ꞌi; M: ndiꞌi̠; C: ndi̠ꞌi; A: ___
grasa f
X: xǎꞌan; M: 2xa̠ꞌá ; C: ___; A: sa̠ꞌán
grasoso adj X: xǎꞌan; M: 2xa̠ꞌá; C: ___; A: sa̠ꞌán
hacer grasoso 1a. X: xaxǎꞌan; M: saxaꞌán; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xǎꞌan; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa xǎꞌan; M: ___; C: ___; A: ___
gratis adj X: uun; M:
___; C: ___; A: ___
grave adj X: káꞌvi; M: ___; C: kaꞌvi$; A: ___
hacer grave X: xakáꞌvi; M: ___; C: kasa kaꞌvi$; A: ___
X: kixaa káꞌvi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa káꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
greñudo adj 1. X: ndi̠ki̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; A: ___
grillo m X: mbrii; M:
mbíí; C: ___; A: koselíꞌlí
gripa f
X: sàì; M: sayu;
C: ___; A: sa̠yi; P: sai$
gris adj 1. (blancuzo) X: kúxín; M: kúxi; C: kuxi ~ kuxin; A: ___
2. (ahumado) X: no
existe; M: ___; C: ñuꞌma; A: ___
3. X: xa̠ꞌa̠; M: ___$; C: ___; A: ___
gritar vi 1a. X: nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠
1b. X: nda̠ꞌi̠ kóꞌó; M: nda̠ꞌyu̠ koꞌo; C: ___; A: ___
2. X: kana kóꞌó; M: kana kóꞌó; C: ___; A: ___
grosero adj 1. (rebelde) X: ikú ini; M: ikú ini;
C: yukú ini; A: ___
2. X: kití; M: kití; C: kití; A: kiti̠
3. (malo) X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ndiva̠ꞌa
4. X: ta̠chí; M: ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
grueso adj 1. (algo plano) X: kúkún; M: kúkún; C: kúkun;
A: kuíkon
2. (algo cilíndrico) X: nduꞌú; M: nduꞌú; C: nduꞌú; A: nduꞌu̠; P: ndúꞌú
hacer grueso 1a.X: xakúkún;
M: sakúkún; C: ___; A: ___
1b. kixaa kúkún; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse grueso 1a. (algo plano) X: kukúkún; M: kukúkun; C: ___; A: ___
1b. X: ndukúkún; M: ___; C: ndukúkun; A: ___
2a. X: kunduꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
2b. X:
ndunduꞌú; M:
___; C: ndunduꞌú; A: ___
gruñón
ser gruñón vt 1a. X: xayuꞌú; M: sayuꞌú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yuꞌú; M: no existe; C: ___; A: ___
grupo m (manada) X: tiꞌvi; M: tiꞌvi; C: ___$; A: tiꞌvi
guaje m X: ndùvà; M:
___$, C: ___; A: ndóko
guajolota f X: tiu̠ún
tiatán; M: tiuun tiátǎn; C: ___; A: ___
guajolote 1a. m,f
(término general) X: tiu̠ún;
M: tiu̠u̠n; C:
___; A: ti̠ún
1b. X: tiu̠ún
chée; M: ___$; C: ___; A: ___
2. m X: ko̠ꞌló; M: kolo; C: kolo; A: ti̠ún; P: koꞌlo, chiko̠ꞌlo
guamúchil s X: chǐkún; M:
chi̠chíkun (la fruta), chi̠chíkun (el árbol); C: ___; A: ti̠chíkún
(la fruta),
ton ti̠chíkún (el árbol)
guapo adj 1. X: latún; M: ndatun ~ latun; C: ___; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi
hacer guapo 1a. X: xalatún;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa latun; M: no existe; C:
___; A: ___
2a. X: xaluvi; sandúví; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa luvi; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;
C: ___; A: __
ponerse guapo 1a. X: kulatún;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndulatún;
M: ___; C: ___; A: ___
2a. X: kuluvi; M: kunduvi; C: ___; A: ___
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi; C: ___; A: ___
guardar 1. vt X: chiva̠ꞌa; M: chivaꞌa; C: ___; A: ___; P: chikuaꞌa$
2. vt X: no existe;
M: taxi va̠ꞌa; C:
___; A: taxi va̠ꞌa;
3. vt X: no existe;
M: ___; C: tixi va̠ꞌa$; A: ___
4. vt
X: no existe; M: ___; C: ___; A: nataa̠n va̠ꞌa
5. vt
X: no existe; M: ___; C: ndataꞌan$; A: ___
6a. vt (cuidar) X: xakuénta; M: sakuéndá; C: ___; A: ___
6b. vt X: kixaa
kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___
7. v
prnl X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa
guardar reposo vt 1a. X: xayi̠í;
M: sayi̠ǐ; C: sayii$; A: ___
1b. X: kixaa yi̠í; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa yi̠í; M: ___; C: ___; A: ___
guayaba f X: tikuaa$; M: ___; C: ___; A: ti̠kuayúú
guerra f X: kua̠chi;
M: kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi
guiar vi X: kunúú; M:
kunuu; C: ___; A: kanoo
gusano m 1. (término general) X: ko̠lá; M: kolǎ; C: ___; A: ___
2. X: tìkùxí; M: ___; C: ___; A: tikusú
gusano de la tierra X: ___; M:
___; C: ___; A: ___; P: tikixi ñuꞌu
tipo de gusano X: ___; M: ___; C: tikoꞌna$; A: ___
tipo de gusano que da luz X: ___; M: ___; C: tindaku ñuꞌu$; A: ___
Guschuapa X: ___; M: ___; C: Tia̠sáví; A: ___
gustar vt 1. X: kutóo;
M: kotóo̠; C: ___; A: kutoo
2. X: no existe; M: ___; C: kindoo ini...kuni; A: ___
3. X: nditaꞌan ini; M: ___; C: ___; A: ___
le gusta X: ___; M: ___; C: xinisii$; A: ___
H - h
haber vi X: koo; M:
koo; C: ___; A: koo
hablar vi 1a. X: ka̠ꞌa̠n; M: ka̠ꞌa̠n; C: ka̠ꞌa̠n; A: ka̠ꞌa̠n
1b. X: no existe; M: ndaka̠ꞌa̠n; C: ndaka̠ꞌa̠n; A: ___
2. (por ej.: una mamá con su bebé o una gallina con sus pollitos) X: kaꞌa válí yuꞌú; M: kaꞌa vali yuꞌu$; C: ___; A: ___
empezar a hablar X: kaꞌa yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
hablar clueca X: ka̠ꞌa̠n séꞌé; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n seꞌe;
A: ___
hablar con mohina vi X: ka̠na̠ꞌa̠; M: ka̠ña̠ꞌa; C: kañaa; A: ___
hablar derecho, hablar la verdad 1. X: ka̠ꞌa̠n téꞌé; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n ndaku; A: ___
hablar en contra X: kani...contra;
M: ___; C: ___; A: ___
hablar en sueños, hablar locuras 1. X: ka̠ꞌa̠n sáná; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n sana$, ka̠ꞌa̠n ii maꞌna; A: ___
hablar mal 1. (criticar) X: ka̠ꞌa̠n kíꞌví; M: ___; C: kaꞌan kiꞌvi$
2. (maldecir)
X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan ndivaꞌa; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa; P: kaꞌan nduvaꞌa$
3. (insultar) X: ka̠na̠ꞌa̠; M: ka̠ña̠ꞌa; C: kañaa; A: ___
hablar personalmente X: ka̠ꞌa̠n yuꞌú; M: ka̠ꞌa̠n yuꞌú; C: ___; A: ___
hablar por 1. (interceder) X: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá; M: kaꞌan...xa̠ꞌa̠; C: ka̠ꞌa̠n...xáꞌá; A: ___
2. X: ndikuiin...xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠
hablar sin pensar X: kama yuꞌú; M: kama ní yuꞌú; C: ___; A: ___
hablar sin respeto X: ka̠ꞌa̠n kíꞌví; M: ___; C: kaꞌan kiꞌvi$; A: ___
no le gusta hablar X: i̠chi̠
ini; M: ichi̠ ini; C: ___; A: yichí ini
hacer 1. vt X: ikán; M:
no existe; C: ___; A: ___
2. vt (construir)
X: sikua̠ꞌa; M: sakuaꞌa$; A: ___
2a. v prnl X: kua̠ꞌa; M: kuvaꞌa̠; C: ___; A: kuva̠ꞌa
3. vt X: kasa; M: sa; C: sa; A:
kasa; P: kisa, asa
4. vt X:
kixaa; M: no existe; C: ___; A: ___
5. vt X: ndasa; M: ndasa;
C: ___; A: ndasa
6. vt (por ej.: tarea, examen)
X: keꞌé; M: keꞌe$; C: ___; A: ___
7. (cosa de nixtamal) X:
ndiko; M: ndiko; C: ___; A: ndiko
8. vt
(tortillas) X: taa; M: tiaa; C: ___; A: taa
9. vt
(preparar) X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___
10. vt X: no existe; M: savaꞌa̠; C: savaꞌa̠; A: ___
11. v prnl X: xǐnu; M: ___; C:
___; A: ___
hacia prep 1. X: chí; M:
chí; C: che$; A: ___
X: kua̠ꞌa̠n chí; M: kua̠ꞌa̠n chí; C: ___; A: ___
hacha m X: yácha; M:
áchá; C: yáchá; A: yáchá
halcón m X: ta̠sún; M:
tasu$; C: ___; A: ___
hallarse vi X: ka̠an; M:
ka̠a̠n; C: ___; A: ka̠an
halvanar vt X: no existe; M: ___; C: kakin niꞌni tikoto
hamaca f X: máka; M: ___; C: ñunu̠ xíko yáꞌa$; A: ___
hambre f X: sòkò; M: so̠ko;
C: ___; A: so̠ko
tener hambre 1. X: ka̠ꞌun ini; M: kaꞌǔn ini; C: kaꞌun ini; A: ___
2. X: kuvi sòkò; M: kuvi
sòkò; C: ___; A: kivi̠ so̠ko
hasta prep 1. X: nda̠;
M: ___; C: ndiá; A: nda̠, a̠nda̠
2. X: nda̠kua̠; M: nda̠kua ~ ndia̠kua; C: ___; A: ___
hasta a punto adv X: yati; M:
yachin; C: yachin$; A: yatin
hechicero, a m X: tu̠ꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
hembra f X: síꞌi; M: síꞌí; C: ___; A: síꞌí
hembra con hijos (animales) X: tiatán;
M: tiátǎn; C: ___; A: ___
hendir vt X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi
vi
X: nda̠tá; M:
nda̠tǎ; C: ___; A: nda̠tá
herbicida f X: ta̠tán; M:
tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n
herir 1. vt X: sitikuéꞌe̠; M: ___; C: ___; A: satakuéꞌe̠
2. vi X: ti̠kue̠ꞌe̠; M: takueꞌe; C: kukueꞌe$; A: takueꞌe̠
hermana f 1. (de mujer) X: ku̠ꞌvi̠; M: ku̠ꞌvi̠; C: ku̠ꞌvi̠, A: ki̠ꞌvi̠
2. (de hombre) X: ku̠ꞌva; M: ku̠ꞌva; C: ___$; A: kiꞌva̠;
P: kuꞌva$
media hermana (de mujer) X: ku̠ꞌvi̠ ndáꞌvi; M: ku̠ꞌvi̠ ndáꞌví; C: ___; A: ___
hermano m
1. (de hombre) X: ñani; M: ñani; C: ñani; A: ñani; P: yani
2. (de mujer) X: ku̠ꞌva; M: ku̠ꞌva; C: ___$; A: kiꞌva̠; P: kuꞌva$
medio hermano 1. (de hombre) X: ñani
ndáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
2. (de mujer) X: ku̠ꞌva ndáꞌvi; M: ku̠ꞌva ndáꞌví; C: ___; A: ___
hermoso adj 1. X: latún; M:
ndatun ~ latun; C: ___; A: laton
2. X: luvi; M: nduvi; C: nduvi$, A: livi
hacer hermoso 1a. X: xalatún;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa latun; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xaluvi; sandúví; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa luvi; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: ndasa luvi; M: ndasa nduvi;
C: ___; A: __
ponerse hermoso 1a. X: kulatún;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndulatún; M: ___; C: ___; A: ___
2a. X: kuluvi; M: kunduvi; C: ___; A: ___
2b. X: nduluvi; M: ndunduvi; C: ___; A: ___
herradura f X: kàà ndaꞌá; M: ___; C: kaa ndaꞌa burro$; A:___
herriamienta f X: ndaꞌá chíñú; M: ___; C: ___; A: ndaꞌa̠ chíño
hervir 1a. vt
X: sichîꞌyó; M: sachíꞌyǒ; C: sachíꞌyo̠; A: sachiꞌyo
1b. vi X: chi̠ꞌyó; M: chi̠ꞌyǒ; C: chǐꞌyo̠; A: chi̠ꞌyo̠
1c. vi X: no existe; M: ndachiꞌyǒ; C: ndachi̠ꞌyo̠; A: ___
2a. vt
X: sikuíso̠;
M: ___; C: ___; A: sakuiso̠
2b. vi
X: kui̠so̠;
M: kui̠so̠; C: ___; A: kui̠so̠
2c. vi X: no existe; M: ndakuiso̠; C: ___; A: ___
2d. vi
kui̠so̠ kai;
M: ___; C: ___; A: ___
2e. vi
kui̠so̠ kua̠ꞌla̠; M: ___; C: ___; A: ___
3a. vt X: no existe; M: sachóꞌǒ; C: sachoꞌo$; A: sachoꞌo̠
3b. vi X: no existe; M: chóꞌǒ; C: ___; A: cho̠ꞌo̠
hiel f X: ndutá ka̠va̠;
M: ndu̠tia káva̠; C: ___; A: nduta̠ ka̠va̠
hielo m X: iꞌva̠; M: i̠ꞌva̠; C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠
hierba f 1. X: iva; M: iva; C: yuva$; A:
yiva
2. X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠
3. X: no
existe; M: itia; C: itia; A: ___
4. (pasto) X: ku̠ꞌvi̠; M: no existe; C: ___$; A: ___
5. (pasto) X: no existe; M: kuꞌu̠; C:
___; A: kuꞌu̠
hierba santa f X: tinaná ndo̠ó;
M: ___; C: ___; A: tondíva ndo̠o̠
tipo de hierba 1. X: kutuni;
M: túni̠í; C: ___; A: ___
2. X: ya̠va; M: ___; C: ___; A: ___
Hierba Santa (un pueblo en el municipio de Xalpatlahuac)
X: Kíꞌvá; M: ___; C: ___; A: ___
hígado m X: sa̠tá xáꞌa; M: ___; C: ___; A: sa̠ta̠ xáꞌa̠
higo m X: no existe; M: ___; C: koxi̠; A: ___
hijastro, a m,f X: se̠ꞌe ndáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
hijo, a m,f X: se̠ꞌe; M: seꞌe̠; C: seꞌe; A: sa̠ꞌya, seꞌe
hijito, a m, f (vocativo; indica cariño) X: chiꞌí; M: chiꞌí; C: ___; A: ___
hilera f X: i̠ku̠n; M:
i̠ku̠n, ku̠n, ya̠ku̠n; C: ___; A: yiko̠n
hilo m X: i̠ꞌva̠; M: i̠ꞌva̠; C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠
hilo del lizo del telar X: no existe; M: ___; C: ki̠in; A: ___
hilo grueso (del telar) X: no existe;
M: ___; C: ndavi$; A: ___
hinchado adj X: ___; M: ___; C: ___; A: kuiño
hincharse vi 1. X: nañu; M: nañu; C: ___; A:
___
2. X: ndaa kuiñu; M: ___; C: ___; A: kuankaa kuiño
causar que hincharse (el
ojo) vt
1. kixaa lusu
2. (el ojo) vt X: kixaa lutu
hinchazón f X: kuiñu; M:
___; C: kuiñu; A: kuiño
hipo
tener hipo X: kaki̠ꞌi ini; M: kakiꞌi̠ ini; C: kakiꞌi ini
hoja f X: i̠ku̠;
M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠
hoja seca X: ___; M: ___; C: vixin; A: ___
hojear vt X: no existe; M: ___; C: kani yu̠ku̠; A: ___
holgazanear ve X: kuxúxán; M: kuxúxan; C: ___$;
A: ___
hollejo m X: lapa; M:
no existe; C: ___; A: ___
hollín s
(colgado de los morillos de la
casa) X: ya̠ꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
hombre m X: ta̠a; M:
tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a
hacerse hombre 1a. X: xata̠a;
M: ___; C: kasa tiaa; A: ___
1b. X: kixaa ta̠a; M: no existe; C: ___; A: ___
hombre no muy viejo X: sava ta̠a;
M: ___; C: ___; A: sava ta̠a
hombro m 1. (incluye la parte del brazo arriba del
codo) X: chi̠yó; M: chi̠yǒ;
C: ___; A: chi̠yo̠
2. X: so̠ko̠; M: so̠ko̠; C: soko, A: so̠ko̠
están hombro con hombro X: ___; M: ___; C: yutaꞌan nuu soko$; A: ___
honda f EJ: yoꞌó náyúú
hondo adj X: kúnu; M:
kúnu; C: kúnú; A: kónó
hacer hondo X: xakúnu; M:
sakúnú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kúnu; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kúnu; M:
ndasa kúnú; C: ___; A: ___
ponerse hondo 1a. X: kukúnu;
M: kukúnu; C: ___; A: ___
1b. X: ndukúnu; M: ___; C: ___; A: ___
honesto 1. X: nda̠a̠
ini; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndǎku; M: nda̠kú; C: ___; A: nda̠kú
hongo m X: xìꞌí; M: xiꞌǐ; C: xiꞌi; A: ___
honrar vt 1.
X: xatǒꞌo; M: sato̠ꞌó; C: ___; A: kasa to̠ꞌo
2. X: kixaa tǒꞌo; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: sikáꞌnú; M: sakáꞌnu; C: ___; A: ___
hora f X: kàà; M:
ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a
horcón m X: si̠ꞌi̠n; M: ___; C: si̠ꞌi̠n; A: tisíꞌi̠n
hormiga f X: tiòkó; M:
tio̠kó; C: tio̠kó; A: tio̠kó
hormiga arriera f 1. X: no existe; M: leerú; C: leru$; A: ___
2. (chicatana) X: si̠ndo̠kó; M:
___$, C: ___; A: ___
3. X: tisuꞌú; M:
___$; C: ___; A: ___
tipo de hormiga X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: yoko xuꞌun
hornear 1a. vt
X: xaxítu̠n; M: saxítu̠n; C: ___;
A: ___
1b. vt X: kixaa xítu̠n; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vi
X: kuxítu̠n;
M: kuxítu̠n; C: ___; A: ___
horno m X: xi̠tu̠n; M:
___; C: ___; A: xito̠n
hoy adv X: vitin; M:
vichin; C: vichin; A: vitin; P: vitin$
hoyo m 1. X: ya̠vi̠; M: ___; C: ___$; A: yavi̠
2. X: no existe; M:
___; C: ___; A: chi̠ꞌma̠
Huajuapan de León X: ___; M: ___; C: ñuu
Siin; A: ___
Huamuxtitlán X: Tíchíkún; M: Chi̠chíkun; C: ___; A: ___
huapisolo s X: no existe; M: ___; C: ndixi ndoo$; A: ___
huarache m X: ndu̠xán; M:
ndu̠xǎn; C: ndixan; A: ndu̠xa̠n
hueco adj X: yu̠yu; M:
___; C: i̠yu̠; A: ___
X: no existe; M: ___; C:
ñáꞌma; A: ___
X: no existe; M: ___; C: ___; A: chi̠ꞌma̠
hacer hueco 1a. X: xayu̠yu
1b. X: kixaa yu̠yu; M: no existe;
ponerse hueco X: kuyu̠yu;
M: no existe; C: ___; A: ___
huella f 1. X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P:
ndaꞌá
2. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
huérfano, a m, f X: penché; M:
___; C: ___; A: ___
hacerse huérfano 1a. X: kundáꞌvi; M: kundáꞌví; C: ___; A: ___
1b. X: ndundáꞌvi; M:
___; C: ___; A: ___
hueso m
1. X: leke
M: ikí; C: ikí, leke; A: leke, yiki̠
2. (de fruta como ciruela o durazno) X: ndu̠ú; M: ___; C: ndu̠u; A: ___
hueso que usan para arreglar los hilos del telar X: no existe; M: ___; C: iki tiso$; A:
___
huesudo adj X: X: leke; M: ikí;
C: ikí, leke; A: leke, yiki̠
2. X: no
existe; M: ___; C: ___; A: kata
hacer huesudo 1a. X: xaleke;
M: saleke; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa leke; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse huesudo 1a. X: kuleke;
M: kuleke; C: kuleke; A: ___
1b. X: nduleke; M: ___; C: ___; A: ___
huevo m X: ndi̠ví; M:
ndi̠vǐ; C: ___; A: ndi̠vi̠
Huexoapa X: Tisǎví; M:
___; C: ___; A: ___; P: Tisáví Kaꞌnú
huipil m X: xi̠ku̠n;
M: ___$; C: xi̠ku̠n; A: ___
húmedo adj X: uxá; M:
vixá; C: ___; A: visá
humillar 1a. vt
X: xachíꞌñá; M: sachíꞌña; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa chíꞌñá; M: no existe; C: ___; A: ___
2. vi
X: no existe; M: ___; C: ___; A: kundáꞌvi ini
humo m i̠ꞌma̠; M: i̠ꞌma̠; C: nu̠ꞌma̠; A: ñi̠ꞌma̠
echar humo X: chǒꞌma; M: chi̠ꞌmá; C: chu̠ꞌmá; A: chiꞌmá
llenarse de humo vi X: ku i̠ꞌma̠; M: kuꞌma$; C: kuꞌma ~ kuñuꞌma; A: ___
humoso adj X: i̠ꞌma̠ M: i̠ꞌma̠; C: nu̠ꞌma̠; A: ñi̠ꞌma̠
hacer humoso 1a. X: xa i̠ꞌma̠; M: sa i̠ꞌma̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa i̠ꞌma̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa i̠ꞌma̠; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse humoso 1a. X: ku íꞌma̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndu i̠ꞌma̠; M: ___; C: ___; A: ___
hundirse vi X: ndikava;
M: ndakava; C: ndakava; A: nakava
huraño adj X: tíkú; M:
___; C: ___; A: ___
ponerse huraño 1a. X:
kutíkú; M: kutúku̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndutíkú; M: ___; C: ___; A: ___
ser huraño 1a. X: kutíkú;
M: ___; C: ___; A: ___
huso m
X: kátia̠; X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; A: ___
I - i
idioma m X: tu̠ꞌun; M: tuꞌu̠n; C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P: tu̠ꞌun
iglesia f X: veꞌe ñu̠ꞌu; M: venúꞌu; C: ___; A: veꞌe ño̠ꞌo
igual adj 1. X: iin
káchi; M: iin káchí; C: ___; A: ñii kachí
2. X: iin nu̠ú; M: iin nuu$; C: ___; A: ___
3. X: táꞌán; M: táꞌán ; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
igualar vt X: no existe; M: ___; C: kata tuꞌva; A: ___
Igualita X: Tàxíín; M:
___; C: Tiaxíín; A: ___P: Taxiín
iguana f X: tìchí; M:
ti̠chǐ ; C: ti̠chí; A: ti̠chí
imagen f X: naꞌná; M: naꞌná; C: na̠ꞌna̠$; A: na̠ꞌná, naꞌná
imaginar vi X: sitûvi;
C: satuvi$; EJ: satu̠vi
imitar vi X: ndi̠na̠ꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
impedir vt 1. X: kasi;
M: kasi; C: ___; A: kasi
2. X: ndasi; M: ndasi; C: ndasi; A: ndasi
impenetrable adj X: kóꞌo̠; M: kóꞌo̠; C: ___; A: ___
ponerse impenetrable 1a. X: kukóꞌo̠; M: kukóꞌó; C: ___; A: ___
1b. X: ndukóꞌo̠; M: ___; C: ___; A: ___
importante adj 1a. (sing.) X: káꞌnú; M: káꞌnu; C: káꞌnu; A: káꞌno; P: káꞌnú
1b. (pl.)
X: náꞌnú; M:
naꞌnu$;
C: náꞌnu; A:
náꞌno
2a. (sing.) X: chée; M: chée; C: chée̠; A:
chée
2b. (pl.) X: ndoo; M: ___; C: ___; A:
___
3. (fuerte) X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
hacer importante X: xachée; M:
sachée; C: ___; A: __
1b. X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa chée;
M: ndasa chée; C: ___; A: __
imprudente
ser imprudente vi X: no existe; M: ___; C: kusiki$; A: ___
impuesto m
pagar impuesto X: ka̠ku; M:
no existe; C: ___; A: ___
incensar 1a. vt X: sichóꞌma; M: sachíꞌmǎ; C: ___; A: ___
1b. vi
X: chǒꞌma; M: chi̠ꞌmá; C: chu̠ꞌmá; A: chiꞌmá
incienso m 1a. X: xùxà;
M: ___$; C: xu̠xa; A: ___
1b. X: xùxà va̠ꞌa
incisivo m X: nu̠ꞌu yéꞌé; M: ___; C: ___; A: ___
inclinado adj 1. X: ndìkà; M:
___$; C: ___; A: ___
2. X: toso; M: ___; C: ___; A: ___
3. (colgado) X:
no existe; M: ___; C: táti; A: ___
ponerse inclinado 1a. X: kutoso;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndutoso; M: ndutoso; C: ___; A: ___
inclinarse vi (de cintura) X: ndikui̠ta
ndee; M: kandiee$; C: ___; A: ___
inconsciente adj
dejar inconciente X: sinâá ini;
M: sanaa ini$; C: ___; A: ___
estar inconciente X: na̠á ini;
M: ___; C: ___; A: ___
indirecta
echar indirectas X: chinúú
ndaa; M: no existe; C: ___; A: ___
echar indirectas X: ka̠ꞌa̠n ndaa; M: ka̠ꞌa̠n ndiaa; C: ___; A: ___
infección m
infección en los labios (fuego) xíí;
M: ___; C: ___; A: ___
infierno m X: ndayá; M:
ndiaya$, C: ___; A: ___
inflado adj X: ___; M: ___; C: xilompi$; A: ___
inflamación f X: kuiñu; M: ___;
C: kuiñu; A: kuiño
causar inflamación vt 1a. (el ojo) X: xalutu; M: salutu; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa lutu; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. (el ojo) X:
xalusu; M: salusu; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa lusu; M: no existe; C: ___; A: ___
inflar vt X: ___; M: xalamba;
C: ___; A: ___
inmediatamente adv X: ndi̠ku̠n;
M: ndiku$; C: ___$; A: ndi̠ko̠n, ndikon
inocente adj
fingir que es inocente vt 1a. X: xaxǐni; M: xaxǐni̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xǐni; M: no existe; C: ___; A:
___
1c. X: ndasa xǐni; M: ___; C: ___; A: ___
inscribir vt 1a. X: ka̠ꞌi̠ ki̠ví; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndi̠ka̠ꞌi̠ ki̠ví; M: ndakaꞌyu; C: ___; A: nakaꞌyi̠
1c. X: no existe; M: ndatiaa$; C: ndatiaa$; A:
___
insecticida f X: ta̠tán; M:
tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n
insecto m
insectos muy chiquitos que pican X: ndiyáá;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: tixeꞌe$; M: ___; C: ___; A: ___
tipo de insecto X: xivâko; M:
___; C: ___; A: ___
insistente adj X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠
inspirar X: ___; M: ___; C: ___; A: kaꞌa̠n niꞌni ini$
insultar vt 1.
X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan ndivaꞌa; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa; P: kaꞌan nduvaꞌa$
2. X: ka̠na̠ꞌa̠; M: ka̠ña̠ꞌa̠; C: kañaa; A: ___
3. X: nda̠ꞌi̠ kue̠ꞌe̠; M: ___; C: ___; A: ___
inteligente adj X: ndíchi; M:
ndíchí; C: ___; A: ___
ponerse inteligente 1a. X: kundíchi;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndundíchi; M: ___; C: ___; A: ___
intentar vt X: ndukú; M:
ndukú; C: ndukú; A: ndukú
1b. X: no existe; M: ___; C: ndakundiee; A: ndukú ndeé
intercambiar vt X: nama; M:
nama; C: na̠ma; A: ___
interceder X: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá; M: kaꞌan...xa̠ꞌa̠; C: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌa̠; A: ___
interés m 1. (sobre dinero prestado) X: se̠ꞌe; M: seꞌe̠; C: seꞌe; A: sa̠ꞌya, seꞌe
2. (sobre dinero
prestado) X: si̠kí; M: ___; C: ___; A: ___
interesarse en X: no existe; M: ___; C: kasa ndiꞌvi; A: ___
interior adj (hasta lo más adentro) X: màá; M: ma̠ꞌa; C: ___; A: ma̠á
interior del codo X: ___; M: kancho;
C: ___; A: lanchí (?)
interpretar vt X: sindíkó ko̠o...tu̠ꞌun; M: ___; C: ___; A: ___
interrumpir vt
estar interrumpido X: no existe; M: ___; C: ___; A: kaꞌno ini
intestinos m X: sìtì; M:
isiti$; C: ___; A: xiti
intimidar vt 1a. X: xa íꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa íꞌvi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví; C: ___; A: ___
2a. X: xa i̠yo; M: sa i̠yo̠; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa i̠yo; M: no existe; C: ___; A: ___
invertido adj X: sǐkí; M:
___; C: ___; A: ___
estar invertido ve X: kuñuꞌu; M: kuñuꞌu; C: ___; A: kuñóꞌo
invertir vt X: kusíkí; M:
kusíkí; C: ___; A: kusíki
inyección f X: tíku; M:
tíku; C: tíkú; A: túkú
ir 1. vi X: ku̠ꞌu̠n; M: ku̠ꞌu̠n; C: ___; A: ko̠ꞌo̠n
2. vi (con el río) X: tani; M: ___; C: ___; A: ___
3. v aux (andar) X: kaka; M: kaka; C: ___;
A: kaka
ir adelante X: kunúú; M: kunuu; C: koso nuu$; A: kanoo
ir alrededor vi X: ka̠va̠
nduu; M: kee nduu; C: ___; A: kono nduu
iracundo adj X: kue̠ꞌe̠ xi̠ꞌní; M:
___; C: ___; A: ___
irregular adj (disnivelado) X: kua̠to̠; M: ___; C: ___; A: ___
irrespetuoso adj X: ikú ini; M:
ikú ini; C: yukú ini, yukú; A: ___
ponerse irrespetuoso 1a. X: ku ikú
ini; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndu ikú ini; M: ku ikú ini; C: ___; A: ___
portarse irrespetuosamente X: xa ikú
ini; M: sa ikú; C: ___; A: ___
irresponsable adj X: ndi̠kùù; M:___;
C: ___; A: ___
Ixcuinatoyac X: Tená; M:
___; C: Tianáǎ; A: ___
ixtle m X: nda̠á; M:
nda̠ǎ; C: nda̠a; A: ndaa
izquierda adj yitin
izquierdo adj ichin; íchin
izquierdo adj X: ítín; M:
ichin; C: íchin; A: yitin; P: ítín
J - j
jabalí m X: ki̠ni̠
ikú; M: ki̠ni̠ ikú; C: ___; A: kini̠ yuku̠
jabón m X: na̠má; M:
na̠mǎ; C: na̠ma̠; A: na̠ma̠
jabón de baño X: na̠má
xáꞌa̠n; M: ___; C: ___; A: na̠ma̠ xáꞌan
jabón del monte X: na̠má ikú;
M: ___; C: nama yúku; A:
___
jabón en polvo 1. X: na̠má ya̠á;
M: ___; C: ___; A: na̠ma̠
xáꞌan
2. X: na̠má yuchí; M: ___; C: ___; A: ___
jactarse v prnl
1. X: chinúú...tu̠ꞌun; M: chinúú...túꞌun; C: ___; A: ___
2. X: kixaa ñaꞌá; M: no existe; C: ___; A: ___
3. (de lo que tiene; se usa
solamente con mujeres) X: kuñaꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
4. (de lo que uno tiene; se usa
solamente con hombres) X: kúta̠a; M: kutiáa; C: ___;
A: ___
5. (se usa más con cosas que uno
tiene) X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___
jadear vi X: kai su̠kún;
M: no existe; C: ___; A: ___
jalar vt 1a. X: xitá;
M: xi̠tá; C: xi̠tá; A: si̠tá
1b. X:
ndixitá; M: ___; C: ndaxi̠tá; A: ___
2a. X: kuñuu; M: no existe; C: ___; A: kuñoo
2b. kuñuu ndai; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: kakui̠ta; M: kakuíta
(?); C: ___; A: ___; P: no existe
4. X: no existe; M: kañuꞌu; C: kañuꞌu; A: ___
5. X: no existe; M: ___; C:
___; A: kasi̠tá
jarra f X: ___; M: tindoꞌǒ; C: tindoꞌo$; A: ___
jefe m 1. (casi siempre lleva pronombre) X: xìkuàꞌá; M: ___; C: ___$; A: xi̠kua̠ꞌa̠
2. X: ra̠káꞌnú; M :___; C: ___; A: ta̠káꞌno
jején m 1. X: ndiyáá;
M: ___; C: ndiyá; A: ___
2. X: tìkú válí; M: ___; C: ndikuiín; A: ___
3. X: tìkún; M: ___; C: ndikuiín; A: ___
jícama f X: tikama; M:
chikaꞌma; C: ___; A: ___
jícara f X: yaxín; M:
yaxín; C: yaxín; A: yaxi̠n
jitomate m X: tinaná ndeꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
jornaladamente adv X: tátu̠; M:
___; C: ___; A: ___
jorobado adj X: toso; M:
___; C: ___; A: ___
hacer jorobado 1a. xatoso;
M: satósó; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa toso; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse jorobado 1a. X: kutoso; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndutoso; M: ndutoso; C: ___; A: ___
juez m X: no existe; M: ___; C: kuési; A:
___
jugar vt, vi X: kusíkí; M:
kusíkí; C: ___; A: kusíki
jugo
jugo del cazahuate X: páchi̠; M: ___; C: ___; A: ___
jugo del nopal X: yeé; M:
___$; C: ___; A: ___
jumil m X: tiàꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
juntar 1. vt X: chitáꞌán; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt X: sikitáꞌán; M: sakutáꞌán; C: ___; A: ___
2b. vi X: ndikitáꞌán; M: ndakitáꞌán; C: ndakitaꞌan; A: nakitáꞌan
2c. vi X: vi kutáꞌán; M: kutáꞌán; C: ___; A: kitáꞌan
3. vt (cosas) X: chikuíti; M: chikuiti; C: ___; A: ___
4. vt
(unas pocas cosas; obj. pl.) X: chindoo
koo; M: chindee koo; C: chindee koo$; A:
chindoo tiꞌvi
5. vt
(unas pocas cosas) X: no existe; M: koyo koo; C: ___; A: ___
6. vt
(amontonar) X: kani koo; M: kani ko̠o̠; C: ___; A: ___
7a. vt
X: kaya; M:
kaya; C: ___; A: ___; P: no existe
7b. X: ndikaya; M: ndakaya; C: ndakaya; A: nakaya
7c. vprnl X: ka̠ya̠; M:
kaya; C: ___; A: ___; P: no existe
7d. X: ndi̠ka̠ya̠; M: ndaka̠ya̠; C: ndakaya; A: ___
8. vt
X: no existe; M: ___; C: ndachi taꞌan$, ndachu taꞌan$; A: ___
9. vt
(mesclar) X: saká; M: sakǎ; C: ___; A: saka
10. vi (muchísimos,
como moscas) X: ka̠tin; M: ka̠ti̠; C:
___; A: kati
11. vi X: no existe; M: ___; C: ndikin$; A: ___
12. vi
X: ndikutú;
M: ___; C: ___; A: ___
juntar en un montón X: sindáá
koo; M: sandaa koo$; C: ___; A: ___
junto adj X: ndikáꞌnú; M: ___; C: ___; A: ñii káꞌno
juntos adv
X: ___; M: ___; C: táꞌán; A: ___
jurar vt X: chinaꞌá; C: ___; A: chinaꞌá
justo adv (exactamente) X: mí; M: ___; C: ___; A: ___
juzgar vt 1a. X: xanani;
M: sanání; C: ___; A: kasa nani
1b. X: kixaa nani; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xanda̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2b. kixaa nda̠a̠; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: sandaku$; C: ___; A: ___
L - l
La Cienega X: Nu̠ú Táꞌnu; M: ___; C: ___; A: ___; P: Nutaꞌnu
La Cruz y Morona X: ___; M: ___; C: Tu̠ye̠ꞌé; A: ___
labio m X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠
labio leporino X: yuꞌú leko; M: ___; C: ___; A: ___
labor f
X:
chiñu; M: chiñu; C: chiñu; A: chiño
hacer el segunda labor X: ndi̠ꞌvi
hacer el segundo labor con la yunta vt X: sindîꞌvi...si̠ndi̠kí; M:___; C: sandiꞌvi; A: sandiꞌvi
ladearse vi X: ka̠va̠
nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___
lado m 1. X: xiyo;
M: ___; C: ___$; A: xiyo
2. X: xìín; M: xiǐn; C: ___$; A: xiin
3. (de casa o de árbol)
X: ndìkà; M: ___$; C: ___; A: ___ (siꞌin ?)
al lado de X: kínta; M:
kándiaa; C: ___; A: ___
de lado X: xîín; M: ___; C: ___; A: ___
hacerse a un lado X: kuata̠ꞌa; M: kua̠tiáꞌa̠; C: ___; A: kutaꞌa
lado de la casa X: xinveꞌe$; M: ___; C: xinve̠ꞌe; A: ___
ladrar vi X: nda̠ꞌi̠; nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠
ladrón m
X: kuíꞌná; M: kuíꞌná; C: ___$; A: kuíꞌná
hacerse ladrón 1a. X: kukuíꞌná; M: kukuiꞌna; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuíꞌná; M: ndukuiꞌna; C: ___; A: ___
lagartija f X: mêꞌlá; M: míla; C: mila$; A: mbíꞌla
tipo de lagartija (chintete) X: na̠ꞌña̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ndia̠ya; C:
___; A: ___
tipo de lagartija color gris s X: no existe; (WHERE FROM) ndikoo$
lago m X: mìnì; M; mi̠ni;
C: ___$; A: mi̠ni
lágrima f X:
tìkuǐi nu̠ú; M: ___; C: tiakuii$, A: tá no̠o̠
laguna f X: mìnì; M; mi̠ni;
C: ___$; A: mi̠ni
Lagunilla Yuku
Tuni X: Kútu̠ni; M: Kútu̠ni; C: ___; A: ___P: Kutuní
lalache X: iva tiyôó; M: ___; C: ___; A:
yiva tayoo
lamentar X: kusuchí
ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú
lamer vt 1a. yákun ndaa; M: ya̠kún ndiaa; C: ___; A: ya̠kún ndaa
1b. X: ndiyákun ndaa; M:___; C: ndayakun
ndiaa$; A: ___
2. X: tiꞌví ndaa; M: ___; C: ___; A: ___
3. (animales) X: ___; M:
___; C: vindiaa; A: ___
lana f X: kachí
levo; M: ti̠ka̠chí leꞌla; C: ___; A: ___; P: ixi ndikachi$
lápida f X: ñáñá; M:
___; C: ñáñá; A: ___
largo adj X: kâní; M:
kánǐ; C: ___$; A: káni̠; P: kâní
laringe m X: ___; M: ___; C: ___; A: yavi̠ si̠ko̠n
lástima
tener lástima X: kundáꞌvi ini...kuni; M: kundáꞌvi ini...kuni; C: ___$; A: kukiꞌvi ini
lastimar 1a. vt (golpear) X: sitáxi̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. vi
X: ta̠xi̠n;
M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin
2a. vt
(herir) X: sitikuéꞌe̠; M: ___; C: ___; A: satakuéꞌe̠
2b. vi
X: ti̠kue̠ꞌe̠; M: takueꞌe; C: kukueꞌe; A: takueꞌe̠
3a. vt
(castigar) X: sitíxúꞌvi̠; M: sativuꞌvi; C: ___; A: saxoꞌvi
3b. vi X: tixuꞌvi̠; M: ___; C: ___; A: ___
latoso adj (por el ruido
o un trabajo que no le gusta)
X: kuáchí yuꞌú; M: kuáchí ní yuꞌú; C: ___; A: ___
lavar 1. vt X: ndikata; X: ndikata;
M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata
2. vt (cara, pie)
X: chiꞌi; M: chiꞌi; C: ___; A: ___
3. v prnl X: ndoo; M: ___; C:
___; A: ___
lavar las manos X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: ___; A: ndaꞌá
lazar vt (con reata) X: sikuíku̠n; M: savíku̠n; C: savikun; A: ___
lejano adv X: xíká; M:
xíka; C: ___$; A: xíká; P: xíká
lejos adv 1. X: kâní;
M: kánǐ; C: ___$; A: káni̠; P: kâní
2. X: xíká; M: xíka; C: ___$; A: xíká; P: xíká
un poco lejos de X: kínta; M:
kándiaa; C: ___; A: ___
lengua f 1. (de la boca) X: yâá; M: yáǎ;
C: yáa̠; A: láa̠
2. (idioma) X: tu̠ꞌun; M: tuꞌu̠n; C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P:
tu̠ꞌun
lengua mixteca 1. X: tu̠ꞌun ndáꞌvi; M: tuꞌu̠n ndáꞌví; C: ___; A: ___
2. X: tu̠ꞌun sâví; M: tuꞌu̠n sávǐ; C: ___; A: to̠ꞌon sávi̠
lento adj (calma) X: ___; M: váyú; C:
___; A: ___
lento adv (despacio) X: ya̠a̠;
M: ___; C: ya̠a̠; A: ___
leña f X: titún; M:
tutún ; C: tutún; A: tito̠n
leer vt X: kaꞌvi; M: kaꞌvi; C: kaꞌvi; A: kaꞌvi
levantar 1a. vt (de la mañana) X: sindikôo;
M: ___; C: sandóto; A: ___
1b. v prnl X: ndiko̠o; M: ___; C: ndakoo; A: ndako̠o
2. vt
(alzar) X: ndaniꞌi; M: ndoniꞌi; C: ndoniꞌi; A: ndaniꞌi
3. vt
(la milpa) X: no existe; M: ___; C: ndakuni$ ~ ndakuꞌni$; A: ___
4. vi (pararse) X: ndikui̠ta;
M: ___; C: ndakuita; A: ___
5a. vi
(pararse; suj. sing.) X: ndikundichi;
M: ndakundichi; C: ndakundichi$; A: ___
5b. vi
(pararse; suj. pl.) X: ndikundita;
M: ___; C: ndakundita; A: ___
levantarse la peste X: ndikui̠ta
xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___
ley f X: ndaí; M:
___; C: ___; A: nda̠yi
lezna f X: ___; M:
___; C: lextan$; A: luku
libre adj
dejar libre X: sañá ndíka̠;
M: ___; C: ___; A: ___
libro m X: tùtù; M:
tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú
licor m X: ndìxì; M:
ndixi; C: ___; A: ___
liendre f X: tiaꞌví; M: tia̠ꞌví; C: ___; A: ___
lienzo m X: no existe;
M: ___; C: ñúmí; A: ___
ligero adj X: kama; M:
kama; C: kama; A: kama
hacer ligero 1a. X: xakama;
M: sakama; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kama; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kama; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse ligero 1a. X: kukama;
M: no existe; C: kukama; A: ___
1b. X: ndukama; M: ___; C: ___; A: ___
lijar vt X: ndiyákun;
M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
lima f (herramienta) X: yǔchí; M: yuti$; C: ___; A: ___
limar vt X: xakaní; M: sakaní; C: ___; A: ___
X: no
existe; M: ___; C: sandúkaní; A: ___
limpiar 1. vt X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
2a. vt (milpa de hierbas; antes que sembrar) X: xandoo; M: sandoo; C: ___; A: ___
2b. vt X:
kixaa ndoo; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. v prnl X: ndoo; M:
___; C: ___; A: ___
3. vt (terreno;
antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n;
C: ___; A: ka̠si̠n
4. vt
(la milpa) X: kutu; M: kutu; C: kutu; A: kutu
5. vt
(maíz o frijol; con viento o con
la mano) X: nditivi; M: ___; C: ndativi; A: nativi
6. vt
(raspar) X: yákun; M: ___; C: ___; A: ___
7a. v
prnl (emblanquecerse) X: kuyaa;
M: kuyaa; C: kuyaa$; A: ___
7b. X: nduyaa; M: nduyaa; C: ___; A: ___
limpiar con la mano X: ndiyákun
ndaꞌá; M:
ndayakun ndaꞌá$; C:
___; A: ___
limpio adj 1. X: yaa; M: yaa; C:
yaa, A: yaa
2. (líquidos) X: kuíi; M: kuíí; C: kui̠í; A: kuíí
3. (puro) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndii
quedarse limpio 1a. X: kukuíi; M: kukuíi; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuíi; M: ___; C: ndukui̠í; A: ___
línea f (raya) X: chi̠chi; M: chichi̠; C: ___; A: chi̠chi
líquido m X: ndutá; M:
ndutiá; C: ndu̠tiá; A: nduta̠
liso adj X: kaní; M:
kaní; C: kaní; A: ___
hacer liso 1a. X: xakaní;
M: sakani; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kaní; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa
kaní; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse liso 1a. X: kukaní;
M: kukaní; C: ___; A: ___
1b. X: ndukaní; M: ndukaní; C: ndukaní; A: ___
lisonjero adj X: la̠ndo̠; M:
la̠ndo̠; C: ___; A: ___
listo adj X: kama; M:
kama; C: kama; A: kama
listo adj 1. X: (arreglado) X: ndúví; M: ___$; C: ___; A: ___
2. X: tu̠ꞌva; M: tuꞌva̠; C: ___; A: ti̠ꞌva
estar listo 1. koo tu̠ꞌva; M: koo tu̠ꞌva; C: ___; A: koo tiꞌva
2. X: kondoo tiꞌvá; M: kundee tuꞌva; C: ___; A: kondoo tiꞌvá
3. X: koo
ndúví; M: koo ndúví; C: ___; A: ___
hacerse listo X: xakama; M: sakama; C: ___; A: ___
X: kixaa kama;
M: no existe; C: ___; A: ___
X: ndasa kama
ponerse listo X: kukama; M:
no existe; C: kukama; A: ___
X: ndukama; M: ___; C: ___; A: ___
lizo del telar X: ___; M: ___; C: tutikiin$; A: ___
loco adj, adv X: kíꞌví; M: kíꞌvi; C: ___; A: kíꞌví ~ ki̠ꞌví
X: kuéꞌe; M: kue̠ꞌe̠; C: ___; A: kue̠ꞌe̠
X: kuásia; M: no existe; C: ___; A: ___
X: no existe; M: ___; C: soꞌo$; A: ___
estar loco X: sana; M:
___; C: sána; A: sana
hacer loco vt 1. X: xakuéꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuéꞌe; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kuéꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse loco 1a. X: kukuéꞌe; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuéꞌe; M: ndukueꞌe$; C: ___; A: ___
2a. X: kukíꞌví; M: kukíꞌví; C: ___; A: ___
2b. X: ndukíꞌví; M: ___; C: ___; A: ___
lodo m
X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu, A: nda̠ꞌyi̠
lodo espeso X: naꞌma; M: na̠ꞌma; C: ___; A: yoꞌva
lodoso adj X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu, A: nda̠ꞌyi̠
ponerse lodoso 1a. X: kunda̠ꞌi̠
1b. X: ndunda̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ndunda̠ꞌyi̠
loma f X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo
Loma Zoyatl X: Kútiókó; M:
Kútiókó; C: Kútiókó; A: ___; P: Kutioko
lombriz f
X: tìkùxí; M: ___$; C: ___; A:
___
lomo m X: sa̠tá; M:
sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
lucero m (estrella de la mañana) X: kìmì kétá
xita̠a̠n M: ki̠mi; C: ki̠mi; A: ___
luego adv 1. X: ndi̠ku̠n;
M: ndiku$; C: ___$; A: ndi̠ko̠n
2. X: kîí; M: ___; C: kíi; A: ___
lugar
lugar muy mojado X: ndo̠ꞌyo; M: ___; C: ___; A: ___
lugar sin árboles yándá; M:
___$; C: ___; A: ___
lumbre f X: nu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠ ~ ñuꞌu; C: ñuꞌu; A:
ñoꞌo̠
luna f X: yo̠ó; M:
yo̠ǒ; C: ___$; A: yo̠o̠; P: yo̠ó
luna llena X: yo̠ó níí; M: ___; C: ___; A: yo̠o̠ xu̠xá, yo̠o̠ níi
luna nueva X: yo̠ó ñaꞌñu; M: ___; C: ___; A: yo̠o̠ xa̠á, yo̠o̠ yutá;
media luna X: yo̠ó
ñaꞌñu; M:
___; C: ___; A: yo̠o̠ ñaꞌño
lunes adv X: lúni; M:
luni; C: ___$; A: ___
luz f X: nu̠ꞌu̠; M: ñu̠ꞌu̠ ~ ñuꞌu; C: ñuꞌu; A:
ñoꞌo̠
Ll – ll
llama f (de
fuego) X: ___; M: ___; C: ___; A: yaa̠ ñoꞌo̠
llamar 1. vt X: kana; M:
kana; C: kana; A: kana
2a. vt
(nombrar) X: no existe;
M: ___; C: ___; A: sakunani
2b. v prnl X: kunaní; M: kunaní; C: ___; A: kunaní
llamar fuerte X: kana kóꞌó; M: kana kóꞌó; C: ___; A: ___
llamear vi X: no existe; M: ___; C: kandáchi ñu̠ꞌu, kanáchi ñuꞌu; A: ___
llano m X: yosó; M:
___; C: ___$; A: yoso̠
Llano de Nopal X: Tiakuá; M:
___; C: ___; P: Tiakua
llegar vi 1. (a su casa) X: kixa̠a̠;
M: xaa; C: xa̠a̠; A: kixaa̠
2. (a un lugar que no es su casa)
X: xa̠a̠; M: ___; C: ndaxaa$; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kikoyo$; A: kikoyo$
llegar a un acuerdo 1a. X: xanani;
M: sanání; C: ___; A: kasa nani
1b. X: kixaa nani; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: kaꞌndia xaꞌa$; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: sandaku$; C: ___; A: ___
llenar 1a. vt X: sikútú; M:
sakutu$; C: sakútú; A: sakutu
1b. vi
X: kutú; M:
kutú; C: ku̠tu; A: kutú
1c. vi
X: ndikutú;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: kuiin; A: ___
llenarse mucho, estar llenisimo X: kutú ndaa;
M: kuta ndaa; C: kutia ndiaa; A: kutú ndaa
llevar vt 1. (en la espalda) X: kuiso; M:
kuiso; C: viso; A: kuiso
2. (sobre el hombro) X: kusókó; M: kasóko̠; C: kaso̠ko̠; A: ___
3. (consigo; persona, animal) X: kundaka; M: kundiaka;
C: kundiaka; A: ___
4. en el hombro o la espalda) X: kundiso; M: kundiso; C: ___; A: ___
5. (en la espalda) X: ndikundiso; M: ___; C: ___; A: ___
(6. en los brazos)
X: kunumi ndaa; M: kunumi ndiaa; C: kunu
ndiaa; A: ___
7. (en la mano) X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi ~ kaniꞌi; A: kuniꞌi
8. (sosteniendo o ayudando a alguien) X: tiin ndaa; M: ___; C: tandiaa$; A: tondaa̠
9. X: no existe; M: ___;
C: ndaꞌa$; A: ___
10. X: no
existe; M: ___; C: ndakaxeꞌe$; A: ___
11. X: ___; M:
___; C: ndakutaꞌnu$; A: ___
llevar colgado X: X: no existe; M: kaxeꞌe; C: kaxeꞌe; A: ___
llorar vi X: kuaku; M:
kuaku; C: vaku; A: kuaku
hacer llorar X: sikuákú;
M: sakuákú; C: ___; A: ___
llover vi X: kuun
sa̠ví; M: kuun sávi̠; C: ___A: koon sa̠vi̠
hacer llover X: sikúún; M:
___; C: ___A: sakoon
llovizna f 1. X: sa̠ví
yáá; M: ___; C: sàvi yáá; A: sa̠vi̠ yaa; P: sa̠vi yáá
2. X: no
existe; M: ___; C: sa̠vǐ nduví; A: ___
lluvia f X: sa̠ví; M:
sa̠vǐ; C: sa̠vǐ; A: sa̠vi̠; P: sa̠vi
llegar la temporada de las lluvias X: kani sa̠ví;
M: kání sa̠vǐ; C: ___; A: kani sa̠vi̠
lluvia con gotas grandes X: no existe; M: ___; C: ___; A: sa̠vi̠ náꞌno
lluvia con granizo X: íꞌín; M: ___; C: ___; A: sa̠vi̠ ñíí
lluvia que dura todo el día X: no existe; M: ___; C: ___; A:
sa̠vi̠ ndiví
tiempo de lluvias X: sáví; M:
sáví; C: ___; A: sáví; P: sáví
M
- m
macizar (reg.) vi (madurar excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X: kuxáá; M: kuxaa; C:
___; A: kuxa
macizo adj 1. X: xáá; M:
___$; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: kaxi$; A: ___
machete m
X: 2i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: yuchǐ; A: yuchu̠; P: i̠chi̠
machete del telar X: ___; M: ___; C: xitǔ; A: ___
macho adj
X: che̠e; M: che̠e; C: chee$; A: chée
machucar vt X: no existe; M: katavi̠; C: ___; A: katavi̠
madera f X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n
madera del madroño X: ___; M: ___; C: tuꞌndú; A: ___
madrastra f X: siꞌí ndáꞌvi; M:
___; C: ___; A: ___
madre f 1. X: nána;
M: náná; C: náná; A: náná
2. X: siꞌí; M: siꞌí; C: ___$; A: siꞌí
madrina f X: siúꞌun; M: ___; C: ___; A: ___
madrugada adv X: naꞌa; M: ñaꞌa$; C:
___; A: ___
madrugador m (ave)
tipo de madrugador X: ___; M: ___; C: tuxiko$; A: ___
madurar vi 1. X: ku̠chi;
M: kuchi̠; C: ___; A: ku̠chu
2. X: kuxa; M: ku̠xa; C: ___; A: kuxa
3. (excesivamente; elotes, rábanos, calabazas, etc.) X:
kuxùxà; M: kuxíxa; C: ___; A: ___
4. (excesivamente; elotes, rábanos, calabazas,
etc.) X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: ___
5. X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___; A: xi̠no
6. X: no existe; M: kuvaꞌa; C: kuvaꞌa$; A: ___
maduro adj (excesivamente; por ej.: elotes, rábanos, calabazas) X: xáá; M: ___; C: ___;
A: ___
maguey m X: yaví; M:
yavǐ; C: yavǐ; A: yávi̠
flor de maguey X: ta̠ i̠tún; M: ta̠tú; C: ___; A: ___
maíz m X: nu̠ní; M:
nu̠nǐ; C: nu̠nǐ; A: no̠ni̠
maíz para sembrar X: nu̠ní
tàtà; M: ___; C: ___; A: ___
mal adj
portarse mal vi 1a. xa ikú
ini; M: sa ikú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
ikú; M: no existe; C: ___; A: ___
malacate m X: no existe; M: kátia̠; C: kátia̠; A: ___
maldecir vt X:
ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan ndivaꞌa$; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa; P: kaꞌan nduvaꞌa$
maldición f X: yu̠ka̠ꞌán; M: ___; C: ___; A: ___
maldito
ser maldito X: ta̠vi̠ chiꞌña; M: ___; C: ___; A: ___
malgastar vt 1. X: kusíkí;
M: kusíkí; C: ___; A: kusíki
2. X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin
malo adj 1. X: chiꞌña; M: no existe; C: ___; A: chiꞌña
2. (no recto de carácter) X: kíꞌví ini; M: kíꞌví ini; C: ___; A: ___
3. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini
4. X: nǎꞌa; M: ñaꞌa$; C: ___; A: ___
5. (grosero) X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ndiva̠ꞌa;
5. (de carácter) X: nduva̠ꞌa ini; M: ___; C: ___; A: ___
maltratado adj 1.
(cabello) X: xáá; M: ___; C: ___; A: ___
2. (dientes)
X: líꞌnkí; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse maltratado (cabello) X: kuxáá; M: kuxaa; C: ___; A: kuxa
maltratar 1a. vt
X: xandi̠kùù; M: xandi̠ku̠vi̠; C:
___; A: ___
1b. vt X: kixaa ndi̠kùù; M: no
existe; C: ___; A: ___
2a. vt
X: xanduva̠ꞌa; M: sandíváꞌa; C: ___; A: ___
2b. vt kixaa nduva̠ꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt
X: kunduva̠ꞌa; M: kundíváꞌa; C: ___; A: ___
malvado adj ndi̠kùù; M: ___; C: ___; A: ___
X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
malvado adj X: no existe; M: ___; C: ndukuini$; A: ___
mamá f 1. X: nána;
M: náná; C: náná; A: náná
2. X: siꞌí; M: siꞌí; C: ___$; A: siꞌí
mamar vi 1a. X: chichín;
M: chichín; C: chichín; A: chichín
1b. X: no existe; M: ndachichín; C: ndachichín; A: ___
dar de mamar vt X: sichíchín;
M: ___; C: sachichín; A: ___
mamey m 1. (la fruta) X: ndiká xa̠ꞌa̠; M: ___; C: ndika kuaꞌa$ ~ ndiká; A: ndiká
2. (el árbol) X: ___; M: ___; C: tun ndika$; A: ___
manada f 1. X: ta̠ka̠;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: tiꞌvi; M: tiꞌvi; C: ___; A: tiꞌvi
manantial m 1. X: ndo̠ꞌyo; M: ___; C: ndo̠ꞌyo; A: ndo̠ꞌyo̠
2. X: ti̠ko̠ꞌó; M: tikoꞌǒ; C: ___; A: ___
manchado adj X: no existe; M: ___; C: axa; A: ___
estar manchado X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu; C: ___; A: ___; P: kaꞌi
manchar vt 1a. X: ka̠ꞌi̠; M: kaꞌyu̠; C: ___; A: ___
1b. vt, vi X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu; C: ___; A: ___
2a. vt
X: xakuíín; M: sakuíín; C:___; A: ___
2b. vt X: kixaa kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt X: ndasa kui̠i̠n;
M: ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___
3. vt
X: kukini; M:
kukini; C: kukini; A: ___
mancharse con grasa 1a. X: kuxǎꞌan; M: kuxa̠ꞌán; C: ___; A: ___
1b. X: nduxǎꞌan; M: ___; C: ___; A: ___
mandar 1. X: kaꞌnda chíñú; M: kaꞌndia chuun; C: kaꞌndia chuun; A: kaꞌnda chiño
X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M: kaꞌndia...xaꞌa; C: ___; A: ___
(alguien) X: kata ndaa; M: tiandiaa; C: ___; A: ___
X: tiꞌví; M:
tiꞌví; C:
tiꞌví; A:
___
X: no
existe; M: ___C: ndatiꞌvi; A: ___
X: no existe; M: chindaꞌa; C: ___; A: ___
mandíbula X: ___; M: ___; C: ___; A: yiki̠ yuꞌu̠
mandil m X: mantíli;
M: ___; C: ___; A: ___
manejar vt (vehículo)
X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
manera f X: kùꞌvà; M: kuꞌva; C: ___; A: ___
X: ndá kùꞌvà; M: ndiá kuꞌva; C: ___; A: ___; P: ___
X: no existe; M: ndixaa; C: ___; A: ___
mano f X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa; A: nda̠ꞌa; P: ndaꞌá
dar la mano X: tiin ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
mano de metate 1. X: ndaꞌá yòsó; M: ___; C: ___; A: ___
2. ndiâsa; M: ___; C: ___; A: ___
manojo m 1. X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo
2. X: koo; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: numi; M: ___; C: numi; A: nomi
4. X: no existe; M: ___; C: nuꞌnu$; A: ___
manso adj X: máso; M:
___; C: maso$; A: másó
hacer manso 1a. X:
xamáso; M: ___; C: kasa maso$; A: ___
1b. X: kixaa máso; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa máso; M: ___; C: ___; A: ___
manteca f X: xàꞌàn; M: xa̠ꞌan; C: xa̠ꞌan; A: sa̠ꞌán
mantener vt X: koto; M:
koto; C: koto; A: koto
manzana f (de la garganta) X: koꞌndo su̠kún; M: koꞌndo sukun$; C: koꞌndo
sukun$; A: koꞌndo si̠ko̠n
mañana adv (el día siguiente) X: ta̠a̠n; M: tia̠a̠n; C: tiaa̠n; A: taa̠n
en la mañana X: xita̠a̠n;
M: ___; C: xitia̠a̠n; A: xitaan
pasado mañana adv X: isâ; M:
isá; C: isá; A: yisá
mañoso adj X: máña; M:
___; C: ___; A: ___
ponerse mañoso 1a. X:
kumáña; M: kumáñá; C: ___; A: ___
1b. X: ndumáña; M: ___; C: ___; A: ___
mapache m X: ___; M: ___; C: ___; A: ___P: timaꞌa$
mar m o f X: ndutá ñǔꞌú; M: tiañúꞌú; C: ndutia ñuꞌu$; A:
___; P: táñúꞌú
maravillar vi X: ndika̠nda̠ ini; M: ndaka̠nda̠ ini; C:
ndakanda ini; A: nakaꞌnda̠ ini
marca f (para identificar animales) X: kàà
tu̠ni̠; M: ka̠a túni̠; C: ___; A: ___
marchitado adj 1. X: xíi; M:
___; C: ___; A: ___
2. (milpa) X: yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___
marchitar vi 1a. (milpa) X: kuyo̠ó; M: ___; C: ___;
A: kuyoo
1b. X: nduyo̠ó;
M: ___; C: ___; A: ___
2. (flor, calabacita, pozo) X: ndoko; M: ndoko; C: ___; A: ndoko
3. X: xii; M: xii; C: ___; A: ___
4. (planta que no es milpa) X: no
existe; M: ___; C: ___; A: to̠o
mareado adj X: ___; M: ___; C: sana$; A: ___
marear vi X:
sana xi̠ꞌní; M: ___; C: ___; A: ___
hacer marear X: sikuíkó; M: ___; C: ___; A: saviko$
mariposa f X: ti̠kìvà; M:
tiku̠va; C: tiku̠va; A: ti̠ki̠vá
mármol m X: ___; M: ___; C: yuuchii$; A: ___
marrano m X: ki̠ni̠; M:
ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠
martajar vt 1. X: ndaí; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi
martes adv X: marte; M:
___; C: marti$; A: ___
martillo pesado m X: márro; M: ___; C: ___; A: marro
más adv 1. X: ka; M:
ka; C: ka$; A: ka̠
2. X: no existe; M: ___; C: kii$; A: ___
no más adv
1. X: kuití; M:
kuiti; C: ___; A: ___
2. X: ndi̠sàà; M: ___; C: ___; A: 1ndasaá
3. X: sìín; M:
___; C: ___$; A: ___
4. X: sòó; M: ___; C: ___; A: ___
5. X: tákua; M: ___; C: ___; A: ___
6. X: va; M: ___; C: ___$, A: va
7. (casi siempre se usa con verbo negativo) X: ví; M: ___$; C: ___; A: ___
masa f X: uxán; M:
ixán ; C: yuxán; A: yuxa̠n
masa de frijol X: ___; M: ___; C: ___; A: yuxa̠n ndayi
masaje m
dar masajes vt X:
no existe; M: ___; C: ndatiin$; A: ___
máscara f 1. X: te̠ꞌé; M: ___; C: tiéꞌé; A: ta̠ꞌya̠
2. X: no
existe; M: ___; C: ndiaꞌna$;
A: ___
matar vt 1a. X: kaꞌní; M: kaꞌni; C: kaꞌni; A: kaꞌni
1b. (asesinar) X: kaꞌní...ndìì; M: kaꞌni...ndi̠i̠; C: kaꞌni ...ndi̠i̠; A: kaꞌni ndi̠i$
matrimonio
proponer matrimonio X: no existe; M: ___; C: kataꞌan; A: ___
matriz f X: ti̠xin; M:
ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin
mayate m X: si̠ru̠u̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
mayor adj X: nùú; M:
nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó
(casi siempre lleva pronombre) 2. X: xìkua̠ꞌá; M: ___; C: ___$; A: xi̠kua̠ꞌa̠
mayordomo m X: martómo; M:
___; C: ___$; A: ___
(en la iglesia) X: píxka; M: ___; C: ___$; A: ___
mayordomo y sus ayudantes X: na̠veꞌe; M: ___; C: ___; A: naveꞌe
mazorca f X: nií; M:
niǐ; C: niǐ; A: nii̠
mazorca con el totomostle nií ñámá
mecapal m X: no existe; M: ta̠ni; C: ta̠ni; A: ___
mecapal m 1. X: to̠to̠
tokó; M: ___; C: vatu$; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: yoótu; yutu$; yuútu; A: ___
mecapal del telar 2. X: no existe; M: ___; C: tusata$;
A: ___
mecate m X: yoꞌó; M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠
mecate para conectar el telar X: ___; M: ___; C: yoꞌó tukuítiǎ; A: ___
mecate que amarrar el palito que lleva el urdimbre a la barra urdimbre
de telar de cinta X: ___; M: ___; C: yoꞌó tuchí; A: ___
mecer vt
1. X: sikuíkó;
M: ___; C: ___; A: saviko$
2. X: kuikó; M: ___; C:
___; A: ___
medianoche f X: sava
ñǔu; M:
___; C: ___; A: ma̠ꞌñó ñoó
medicina f X: ta̠tán; M:
tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n
medico m, f (requiere pronombre) X: xátátán;
M: ___; C: ___; A: ___
medida f X: kùꞌvà; M: kuꞌva; C: ___$; A: ___
medida de nueve litros X: ___; M: ___; C: ___; A: ton ndoo
medio adv 1. X: maꞌñú; M: ma̠ꞌñú; C: ___; A: maꞌñó
2. X: sava; M: sava;
C: ___$; A: sava; P: sava
medio litro 1. itún túꞌún; M: túꞌu̠n; C: yutúꞌu̠n; A: ton sava; P: tuꞌun$
2. X: litro loꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
medio lleno X: kásava; M:
___; C: kasava$; A: ___
mediodía m X: no existe; M: ___; C:___; A: ñokáꞌño
hacerse mediodía vi X: kaꞌñu; M: káꞌñu̠; C: ___; A: ñokáꞌño
medir vt 1. (cantidad, distancia) X: chuꞌun; M: chuꞌun; C: ___$; A: choꞌon
2. (distancia) X: kiꞌin kùꞌvà; M: kiꞌin ku̠ꞌva; C: ___; A: ___
mejilla f 1. X: nu̠ú; M:
nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
2. teꞌe nuu$; M: tieꞌe nuu; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ko̠ñu no̠o̠
mejor adv va̠ꞌa ka; M: ___; C: ___; A: ___
a lo mejor X: vasana; M:
á sana; C: ___; A: ___
mejorarse vi 1. X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C: ndaꞌa; A: ndaꞌa
2. X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa
Melchor Ocampo X: Tindǎꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
memela f X: xa̠ꞌndá; M: xa̠ꞌndiǎ; C: ___; A: lelé; xa̠ꞌnda̠
memela de elote X: ___; M: ___; C: ___; A: xatí
memorizar vt X: ndinuu; M:
___; C: ___; A: ___
menear vt X: ñuu; M:
ñuu; C: ___; A: ñoo
menear la cola X: kaka ndo̠ꞌmá; M: ___; C: kaka suꞌma; A: ___
menos X: kachi ka
ví; M: ___; C: ___; A: ___
menospreciar vt X: no existe; M: kuñúꞌú; C: ___; A: ___
menso adj X: núú; M:
___; C: ___; A: ___
mentir 1. X: ka̠ꞌa̠n vatá; M: ka̠ꞌa̠n vatiá; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: kavixi; C: kavixi$; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ndatuꞌun chaꞌan$; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: ndatuꞌun vatia; A: ___
mentón m
X: xàà; M: xa̠a; C: xaa; A: ___
mercado m 1. ya̠ꞌvi; M: yaꞌvi̠; C: ___; A: ya̠ꞌvi, no̠yáꞌvi
2. X: ini; M: ini; C: ___$; A: ini
mero adj X: nu̠mí; M:
___; C: númi̠; A: ___
mes m X: yo̠ó; M:
yo̠ǒ; C: ___$; A: yo̠o̠; P: yo̠ó
mestizos m, f X: na̠sáꞌán; M: ___; C: ___; A: ___
metal m X: kàà; M:
ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a
metálico adj X: kàà; M:
ka̠a; C: ka̠a; A: ka̠a
metate m X: yòsó; M:
yo̠só; C: yo̠só; A: yo̠só
meter vt
1. (obj. sing.) X: chika̠a̠;
M: chikaa; C: chikaa; A: chikaa̠
2a. (obj. pl.) X: taán;
M: taǎn; C: taan; A: taan
2b. vt X: nditaán;
M: ndataan$; C: ___; A: ___
3a. vt
X: sikóꞌní; M: sakoꞌni$; C: sakoꞌni$; A: ___
3b. vt
X: koꞌni; M: kuꞌní; C: kuꞌní; A: koꞌní
3c. vt
X: koꞌni ndaa; M: ___; C: ___; A:
___
4. vt
(parcialmente dentro de algo;
obj. sing.) X: tuvi; M: ___; C: ___; A: ___
5. vt
X: no existe; M: ___; C: chiꞌi$; A: ___
6. vi
X: chinii; M:
ndachinii; C: ___; A: ___
7. vi
(suj. sing.) X: ke̠ta; M: kita̠; C: ___; A: ___
8. vi
X: ki̠ꞌvi; M: ki̠ꞌvi; C: ki̠ꞌvi; A: ki̠ꞌvi
9. vi
X: ndi̠ꞌvi; M: ndi̠ꞌvi; C: ___; A: ndi̠ꞌvi
meter en problema X: ni̠ꞌí tindóꞌó; M: ___; C: niꞌi tundoꞌo; A: ___
metlapil m 1. X: ndaꞌá yòsó; M: ___; C: ___; A: ndaꞌa̠ yo̠só
2. X: ndiâsa; M: ___; C: ___; A: ___
Metlatónoc X: Titǎꞌnu; M: Tiataꞌno$; C: Tiataꞌno$; A: ___
México X: Kǒꞌyo; M: Koꞌyó; C: ñuu Koꞌyó; A: ñoo Ko̠ꞌyó
mezcal m X: ndìxì iꞌní; M: ___; C: ___; A: ___
mezcla f X: nda̠ꞌi̠; M: ndia̠ꞌyu̠; C: ndiáꞌyu, A: nda̠ꞌyi̠
cubrir con mezcla X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu; C: ___; A: ___; P: kaꞌi
mezclar 1a. vt X: kavá; M:
kavǎ; C: kava; A: kava
1b. vt
X: kavá nuu;
M: kava nuu; C: ___; A: ___
1c. vt X: ndikavá
nuu; M: ___; C: ndakava nuu$; A: ___
2. vt
X: ñuu; M:
ñuu; C: nuu; A: ñoo
3a. vt
X: saká; M:
sakǎ; C: ___; A: saka
3b. vt
X: saká nuu$;
M: ___; C: ___; A: ___
3c. vi
X: sa̠ka̠; M:
___; C: ___; A: ___
3d. vi
X: ndisaká;
M: ___; C: ___; A: nasaka
mezquino adj 1. X: xíꞌndá; M: xíꞌndia̠; C: ___; A: síꞌnda̠
2. X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse mezquino 1a. X: kuxíꞌndá; M: kuxiꞌndia$; C: kuxiꞌndia$; A: ___
1b. X: nduxíꞌndá; M:
___; C: ___; A: ___
miedo m
dar miedo vt 1a. X: xa íꞌvi; M: xayu̠ꞌvi; C: sayu̠ꞌví; A: sayiꞌvi$
1b. X: kixaa íꞌvi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa íꞌvi; M: ndasa yu̠ꞌví; C: ___; A: ___
1d. X: siꞌvi; M: sayu̠ꞌví; C: sayu̠ꞌví; A: sayiꞌvi$
2a. X: xa i̠yo; M: sa i̠yo̠; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa i̠yo;
M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: sayu̠ꞌú; A: ___
tener miedo 1. X: ku íꞌvi; M: yu̠ꞌví; C: yu̠ꞌví; A: yi̠ꞌví, kuyiꞌvi
2. X: kundasí; M: kundasí; C: __; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: yuꞌu$; A: ___
miedoso adj 1. X: i̠yo; M:
i̠yo; C: ___; A: yi̠yó
2. X: ndasí; M:
___; C: ___$; A: ___
miedoso de la gente X: tíkú; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse miedoso 1a. X: ku i̠yo;
M: ku i̠yo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndu i̠yo; M: ___; C: ___; A: ___
miel f X: ñuñú; M:
ñu̠ñǔ; C: ñúñu; A: ño̠ño̠
miel de abeja X: ___; M: ___; C: ___; A: ño̠ño̠ yoko̠
miel de abejas negras chicas X: ___; M: ___; C: ñuñu ndíyu̠chu; A: ___
miel de la tierra X: no existe; M: ___; C: ñuñu nu̠ꞌú; A: ___
miel de maguey X: no existe; M: ___; C: ___; A: ño̠ño̠ yavi̠
miembro
miembros de un grupo X: na̠veꞌe; M: ___; C: ___; A: naveꞌe
mientras adv 1. X: nani; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: ndá; M: ___; C: ___; A: ndá tiémpó
mientras tanto X: ___; M: 1ama;
C: ___; A: 1ama
milagroso adj X: túꞌún; M: xitúꞌun; C: ___; A: ___
milpa f X: itu; M:
itu; C: itu; A: yutu; P: itu
minúsculo adj X: chíín; M:
chíín; C: chiin$; A: ___
mirar vt 1a. X: koto;
M: koto; C: koto; A: koto
1b. ndikoto; ndakoto
2a. (con atención o para
entretenerse) X: koto ndeꞌé;
M: koto ndieꞌe$; C: koto ndieꞌe$; A: koto ndaꞌyá
2b. X: ___; M: ___; C: tondieꞌe$; A: ___
mirar fijamente X: koto
káxín; M: kotoꞌni káxí; C: kakáxí koto; A: koto kaxin
mismo adv 1. X: suvi; M:
___; C: ___; A: sivi
2. X: mií; M: mií; C:___$; A: mi̠i
mixteco m 1. X: sâví; M:
isávi; C: i̠sávi̠; A: sávi̠; P: sâví
2. (lengua) X: tu̠ꞌun ndáꞌvi; M: tuꞌu̠n ndáꞌví; C:
___; A: ___
3. (lengua) X: tu̠ꞌun sâví; M: tuꞌu̠n sávǐ; C: ___; A: to̠ꞌon sávi̠
moco m X: laꞌlá; M: laꞌlá; C: ___; A: la̠ꞌlá
mocoso adj X: laꞌlá; M: laꞌlá; C: ___; A: la̠ꞌlá
mojado adj 1. X: uxá; M:
vixá; C: ___; A: visá
2. X: laꞌlá; M: laꞌlá; C: ___; A: la̠ꞌlá
hacer mojado 1a. X: xa
uxá; M: savi̠xá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa uxá; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse mojado 1a. ku uxá; M: kuvixá; C: ___; A: ___
1b. X: ndu uxá; M: ___; C: ___; A: ___
mojar 1a. vt X: sichíí; M:
no existe; C: ___; A: sachii
1b. vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanachii
1c. vi X: chii; M:
chiꞌi; C:
chii; A: chii; P: no existe
2a. vt X: xa uxá; M: xavi̠xá;
C: ___; A: ___
2b. vt X: kixaa uxá; M: no
existe; C: ___; A: ___
3a. vt X: sindáxín;
M: chindaxi; C: chindaxin$; A: ___
3b. vi X: ndaxin; M:
___; C: ndaxi$; A: ___
4. vi X: no existe; M: ___; C: ndaꞌa$; A: ___
molar m (diente) X: nu̠ꞌu yòsó; M: ___; C: ___; A: ___
molcajete m X:
ko̠ꞌó xáꞌá; M: ko̠ꞌo̠ xáá; C: koꞌo xaꞌa$, koꞌo̠ tiaꞌǎ; A: ko̠ꞌo̠ ndísín
mole m X: ndaí naꞌma; M: ___; C: tiaꞌa naꞌma$; A: ___
moler 1. vt X: ndiko; M:
ndiko̠; C: ___; A: ndiko
2a. vt (en molcajete)
X: kuún; M: kuǔn; C: ___; A: ___
2b. vi (en molcajete) X: ku̠ún;
M: ku̠u̠n; C: ___; A: ___
3. vt
(chiles y tomates solamente; para salsa)X: no existe; M: ___; C: ___; A: ka̠si̠n
4. vi X: ta̠xi̠n;
M: ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin
moler fino 1a. vt X: xandi̠ꞌi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. vt kixaa ndi̠ꞌi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt ndasa ndi̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ___
1d. vi
ku̠ndi̠ꞌi̠; M: M: kundiꞌi̠; C:___; A: ___
1e. vi ndu̠ndi̠ꞌi̠; M: ndundíꞌí; C: ___; A: ___
2. vt X: ndiko ndi̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ___
molestar 1. vt X: keꞌé; M: keꞌé; C: ___; A: keꞌe
2. vt
X: sindíꞌi; M: ___; C: ___; A: ___
molido
molido fino adj X: ndi̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ___
no bien molida X: ikin; M:
ikin; C: ___; A: ___
molleja f X: 2xáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
mollera f X: sǔtá; M:
___; C: ___; A: ___
moneda f X: xùꞌún; M: xu̠ꞌún; C: xu̠ꞌún; A: si̠ꞌún
montaña f X: kiúꞌún; M: kúñúꞌú; C: ___; A: kiꞌun; P:
kiúꞌún
montar vt X: kosó; M: ko̠so̠;
C: kóso; A: koso
estar montado X: kuyosó; M:
koso; C: ___; A: ___
monte m X: ikú; M:
ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠, kuꞌu̠; P: ikú
montón m 1. X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo
2. X: koo; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: tiꞌvi; M: tiꞌvi; C: ___$; A: tiꞌvi
4. (por ej.: tortillas, papeles) X: ___; M: ___; C: ___; A: toto̠
5. (pequeña) EJ: ti̠kui̠tia̠
morado adj 1a. X: ndíꞌí; M: ndíꞌí; C: ndíꞌi, A: ndíꞌí; P:
ndíꞌí
1b. X: ___; M: ___; C: kuii
ndiꞌi$; A:
___
ponerse morado 1a. X:
kundíꞌí; M:
nundíꞌí; C:
kundíꞌi; A: ___
1b. X: ndundíꞌí; M: ndundíꞌí; C: ___; A: ___
morder vt 1. X: kaxí nu̠ꞌu; M: ___; C: ___; A: ___
2 X: kaxí yíꞌí; M:
kaxi yíꞌí; C:
___; A: ___
3a. (su propia boca o lengua) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi
3b. vt
X: no existe; M: ___; C: ndakaxi$; A: ___
4. vt
(picar) X: tiin; M: tiin; C: tiin; A: tiin
morillo m X: ndàvà; M:
nda̠va; C: nda̠va; A: ___
morir vi X: kuvi; M:
kuvi; C: kuvi; A: kivi
mosca f 1. X: ndikama;
M: ndikama; C: ___; A: ndikama
2. (verde) X: tikiñú; M: ___$; C: ___; A: ___
mostaza f X:
___; M: ___; C: ___; A: yiva lavano
mostrar vt 1a. X: sináꞌa̠; M: sañáꞌa̠; C: ___; A: sanáꞌa
1b. X: na̠ꞌa̠; M:
ña̠ꞌa̠; C:
___; A: na̠ꞌa̠
moteado adj X: no existe; M: ___; C: kindíki$; A: ___
mover 1a. vt X: sikánda̠;
M: sakánda̠; C: sakánda; A: ___
1b. vi X: ka̠nda̠;
M: ka̠nda̠; C: ___$; A: kanda
1c. X: no existe; M: ndaka̠nda̠; C: ndaka̠nda̠; A: nakanda
2. vt (mezclar)
X: kavá nuu; M: kava nuu; C: ___; A: ___
3. vt
X: kisi; M:
kisi; C: kisi; A: kisin
4. vt
X: sikuíkó; M: ___; C: ___; A: saviko$
5. vi (sol, luna,
viento) X: kaka; M: kaka; C: ___;
A: kaka
6. vi
(animales; para evitar algo que
no quieren) X: kandiso; M: ___; C: kandiso; A: ___
7. vi (de un lado a otro) X: ___; M: ___; C: ___; P: xiko$
8. vi
(con mareo o porque está borracho) X: xikó ka̠va(?); M: ___; C: ___; A: ___
mucho adj, adv 1. X: kua̠ꞌá; M: kuaꞌǎ; C: kua̠ꞌa, A: kua̠ꞌa̠
2. X: víꞌí; M: víꞌí; C: ___$; A: víꞌí
3. X: ka ví; M: ká vi̠; C:
___; A: ___
4. X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P: chaꞌan$
5. X: kini; M: kini; C: kini; A: kini
6. X: ndixa; M: ___; C: ndixa$, A: ndíxa
mucho tiempo X: naꞌá; M: ___; C: ___$; A: naꞌa
muchísimo adj 1. X: nǎꞌa; M: niaꞌa$; C: ___; A: ___
2. X: no
existe; M: ___; C: nakuii$; A: ___
muda f (de ropa) X: naꞌa; M: ___; C: naꞌa$; A: ___
mudar vt X: sama; M: sama;
C: ___; A: sama
mudo adj X: meꞌmé; M: mi̠ꞌmi̠; C: ___; A: ___
hacer mudo 1a. X: xameꞌmé; M: sami̠ꞌmi̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa meꞌmé; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse mudo 1a. X: kumeꞌmé; M: kumiꞌmi̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndumeꞌmé; M: ___; C: ___; A: ___
muerto m, f X: ndìì; M: ndi̠i;
C: ndi̠i; A: ndi̠i; P: ndíí
mugroso adj X: teꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
hacer mugroso 1a. X: xateꞌe; M: satiéꞌé; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
teꞌe; M:
no existe; C: ___; A: ___
ponerse mugroso 1a. X: kuteꞌe; M: kutiéꞌé; C: ___; A: ___
1b. X: nduteꞌe; M:
___; C: ___; A: ___
mujer f X: ñaꞌá; M: ñaꞌá; C: ñaꞌa$; A: ñaꞌa̠
multiplicar 1a. vt X: sikuína̠;
sakuiña$
1b. vi X: kui̠na̠; M: kui̠ña̠; C: kuina̠; A: kui̠na̠
2a. vi X: kukua̠ꞌá; M: kukuáꞌa; C: ___; A: ___
2b. vi X: ndukua̠ꞌá; M: ndukuaꞌǎ; C: ___; A: ___
multitude f X: yo̠ꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
muncipio m X: veꞌe chíñú; M: ___; C: ___; A: veꞌe chiño
mundo m X: ñùù íví;
M: ___; C: ña̠yúvi; A: ñoyívi
muñeca f 1. (jugete) X: múnu; M: ___;
C: ___; A: mónó
2. (de la mano) X: su̠kún ndaꞌá; M: ___$: C: ___; A: si̠ko̠n ndaꞌa̠
murmurar vi X: ka̠ꞌa̠n válí; M: kaꞌa válí; C: ___; A:
___
música f X: yaa; M:
yaa̠; C: yaa; A: yaa
muslo m sa̠ꞌnda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só; A: sa̠ꞌnda
muy adv 1. X: ní; M:
___; C: ___$; A: ní
2. X: kú chi; M: no existe; C: ___; A: ___; P: no existe
3. X: ka ví; M: ká vi̠; C: ___; A: ___
4. X: iin; M: ii̠n; C: ___; A: ___
5. X: víꞌí; M: víꞌí; C: ___$; A: víꞌí
6. X: yâꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
7. X: ndeé; M: ndieé; C: ndiee̠; A: ndeé
8. X: ndixa; M:
___; C: ndixa$, A: ndíxa
9. X: no existe; M: ___;
C: ___; A: chin
N - n
nacer vi X: kaku; M:
kaku; C: ___; A: kaku
hacer nacer X: sikákú; M: sakáku; C: sakaku$; A:
___
nacimiento m
nacimiento del río X: xi̠ꞌní i̠ta; M: ___; C: ___; A: ___
nada adv
de nada X: kǒó ña̠ꞌa; M: ko̠o̠
ñáꞌa; C: ___; A: ko̠ó ña̠ꞌa
nada más adv X: sìín; M:
___; C: ___$; A: ___
nadar vi X: sutá; M:
ndasu̠tiá; C: su̠tiá; A: no existe
náhuatl adj X: ikoó; M:
ikóo; C: ___; A: ___
nalga f 1a. X: kaꞌá; M: kaꞌá; C: ___$; A: ka̠ꞌa̠
1b. X: téꞌé kaꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
naranja f X: láxa; M:
tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá, tíkuáán
naríz f
X: xi̠tín; M:
ixtǐn; C: xi̠tǐn; A: si̠ti̠n; P: ixitin$
náusea f
dar náusea vt 1.a. X: xakini...ini;
M: sakíni...ini; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kini...ini;
M: no existe; C: ___; A: ___
tener nausea X: kukini
ini; M: kukini ini$; C: ___; A: ___
necesario adj X: ndu̠xa̠; M:
___; C: ___; A: nduxa̠
necesitar vt X: kuniñúꞌú; M: kuniñúꞌú; C: ___; A: koni ñóꞌó
necio adj, adv 1. X: kíꞌví; M: kíꞌvi; C: ___; A: kíꞌví
2. X: kuásia; M: no
existe; C: ___; A: ___
3. X: kuéꞌe; M: kue̠ꞌe̠; C: ___; A: kue̠ꞌe̠
hacer necio 1a. X: xakuéꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
1b. kixaa kuéꞌe; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. ndasa kuéꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse necio 1a. X:
kukuéꞌe; M: no
existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuéꞌe; M: ndukueꞌe$; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ndu̠chi̠ꞌña; C: ___; A: ___
negro adj 1. X: ndáá; M:
ndiáá; C: ndiáá; A: ndáá; P: ndiáá
2. (como tizne) X: tu̠ún; M: tu̠ún; C: ___; A: to̠ón
hacer negro vt 1a. X: xandáá; M: sandiáá;
C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndáá; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndáá; M:
ndasa ndiáá; C: ___; A: ___
ponerse negro 1a. X:
kundáá; kundiáá; C: kundiaá; A: ___
1b. X: ndundáá; M: ndundiáá; C: ___; A: ___
nene, a m, f X: lǎa M: laá; C: laa$; A:
___
ni conj X: ni; M:
___; C: ___; A: ni
X: no existe; M: ___; C: ___; A:
ini
X: no existe; M: ___; C: ninuu$; A:
___
nido m chi̠ꞌyo̠; M: chi̠ꞌyo̠; C: ___$; A: táka
hacer nido X: no existe; M: ___; C: ndachi̠ꞌyo̠; A: ___
negar vt X: ndikuaá; M:
___; C: ___; A: ___
nieto, a m,f X: se̠ꞌe ñání; M: seꞌe ñáni;
C: seꞌe ñani$; A: sa̠ꞌya ñani;
P: seꞌe
yání
nieve f X: no existe; M: i̠ꞌva̠; C: yu̠ꞌva̠; A: yi̠ꞌva̠
nigua f X: néva; M:
___; C: niva$; A: ___
nivel adj
a nivel X: nda̠a̠; M: nda̠a̠ ; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠
nixtamal m X: xáꞌa M: xáꞌa; C: ___$; A: xáꞌá
no adv 1. X: u̠ꞌun; M: ___; C: u$, un$ ; A: oꞌo̠n, o̠n
2. X: maa; M: ___; C: ama$; A: ama; P: ama$
3. (con verbos estativos y con
verbos en el aspecto continuativo) X: vasa$; M: ___; C: ___$; A: vása
no es sùví; M: su̠vǐ; C: su̠ví, A: si̠ví
no sea que X: koto ka; M:
koto ~ to; C: ___$; A: koto
noche f X: ñǔu; M:
ñu̠ú; C: ñuu; A: ñoó; P: ñǔu
hacerse de noche X: kuñǔu; M:
___; C: ___; A: ___
toda la noche X: niuu ñǔu;
M: ___; C: ___; A: ___
nochebuena f
flor de nochebuena X: ita ñùꞌú; M:___; C: ___; A: yita ñuꞌú
nombrar vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: sakunani
nombre m X: ki̠ví; M:
ki̠vi̠; C: ki̠vi̠; A: ki̠vi̠
nopal m X: vi̠ꞌndá; M: vi̠ꞌndiǎ; C: ___; A: vi̠ꞌnda̠
nosotros 1a. (exclusivo; forma independiente) X: nde̠ꞌe̠; M: ndu̠ꞌu̠; C: nduꞌu, A: ndi̠ꞌi̠
1b. (exclusivo; forma dependiente) X: nde̠; M: ___; C:
ndi, A: ndi̠; P: ndi̠
2a. (inclusivo; forma independiente) X: yóó; M: ___; C:
yoo; A: ___
2b. (inclusivo; forma dependiente) X: yó; M: yo̠; C: yo̠, A: yó
novio, a m,f X: ña̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
nube f
X: vi̠kó; M:
vi̠kǒ; C: ___$; A: vi̠ko̠
nube de polvo X: no existe;
M: ___; C: ñuꞌma yáka; A: ___
nublado
estar nublado (met.) X: nda̠tún;
M: ___; C: ___; A: ___
nuca f
X: si̠kí; M:
___$; C: ___; A: si̠ki̠ ~ yiki̠ si̠ki̠
nudo m 1. X: tikǎtún;
M: ___; C: ndikatun$; A: ñika̠tón
2. (de la caña o del cuerpo) X: ti̠va̠vi̠;
M: ___; C: ___; A: tivaa tama, tivaka tama
nudo del dedo 1. X: ti̠va̠vi̠ ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: tivaa tama, tivaka tama
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: koꞌndo no̠o̠ ndaꞌa̠
nudo simple X: tikǎtún
taya; M: ___; C: ___; A: ___
nuera f X: xànù; M:
xa̠nu; C: xa̠nu; A: xa̠no
nueve adj X: i̠i̠n; M:
ii̠n; C: ___; A: i̠i̠n
nuevo adj X: xàá; M:
xa̠á; C: ___$; A: xa̠á
nuevecito adj X: xàá ñu̠ꞌu̠; M: ___; C: ___; A: ___
nuez f (tipo que está en la montaña) X: tìkí;
M: ti̠kí; C: ___; A: ti̠kí
nuez de la
garganta X: koꞌndo su̠kún; M: koꞌndo sukun$; C: koꞌndo
sukun$; A: koꞌndo si̠ko̠n
O
o conj 1. X: á; M:
á; C:$ ___; A: án
2. (porque
si no) X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi,
ka̠chi
obedecer vt 1. X: kandíxá;
M: kandíxa; C: kandíxa; A: kandíxa
2a. X: xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa
súví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. X: xandúví; M: sandúvi; C: ___; A: kasa ndi̠vi̠
3b. X: kixaa ndúví; M: no existe; C: ___; A: ___
4. X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo
obligar 1a. X: xandu̠xa̠;
M: sandu̠xa̠; C: ___; A: kasa ndu̠xa̠
1b. X: kixaa ndu̠xa̠; M: no existe; C: ___; A:
___
1c. X: ndasa ndu̠xa̠; M: ___; C: ___; A: ___
obrar vi (defecar) 1a. X: tatá; M: tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: tatá sìꞌví; M: ___; C: ___; A: ___
obsidiano m X: sìꞌví kìmì; M: ___; C: kaa siꞌvi tiuun ndivi$; A: ___
ocote m 1. X: itín; M:
ití; C: ___; A: yiti̠; P: ití
2. (árbol) X: tùxá; M: tu̠xá;
C: tu̠xá; A: tônxá
ocote de tejamanil X: no
existe; M: ___; C: tuxa xatun; A: ___
ocho adj X: u̠na̠; M:
___; C: ___$; A: o̠na̠
odiar vt 1. X: kundasí
nu̠ú...kuni; M: kundasí núu…kuni; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa kuiño
oeste X: nu̠ú kêta
ñu̠ꞌu; M: ___;
C: nu ka ndata ñuꞌu; A: ___
ofender X: ka̠ꞌa̠n ndiva̠ꞌa; M: ka̠ꞌa̠n ndi̠va̠ꞌa̠; C: kaꞌan ndivaꞌa; A: kaꞌa̠n ndiva̠ꞌa
ofensa f
tomar ofensa X: no existe; M: ___; C: kasa ndiꞌvi ini; A: ___
ofensivo
ser ofensivo X: kama yuꞌú; M: kama ní yuꞌú; C: ___; A: ___
oficial m, f
oficiales del pueblo X: na̠veꞌe; M: ___; C: ___; A: naveꞌe
oficio m (documento) X: tùtù;
M: tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú
ofrecer vt X: so̠kó; M:
so̠ko̠; C: ___; A: so̠ko̠
ofrenda f X: no existe;
M: ___; C: ñaꞌa ndakuatu; A: ___
oído m X:
so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠, A: so̠ꞌo
oír 1. vt
X: kuni so̠ꞌo; M: kuni soꞌo̠; C: kuni soꞌo; A: koni so̠ꞌo
2. vi
(ruido de agua corriendo o de aceite friendo algo) X: kai
3. vi
X: ___; M: ___; C: tiaku$; A: ___
ojalá conj X: á...va̠ꞌa ní; M: vaꞌa ní; C:$ ___; A: ___
ojo m 1a. X: nu̠ú; M:
nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
1b. X: nduchí nu̠ú; M: ___; C: ___$; A: nduchu̠ no̠o̠
oler 1. vt X: taꞌmi; M: taꞌni; C: taꞌni; A: taꞌmi
2. vi X: ku̠xa̠ꞌa̠n; M: kuxáꞌa̠n; C: kuxaꞌan; A: kuxaꞌan
oler bueno 1. X: ku̠xa̠ꞌa̠n támí; M: kuxáꞌa̠n támi; C: kuxaꞌan tami$; A: ___
2. (sabroso o bueno) X: ku̠xa̠ꞌa̠n va̠ꞌa; M: ___; C: kuxaꞌan vaꞌa; A: ___
olfatear vt X: taꞌmi; M: taꞌni; C: taꞌni; A: taꞌmi
olla f X: ki̠si; M:
ki̠si̠; C: ki̠si, A: ki̠si
tipo de olla 1. (no se hacen localmente; son boludas y glaseadas adentro)
X: ki̠si kuáan; M: ___; C: ___; A: ___
2. (que es muy boluda abajo; casi
no se para) X: ki̠si tiꞌaꞌa; M: ___;
C: ___; A: ___
olor m X: xi̠ko̠; M:
xi̠ko̠; C: ___; A: siko̠
haber olor X: ndikui̠ta
xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___
olote s sàñú; M:
sañǎ; C: sañǎ; A: sa̠ñi
olvidar vt
1. X: ndindosó ini; M: nandoso$; C:
___; A: nandoso
2. X: sana ini; M: ___; C: ___; A: sana ini
3. X: no existe; M: naa̠ ini; C: naa ini$; A: ___
ombligo m 1. X: xàlù; M:
xalu; C: ___; A: sandi
2. X: lalu; M: lalu$; C: lalu$; A: ___
3. X: xàndù; M: ___; C: ___; A: ___
omitir vt (tiempo: horas, días, etc.)
X: ndika̠ꞌnu; M: ___; C: ___; A: ___
operar vt X: ndatá; M:
ndatá; C: ndatá; A: ndatá
oponer vt X: xakini; M:
sakíni; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kini; M: no existe; C: ___; A:
___
orden f
con orden adv
X: vií; M:
___; C: vii̠; A: ___
ordeñar vt X: koꞌní; M: kuꞌní; C: kuꞌní; A: koꞌní
orégano m X: i̠ku̠ ta̠chí válí; M: ___; C: ___; A: ___
oreja f
X: so̠ꞌo; M: soꞌo̠; C: soꞌo̠, A: so̠ꞌo
órgano (cacto) X: itún chichí; M:___; C: ___; A: ___
orgulloso
estar orgulloso ve 1a. X: kutáí;
M: kutiáyú; C: ___; A: ___
1b. X: ndutáí; M: ndutiáyú; C: ___; A: ___
2a. (de hombres) X: kúta̠a, kutiáa; ; C: ___; A: ___
2b. X: nduta̠a; M: ndutiáa; ; C: ___; A: ___
3a. X: kulu̠nda̠; M:no existe; C: ___; A: ___
3b. X: ndulu̠nda̠; M:___; C: ___; A: ___
4. X: kúra̠sa; M: no existe; C: ___; A: ___
5. X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠; C: ___; A: ___
hacerse orgulloso 1a. X: xatáí;
M:___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa táí; M: no existe; ; C: ___; A: ___
2a. (de
hombres) X: xata̠a; M: ___; C: kasa tiaa$; A: ___
2b. X: xatáí; M: no existe; (de hombres)
3a. (de mujeres) X:
3b. X: kixaa ñaꞌá; M: no existe; ; C: ___; A: ___
4. chinúú...tu̠ꞌun; M: chinúú…túꞌun; C: ___; A: ___
5. X: xachée xíꞌín mií; M: sachée xíꞌín mií; C: ___; A: ___
6. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa káꞌno xíꞌín mi̠i...
oriente m X:
nu̠ú kétá ñu̠ꞌu; M: ___; C: nu ka ndata ñuꞌu; A: ___
orilla f 1. X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠
2. (de un terreno) X: xáꞌñú; M: xáꞌñu; C: ___; A: sáꞌño; P:
xáꞌñú
orina f X: láxa; M:
tiáxá, láxá; C: láxá; A: láxá
orinar vi X: tatá; M:
tiatiá; C: tiatiá; A: tatá
1b. X: no
existe; M: ___; C: ndatiatiá; A: ___
hacer orinar X: no existe; M: ___; C: satiatiá; A: ___
oscurecerse vi 1a. X: kunaá;
M: kuñaǎ; C: kunaa̠; A: kunaa
1b. X: ndunaá; M: nduñaǎ; C: ___; A: ___
oscuro adj X: naá; M:
ñaǎ; C: ñaa̠; A: naa
2. X: no existe; M: ___; C: kua̠a̠; A: ___
3. X: tu̠ún; M: tu̠ún; C: ___; A: to̠ón
otro adj 1. X: inka; M:
inka̠; C: ___$; A: inka̠
2. X: tuku; M: tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú
3. X: tu; M: tu; C:
tun$; A: ___
otra vez adv 1. X: tuku; M:
tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú
2. X: tu; M: tu; C:
tun$; A: ___
oveja f X: levo; M:
ndikachi, leꞌla$, levo; C: ___$; A: ndikachi ~ ndika̠chi̠
oxidarse vi X: ku̠xin; M:
kuxi̠; C: kuxi; A: ku̠su
hacer oxidar X: sikûxin;
M: ___; C: ___; A: ___
P - p
paciente adj X:
káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno
ini$
ser pacificado vi X: no existe; M: ___; C: kindoo ma̠ni ini; A: ___
padrastro m X: ivá ndáꞌvi; M: va
ñúꞌu; C: ___; A: yivá ño̠ꞌo (?)
padre m 1. X: ivá; M: ivá; C: yuvá; A: yivá
2. X: táta; M: tata;
C: tátá; A: tátá
3. (Se usa para Dios y para dar respeto a ciertos hombres como los
ancianos.)
X: no existe; M: no existe; C: ___; A: ___; P: iꞌya
4. (sacerdote) X: su̠tu̠; M: su̠tu̠;
C: ___$; A: su̠tu̠
padres X: ivá siꞌí; M:
vasiꞌi$; C: ___; A: ___
padrino m X: ivá ñu̠ꞌu; M: va ñúꞌu; C: ___; A: yivá ño̠ꞌo
pagar vt X: chaꞌvi; M: chaꞌvi$; C: chaꞌvi; A: chaꞌvi
pagar de vuelta vt 1a. X: xanu̠ú;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
1d. X: ndunu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
pagar impuesto X: ka̠ku; M:
no existe; C: ___; A: ___
paisano m, f X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
paja f X: mìꞌí; M: mi̠ꞌí; C: ___$, A: mi̠ꞌí
pájaro m X: sàà; M:
saa̠; C: saa; A: saa
pájaro carpintero 1. X: chiríta;
M: chirita; C: ___$; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ndikaan$; A: ___
palabra f X: tu̠ꞌun; M: tuꞌu̠n; C: tu̠ꞌun; A: to̠ꞌon; P: tu̠ꞌun
palear vt X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; C: ___$; A: kachiꞌi; P: kakiꞌi$
pálido adj X: kuáan; M:
kuáán; C: kua̠án, A: kuáán
ponerse pálido X: kukuáan;
M: kukuáán; C: kukua̠án; A: ___
palma s (de la mano) 1. X: ini ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: ini ndaꞌa̠
2. C: xaꞌndia ndaꞌa$
palma real X: no existe;
M: ___; C: ñuu yáa; A: ___
palmada f
dar palmada vi X: katí ndaꞌá; M: katu ndaꞌá; C: ___; A: kani...ndaꞌa̠; P: katún ndaꞌá
palo f 1. (árbol) X: itún; M: itún; C: yutun$; A: yito̠n
2. (delgado) X: ndùkù; M: ___; C: ___; A: ___
palo blanco X: chǒꞌmá; M: tuchiꞌma$; C: tuchiꞌma$; A: ton ti̠ꞌmá; P:
choꞌmá
palo para sembrar X: ___; M: tuchiꞌi; C: ___; A: ___
paloma f 1. (gris; vienen en septiembre y salen en abril) X: ndiuú; M: ___; C: ___; A: ___
2. (blanca) X: sa̠ta; M: ___; C: ___; A: ___
paloma de ala blanca X: palóma; M:
___; C: ___; A: ___
palpitar vi
palpitar el corazón X: kandeta
níma̠; M: ___; C: kandita nima; A: ___
pan m X: xi̠tá va̠ꞌa; M: ixta vaꞌa$; C: ___; A: si̠ta̠
váꞌa
panal m 1. X: yo̠ko̠;
M: ___$; C: ___; A: yoko̠
2. X: ___; M: ___; C: tieꞌě; A: ___
páncreas m X: kàà; M:
___; C: ___; A: ___
pando
ser pando (sway-back) X: no existe; M: ___; C: kee taꞌnu sata; A: ___
pantalón m X: xàtù; M:
xatu; C: ___; A: xati
panteón m X: kumi
sánto; M: ku̠mi̠ sántó; C: ___; A: ___
panzón adj X: la̠ꞌmbí; M: la̠ꞌmbi̠; C: ___; A: ___
hacer panzón 1a. X: xala̠ꞌmbí; M: sala̠ꞌmbí; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa la̠ꞌmbí; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse panzón 1a. X: kula̠ꞌmbí; M: kulaꞌmbi̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndula̠ꞌmbí; M:
___; C: ___; A: ___
pañuelo m X: paíto; M:
___; C: ___; A: ___
papá m 1. X: ivá; M:
ivá; C: yuvá; A: yivá
2. X: táta; M: tata;
C: tátá; A: tátá
papa f X: ti̠kuǐti; M:
tikui̠tí; C: ___; A: ti̠kui̠tí
pápalo m (hierba comestible) X: iva ndusú; M: va ndusú; C: ___; A: yiva ndusú
papaya m X: ___; M: ___; C: tindoko paña$; A: ___
papayo m X: ___; M: ___; C: tundoko paña$; A: ___
papel m X: tùtù; M:
tutu; C: tutu; A: tutu; P: tutú
par m X: pári; M: ___; C: pari$; A: ___
para prep 1. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
2. X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña
3. X: ta; M: ___$; C: ___$; A: ta
paralizado
ponerse paralizado 1a. X: kuve̠e; M: kuvee; C: nduve̠e; A: ___
1b. X: nduve̠e; M: ___; C: nduve̠e; A: ___
parar 1a. vt (obj. sing.) X: kandichi; M: kani
ndichi; C: kani ndichi$; A: kani ndichi̠
1b. vi (suj. sing.) X: kundichi; M: kundichi; C: kundichi$; A:
kundichi̠; P: kundichi
1c. vi (suj.
sing.) X: ndikundichi; M:
ndakundichi; C: ndakundichi$; A: ___
2a. vt (obj. pl.) X: kandita; M: kandita; C:
___; A: kata ndichi
2b. vi (suj. pl.) X: kundita; M: kundita; C:
___; A: kui̠ta
2c. vi (suj.
pl.) X: ndikundita; M:
ndakundita; C: ___; A: ___
3. vi X: ndikui̠ta;
M: ___; C: ndakuita; A: ___
4. vt
vt (obj. pl.) X: kata;
M: kata; C: ___; A: ___
5. X: no existe; M: kani; C: ___; A: ___
6. vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: kata ndoso̠
7. vi
(cesar momentariamente) X: xikui̠i̠n; M:
kukui̠i̠n; C: ___; A: kukuiin
8. vi (la lluvia) X: no existe; M: ___; C: ndukuita$; A: ___
9. vi (la lluvia) X: no existe; M: ___; C: ndukuita$; A: ___
10. X: no existe;
M: ___; C: kutu̠vi; A: ___
parecer v prnl 1. X: ku̠na̠ꞌa̠; M: kuñáꞌa; C: ___; A: kunáꞌa̠
2. v prnl X: ndaku; M:
___; C: ___; A: ___
3. vi X: no existe; M: no existe;
kavi naꞌa$; A:
___
parece X: káá; M: káá; C: ___; A: káa
parecer despeinado X: kuchíꞌñá; M: ___; C: kachiꞌña; A: ___
pared f 1. (barda) X: na̠ma̠; M: no
existe; C: na̠ma̠, A: nama̠
2. (de
casa) kándíká veꞌe; M: kindika̠ veꞌe; C: ___; A: ___
pariente m 1a. X: na̠táꞌán; M: ___$; C: ___; A: ___
1b. táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
parte f X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$ (?); A: ñáꞌño; P:
ñaꞌñú
partir vt 1a. X: ndatá;
M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá
1b. vi X: nda̠tá; M: nda̠tá; C: ___; A: nda̠tá
2a. vt (algo
redondo) X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi
2b. vt X: nditaꞌví; M: ndataꞌví; C: ndataꞌvi; A: ___
2c. vi X: ta̠ꞌví; M: ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠
2d. vi X: ndita̠ꞌví; M: ndataꞌvǐ; C: ___; A: ___
partir en medio 1a. vt X: taꞌví sava; ___; C: ___; A: ___
1b. vi X: ta̠vꞌi sava; M: ___; C: ___; A: ___
pasar 1. vt X: ya̠ꞌa; M: ya̠ꞌa; C: yaꞌa; A: ya̠ꞌa
2. vi (suceder) X: ndoꞌo; M: ndoꞌo; C: ___; A: kundoꞌo
hacer pasar X: siyâꞌa; M: ___; C: ___; A: sayaꞌa
pasear vi X: kaka nu̠ú;
M: no existe; C: ___; A: kaka no̠o̠
pastar vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: sakixaꞌan
vi X: no existe; M: no existe; C: kaxáꞌan; A: kuxaꞌan
pasto m X:
ita; M: ita; C: ita; A: yita
2. X: ita leko; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ku̠ꞌvi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
4. X: no
existe; M: kuꞌu; C: ___; A: kuꞌu̠
pastor m X: paxtó; M:
___; C: pasto$; A: ___
pata f 1. (de atrás) X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
2. (delantera) X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá
patear vt 1. X: kachiꞌi xa̠ꞌá; M: no existe; C: ___; A: kachi xáꞌá; P: kakiꞌi$
2. X: kee xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: keta xa̠ꞌá; M: kita xaꞌa; C: ___; A: ___
4a. X: no existe; M: chacháꞌá; C: ___; A: ___
4b. X: no existe; M: ndichachaꞌa; C: ___; A: ___
5. X: no
existe; M: kua̠ñu̠
ndiaa; C: ___; A: ___
patio m X: yéꞌé; M: yéꞌe; C: yéꞌe, A: yéꞌé ; P: yéꞌé
en el patio X: kèꞌè; M: ke̠ꞌe; C: ke̠ꞌe; A: ke̠ꞌe
patrón m X: ra̠káꞌnú; M: ___; C: ___; A: ta̠káꞌno
pavo m 1. (término general) X: tiu̠ún; M: tiu̠u̠n; C: C: tiuun$; A: ti̠ún
2. (guajolote macho) X: tiu̠ún chée; M: ___$;
C: ___; A: ___
3. (guajolote macho) X: ko̠ꞌló; M:
kolo; C: kolo; A: ___; P: koꞌlo, chiko̠ꞌlo
pecado m
X: kua̠chi; M:
kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi
pecho m 1. X: kándíká;
M: kíndíka; C: ___; A: ___
2. (seno) X: ndosó; M: ___; C: ndosó; A:
___
3. (seno;
hablando con un niño) X: loló; M:
___; C: ___; A: ___
pedazo m 1. X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo
2. X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$ (?); A: ñáꞌño; P: ñaꞌñú
hacer pedazos vt X: sikuáchí;
M: ___; C: sakuachi; A: sakuachi
hacerse en pedazos vi X: no existe; M: ___; C: ku̠ñaꞌñu; A: ___
pedazo de algo que es quebradizo o frágil X: yuchi; M:
___; C: ___; A: ___
pedazos de barro X: chiyo; M:
chiyo; C: ___$; A: chiyo
pegajoso adj X: kixín; M:
kixín; C: ___$; A: ___
hacer pegajoso 1a. X: xakixín; sakixín
1b. X: kixaa kixín; M: no existe; C: ___; A:
___
1c. X: ndasa kixín; M: ___; C: ___;
A: ___
ponerse pegajoso 1a. X: kukixín; M: kukixín; C: ___; A: ___
1b. X: ndukixín; M: ___; C: ___; A: ___
pedir vt 1. X: nda̠ka̠n; M:
ndaka̠nꞌ C: ndaka; A:
nda̠ka̠n
2.
X: ndukú; M: ndukú; C:
ndukú; A: ndukú
3. X: ___; M: ___; C: tivi$; A: ___
4. (ayuda o castigo
para otro) X: ka̠ꞌa̠n...xa̠ꞌá; M: kaꞌan...xa̠ꞌa̠; C: ka̠ꞌa̠n...xáꞌá
pedir favor 1. ndukú...ya̠ma̠ní;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nda̠ka̠n...ya̠ma̠ní; M: ___; C: ___; A: ___
pedir prestado 1. vt 1. X: tatu;
M: tatu; C: tatu$; A: tati
2. ndukú tóó;
M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: nda̠ka̠n
nuu$; C: ___; A: ___
pegado
estar pegado vi 1. (golpeado) X: xa̠ni; M: ña̠ni; C: ___; A: xani
2. (ser fiel a otro)
X: ku̠ndi̠ku̠n tuun; M: kundíku̠n; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: no existe; C: kaa$; A: ___
pegar pegar
1a. vt (golpear) X: kani; M: kani; C: kani; A: kani
1b. vi X: xa̠ni; M:
ña̠ni; C: ___; A: xani
1c. X: kani ndaa; M: kani
ndiaa; C: kani ndiaa$; A: ___
2. vt (golpear) X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin
3. vt (con pegamento) X: sitîin; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt
X: no existe; M: ___; C: ___; A: suki
pegar de lado (el sol) X: ndi̠í
ndaa; M: ___; C: ndii ndiaa$; A: ___
pegar rayo 1. X: kani
taxan; M: kani taxa; C: ___; A: ___
2. X: kani sa̠ví; M: kani sa̠vǐ; C: ___; A: kani sa̠vi̠
peinar vt 1a. X: chuꞌun; M: chuꞌun; C: ___; A: ___
1b. X: no existe; M: ndachuꞌun; C: ndachuꞌun; A: nachuꞌun
peine m
X: kui̠ka̠;
M: vi̠ka̠; C: ___; A: kuika̠
pelar vt X: ñií; M: ñií; C: ___; A: no existe
2. X: ñañá; M: ___; C: ___; A: ñañí
3a. X: no existe; M: ___; C: tuxí; A: ___
3b. X: no existe; M: ___; C: ndatuxí;
A: ___
peldaño m X: ndiyo; M:
___; C: kuato̠; A: ___
pelea s
X: kua̠chi; M:
kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi
pelear vi X:
kani táꞌán; kani táꞌán; C: katáꞌán; A: kani táꞌan
hacer pelear vt X: sikání táꞌán; M: ___; C: sakataꞌan$; A: ___
peligroso adj X: i̠yo; M:
i̠yo; C: ___; A: yi̠yó
ponerse peligroso 1a. X: ku i̠yo;
M: ku i̠yo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndu i̠yo; M: ___; C: ___; A: ___
pelitos m (parados como espinas) X: xíñú; M: ___; C: ___; A: ___
pellejo m X: lapa; M:
no existe; C: ___; A: ___
pellizcar vt X:
kani chîín; M: kani chíín; C: ___; A: ___
pelo m X: ixí; M:
ixí; C: ___$; A: yisi̠
pena f
dar pena X: kukaꞌan nu̠ú;
M: kukaꞌan nu̠u̠; C: ___; A: kukaꞌan no̠o̠
pendiente adj
estar pendiente X: kutaꞌnu; M: kutaꞌnu; C: ___; A: ___
pensar vt 1.
X: kaꞌán ini; M: kaꞌán ini; C: ___; A: kaꞌán ini
2. X: kaka ini; M: kaka ini; C: ___; A: ___
3a. X: kani ini; M: no existe; C: ___; A: kani si̠ni̠; P: no existe
3b. X: ndikani ini; M: ndakani ini; C:
ndakani$; A: ___
4. X: no existe; M: ___;
C: kaka nduku xini; A: ___
piensa vt
1. X: túvi; M:
___; C: ___; A: ___
2. (se usa para
regañar) X: kukaꞌán; M: káꞌán; C: ___; A: ___
sin pensar X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; C: ___; A: ___
peña f X: kavá; M:
kavǎ; C: ___$; A: kava̠
peñasco m X: kavá; M:
kavǎ; C: ___$; A: kava̠
pequeño adj (sing.) X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo
(pl.) X: válí; M: válí; C: válí; A: válí; (unos cuantos), A: kuálí (muchos)
(pl.; se usa solamente con gente) X: valí; M: kua̠chí; C: ___; A:
válí
X: páꞌa; M: paꞌǎ; C:___; A: paꞌa
perder 1a. vt X: sindáñúꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. v prnl
X: ndañúꞌú; M: ___; C: ndoñuꞌu$; A: ndañóꞌó
2. v prnl X: kuniꞌni; M: kunuꞌni; C: ___; A: kuniꞌni
perdonado
estar perdonado X: ndoo kua̠chi;
M: ___; C: ___; A: ___
perdonador adj X:
káꞌnú ini; M: káꞌnu ini; C: kaꞌnu ini$; A: kaꞌno
ini$
perdonar 1a. X: xakáꞌnú ini; M: sakáꞌnu ini; C: ___; A: kasa káꞌno ini
1b. X: kixaa káꞌnú ini; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kokaꞌnu ini$
perezoso adj X: xu̠xán; M:
xúxan; C: xúxan; A: xúxán; P: xúxán
perico m X: sîví (?);
M: ___; C: ___; A: ___
permiso m X: ichí; M: M:
ichí; C ___; A: yichi̠
X: no existe; M: ___; C: ___; A: nda̠yi
dar su permiso X: no existe; M: kaꞌndia...xaꞌa; C: ___; A: ___
permitir vt X: taxi; M: ___;
C: taxi; A: taxi
pero conj 1. X: sundí; M:
sundi$ ~ ndí; C: ___; A: so
2. X: ta; M: ___$; C: tan$; A: ta
3. X: ___; M: ama; C: ___; A: ama
perro m X: tìnà; M:
ti̠na; C: ti̠na; A: ina; P: ti̠na̠
perseguir vt 1. X: taxín;
M: taxi$; C: taxí; A: taxin, kataxin
2. X: ta̠vi̠; M: ___; C: ___; A: ___
persignar vi X: ___; M: ___; C: tiaa; A: ___
persistente adj X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ___
persona f X: na̠ꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
2. (pl.) X: ìví; M: (na̠)yu̠vii̠; C: yuvi$; A: ni̠vi; EJ: na̠ yuví
persuasivo adj X: la̠ndo̠; M:
la̠ndo̠; C: ___; A: ___
pertenecer vi 1. X: kundaꞌvi ndaa; M: kundiáꞌvi ndiaa; C: ___; A: ___
2. X: kundikun ndaa; M: kundíkun ndiaa; C: ___; A: ___
pervertir vt X: taa si̠í; M:
___; C: ___; A: ___
pesado adj X: ve̠e; M:
ve̠ě; C: ve̠e; A: veé
hacer pesado 1a. X: xave̠e; M: save̠ě; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ve̠e; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ndasa ve̠e; C: ___; A: ___
ponerse pesado 1a. X: kuve̠e; M: kuvee; C: ___; A: ___
1b. X: nduve̠e; M: ___; C: nduve̠e; A: ___
pesar vt X: kata; M:
kata; C: ___; A: kata
pescado m X: tiàká; M:
tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká
pescuezo m X: su̠kún; M:
su̠kǔn; C: ___$; A: si̠ko̠n
pestaña f X: ixí nu̠ú; M:
ixí xíkua; C: ___; A: ___
peste f
levantarse la peste X: ndikui̠ta
xi̠ko̠; M: ___; C: ___; A: ___
petate m X: iví; M:
yuvǐ; C: yuvi, A: yivi̠
Petlacalancingo X: Cha̠tún; M: Ti̠xa̠tu̠n; C:
___; A: no existe; P: Tixatún, Chatún
pez m X: tiàká; M:
tia̠ká; C: tia̠ká, A: tia̠ká
piar vi X: nda̠ꞌi̠; M: ndayu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠
picacho m X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo
picante adj X: xa̠tu̠; M:
___; C: ___$; A: xa̠ti̠
picar vt X: tiin; M:
tiin; C: tiin; A: tiin
pico m X: tèꞌé yuꞌú; M: tieꞌe yuꞌu; C: ___; A: ___
pie m 1. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
2. (delantera) X:
ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá
pie de metate X: ndaꞌá yòsó; M: ___; C: ___; A: ndaꞌa̠ yo̠só
estar de pie 1. (suj. sing.) X: kundichi;
M: kundichi; C: kundichi$; A: kundichi̠; P:
kundichi
2. (suj. pl.) X: kundita; M: kundita; C: ___; A: kui̠ta
planta del pie X: ini xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
piedra f X: yu̠ú; M:
yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠
piedra para moler X: ___; M: ___; C: ___; A: yu̠u̠ tásin yaꞌa̠
piel f X: iín; M:
ñiǐ; C: ___$; A: ñii̠; P: iín
X: lapa; M: no existe; C: ___; A: ___
pierna f X: sa̠ꞌnda̠; M: sa̠nda̠; C: nu yo̠só (?); A: sa̠ꞌnda
pieza f X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$ (?); A: ñáꞌño; P:
ñaꞌñú
pieza de tela X: no existe;
M: ___; C: ñúmí; A: ___
pila f 1. EJ: ti̠kui̠tia̠
pila de agua f 1. X: ti̠ko̠ꞌó; M: tikoꞌǒ; C: ___; A: ___
2. X: mìnì; M; mi̠ni; C: ___$; A: mi̠ni
pilón m X: no existe; M: ínúú; C: ___; A: ___
pino m X: tùxá; M: tu̠xá; C: tu̠xá; A:
tônxá
pinole m X: yuchi vìxì; M: ___; C: ___; A: ___
pintar vt, vi X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu; C: ___; A: ___
X: no existe; M: kaꞌyu; C: kaꞌyu; A: ___
pinto adj X: kuíin; M:
kuíín; C: ___; A: kuíín
hacer pinto 1a. X: xakuíín;
M: sakuíín; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kui̠i̠n; M:
ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___
ponerse pinto 1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n;
C: ___; A: ___
1b. X: ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___
piña f 1. (del pino) X: ndìkà; M: ___$; C:
___; A: ___
2. (fruta) X: ___; M:
___; C: víxí; A: ___
piojo m X: tìkú; M:
tikǔ; C: tiu̠kú; A: tukú
piojo blanco del cuerpo X: ndikûxin; M:
___; C: ndikúxin; A: ___
pique
irse a pique X: ndikava;
M: ndakava; C: ndakava; A: nakava
pisar vt 1a. X: kua̠ñu̠;
M: kuañu̠; C: ___; A: ___
1b. (de propósito) X: kua̠ñu̠ ndosó; M: ___; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ___; C: ndakuañu$; A: ___
pisar sobre 1. X: ko̠so̠
kava; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: sakava; A: ___
piso m X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; EJ: ini veꞌe
pizcar vt X: sikéé; M:
sakéé; C: ___; A: sakee
placenta f X: sókó; M:
___$; C: sóko; A: ___
placer X: kusìí ini;
M: kusiǐ ini; C: ___$; A: kusii ini
Plan de Zacatepec X: Ñuꞌú Nda̠ꞌi̠; M:
___; C: ___; A: ___; P: Yosó I̠ta Ndoó
planchar vt X: sindîꞌvi kàà; M: sandiꞌvi$; C: ___; A: ___
planear X: chitáꞌán tu̠ꞌun; M: chitaꞌan tuꞌun$; C: ___; A: ___
plano adj 1. X: nda̠a̠;
M: nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠
2. (pies y mesas) X: láꞌmbá; M: la̠ꞌmba̠; C: ___; A: ___
hacer plano X: xaláꞌmbá; M: saláꞌmbá; C: ___; A: ___
ponerse plano 1a. X: kunda̠a̠;
M: kundaa̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndunda̠a̠; M: ___; C: ndundaa; A: ___
2a. X: kuláꞌmbá;
M: kulaꞌmba̠;
C: ___; A: ___
2b. X: nduláꞌmbá;
M: ___; C: ___; A: ___
planta f 1. X: itún; M:
itún; C: yutun$; A: yito̠n
2. X: i̠ku̠; M: i̠ku̠; C: yu̠ku̠, A: yu̠ku̠
plantar vt (obj. pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan;
A: taan
plantita (que sale de una planta; por ej.: plátano, carrizo o maguey) X: se̠ꞌe; M: seꞌe̠; C: seꞌe; A: sa̠ꞌya
plástico adj 1. X: nda̠ka̠;
M: ndia̠ka̠; C: ___; A: nda̠ka̠
2. X: lamba; M: lamba; C: ___; A: ___
envase de plástico X: nda̠ka̠; M: ndia̠ka̠; C: ___; A: nda̠ka̠
Platanar X: Tivi̠xin;
M: ___; C: ___; A: ___
plátano m X: chi̠ta̠; M:
ndíká, chi̠tia̠; C: chitiǎ; A: chita̠
mata de plátano s X: chîta̠; M:
chi̠tia̠; C: ___; A: to̠n chíta̠; P: itún chi̠ta̠
platicar vi X: nditúꞌún; M: ___; C: ndatuꞌun$; A: ndatóꞌón; P: ndatuꞌun
plato m X: ko̠ꞌó; M: ko̠ꞌǒ; C: ko̠ꞌo̠; A: ko̠ꞌo̠
plato de vidrio X: ko̠ꞌó ndasun; M: ko̠ꞌo̠ ndasun; C: ___; A: ___
pluma f X: tùmì; M:
tu̠mi; C: tu̠mi; A: ___
pobre adj X: ndáꞌvi; M: ndáꞌví; C: nda̠ꞌví; A: ndáꞌví
dejar pobre, hacer pobre 1a. X: xandáꞌvi; M: ___; C: kasa ndaꞌvi$; A: ___
1b. X: kixaa ndáꞌvi; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
hacerse pobre 1a. X: kundáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
quedar completamente pobre kundáꞌvi chálá; M: ___; C: ___; A: ___
poco adv X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo
X: no existe; M: ___; C: kua̠chi; A: ___
hace poco X: vitin va; M:
___; C: ___; A: ___
poquitito adj X: chíín; M:
chíín; C: chiin$; A: ___
poquito adv
X: páꞌa; M: paꞌǎ; C:___; A: paꞌa
2. X: ya̠a̠; M: ___; C: ya̠a̠; A: ___
podar vt X: sikúún(?); M: ___; C: ___; A: sakoon
poder m X: ndeé; M:
ndieé; C: ndiee̠; A: ndee̠
poder vt X: kuchíñú;
M: kuchiñu; C: kuchuun$; A: kuchiño
vt
X: kundeé; M:
kundie̠e; C: ___$; A: kundee
v
aux X: kuvi; M:
kuvi; C: kuvi; A: kivi
v
aux X: va̠ꞌa; M: vaꞌa̠; C: va̠ꞌa; A: va̠ꞌa
puede v aux
X: kú; M: ___;
C: ___; A: ___
pollo m X: nduxí; M: nduxí; C: ndiuxí; A: nduxú
polvo m 1. X: ya̠á; M:
ya̠ǎ; C: ___; A: ya̠a̠
2. X: yǎka; M: yáka; C: yáka; A:
___
3. X: 1yuchí; M: ___; C: ___$; A: ___
polvo dulce de las
abejas negras X: ndiuchi; M: ___; C: ___; A: ___
poner 1. vt (obj.
sing.) X: chika̠a̠; M: chikaa; C: chikaa;
A: chikaa̠
1b. vt (obj.
pl.) X: taán; M: taǎn; C: taan; A: taan
2a. vt (sentado o acostado; obj. sing.)
X: chindúꞌú; M: chindúꞌu̠; C: chindúꞌu; A: chinduꞌu̠
2b. vt (sentados o acostados; obj. pl.) X:
chindoo; M: chindee; C: ___; A: chindoo (solamente acostados); P: chindee$
3. vt (sentados o acostados; obj. pl.) X: no existe; M: koyo; C: ___; A: ___
4. vt (a un lado de otra cosa; obj. sing.) X:
chindúꞌú
ndaa; M: chindúꞌu̠ ndiaa; C: chinduꞌu ndiaa$; A: ___
5. vt X: kakin; M: kakin; C: ___; A: kakin
6. vt (nixtamal para cocer) X: ke̠e;
M: ke̠ě; C: ___; A: keé
7. vt (nixtamal para cocer) X: keꞌé; M: ___; C: ___$; A: keꞌe
8. vt (para cocer) X: ___; M: ___; C: xiꞌnu$; A: ___
9. vt (ropa) X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin
10. vt (ropa) X: no existe; M: ___; C: ndakuiꞌnu$; A: ___
11. vt (en la cabeza; por ej.: sombrero) X:
kundee; M: no existe; C: ___; A: ___
12. vt (zapatos, huaraches) X: ku̠ndi̠ka̠a̠;
M: ___; C: kundikaa$; A: ___
13. vt (huevos; animalitos como moscas) X: taa;
M: tiaa; C: tiaa; A: taa
14. vt
(parcialmente
dentro de algo; obj. sing.) X: tuvi;
M: ___; C: ___; A: ___
15. vt (obj. pl.) X: no existe; M: ___; C: taꞌan$; A: ___
16. v
prnl X: nduu;
M: nduu; C: ___; A: nduu
17. v
prnl X: no existe; M: ___; C: ndoso$; A: ___
estar puesto X: no existe; M: ___; C: ñuꞌu; A: ___
tener puesto 1. (ropa) X: no existe; M: ___; C: niꞌnu; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ñuꞌu; A: ___
poniente m X:
nu̠ú kêta ñu̠ꞌu; M: ___; C: nu ka ndata ñuꞌu; A: ___
por prep 1. (hacia) X: chí;
M: chí; C: che$; A: ___
2. (hacia) X: kua̠ꞌa̠n chí; M: kua̠ꞌa̠n chí; C: ___; A: ___
3. X: ta; M: ___$; C: tan$; A: ta
4. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
5. X: ya̠; M: ña̠; C: ña̠; A: ña
por allá 1. (a la vista) X: chíkaá; M:
chíkáá; C: ___; A: chikaa̠
2. (fuera de la vista) X: chíkán; M: chikán; C: chí kán; A: chikán
3. (cerca del oyente) X: châán; M:
cháa̠n; C: ___; A: ___
por aquí X: chóꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
por aquí y por allá 1. X: yókán; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: níꞌni
por arriba X: chînu; M:
___; C: ___; A: ___
por eso conj
1. X: ya̠kán;
M: ikán, nakake$; C: nekan$; A: ñakán
2. X: no
existe; M: ___; C: ___; A: saá ta
por favor X: loꞌo; M: loꞌo; C: loꞌo; A: loꞌo
por fin 1. X: sìín; M: ___; C: ___$; A: ___
2. X: sìín ichí; M: ___; C: ___$; A: ___
por poco X: si̠loꞌo; M: saloꞌo; C: ___; A: ___
por qué adv
1. X: ¿nda̠chu?;
M: ndi̠chun; C: nichu$; A: ndachún; P: nachun$
2. X: ndá xa̠ꞌá; M:
___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: nu$; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: nuku; A: ___
5. X: no existe; M: ___; C: ñichi$; A: ___
porfiar vi X: xandáxá; M: no existe;
C: ___; A: ___
X: kixaa ndáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
porque conj 1. X: chi; M:
chi; C: chin$; A: chi
2. X: saá chi; M: saá chi; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: ka̠chi
4. X: no existe; M: ___; C: ndisu$; A: ___
porque si no conj X: chi; M: chi; C: chin$; A: chi, ka̠chi
pozo m 1. X: píla; M:
___; C: ___; A: ___
2. (no incluye un pozo hondo) X: ti̠ko̠ꞌó; M: tikoꞌǒ; C: ___; A: ___
3. X: ya̠vi̠; M: ___; C: ___$; A: yavi̠
pozole m X: ndàkú; M:
nda̠kú; C: nda̠kú; A: nda̠kú
precio m X: ya̠ꞌvi; M: yáꞌvi; C: ___; A: ya̠ꞌvi
precisamente adv X: no existe; M: ___; C: ___A: ndea, ndekía̠
predestinar vt X: chitúni̠;
M: chituni$; C: ___; A: chitóni̠
predicar vt 1.
X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; C: ___; A: ka̠ꞌa̠n ndoso
2. X: no existe; M: ___; C: ka̠ꞌa̠n xaꞌvi$; A: ___
preguntar vt 1.
X: nda̠ka̠n tu̠ꞌún; M: ___; C: ndaka tuꞌun$; A: ndaka to̠ꞌon
2. (si alguien
hará algo) X: ka̠ꞌa̠n sǐki; M: ka̠ꞌa̠n sii̠; C: ___; A: ___
prender 1a. vt X: tuun; M: tuun; C: kutuun; A: no existe
1b. vi X: tu̠u̠n; M:
tu̠u̠n; C: ___; A: to̠o̠n
2. vt X: ndikaꞌmi; M: ndakaꞌmi; C: ___; A: ndikaꞌmi
4. vt
(la milpa) X: no existe; M: ___; C:
ndakuni$, ndakuꞌni$; A: ___
5. vt
X: no existe; M: vikun; C: ___; A: ___
prenser vt X: ka̠ta̠vi̠
táꞌán; M: ___; C: katavi taꞌan; A: ___
preocupación
sin
preocupaciones X: vǎsa
kuáni; M: ___; C: ___; A: ___
preocuparse vi X: kundi̠ꞌi ini; M: kundiꞌi ini; C: kundiꞌni$; A: kundiꞌi̠ ini
hacer que preocuparse X: ___; M: ___; C: sandiꞌi...ini$; A: ___
preparar 1a. X: xandúví;
M: sandúvi; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
ndúví; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X:
xasúví; M: sasúví; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa
súví; M: no existe; C: ___; A: ___
3a. X: xavií; M: savii̠; C: ___; A: ___
3b. X: kixaa vií; M: no existe; C: ___; A: ___
3c. X: ndasa
vií; M: ndasa vii̠; C: ___; A: ___
4. (nixtamal para cocer) X: keꞌé; M: ___; C: ___; A:
keꞌe
5. (construir) X: sikua̠ꞌa; M: sakuaꞌa$; C: ___; A: ___
estar preparado 1a. X: kuvií;
M: kuvíi; C: kuvii̠; A: ___
1b. X: nduvií; M: ___; C: ___; A: ___
prestado
pedir prestado 1. vt 1. X: tatu;
M: tatu; C: tatu$; A: tati
2. ndukú tóó;
M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: nda̠ka̠n
nuu$; C: ___; A: ___
prestar vt 1.
X: taxi tóó; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: no
existe; M: ___; C: ___; A: satati
presumido adj X: lu̠nda̠; M:
no existe; C: ___; A: ___
presumir vi 1a. X: xatáí;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa táí; M: no existe; ; C: ___; A: ___
1c. X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___
1d. X: ndutáí; M: ndutiáyú; C: ___; A: ___
2a. (de hombres) X: xata̠a; M:
___; C: kasa tiaa$; A: ___
2b. X: kixaa ta̠a; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: kúta̠a, kutiáa; ; C: ___; A: ___
2d. X: nduta̠a;
M: ndutiáa; ; C: ___; A: ___
3a. (de mujeres) X: kixaa ñaꞌá; M: no existe; ; C:
___; A: ___
3b. X: kuñaꞌá; M:
___; C: ___; A: ___
4a. X: kulu̠nda̠; M:no
existe; C: ___; A: ___
4b. X: ndulu̠nda̠; M:___; C: ___; A: ___
5. X: kúra̠sa; M: no existe; C: ___; A: ___
6. X: no existe; M: ku̠la̠ndo̠; C: ___; A: ___
7. chinúú...tu̠ꞌun; M:
chinúú…túꞌun; C: ___; A: ___
8. X: xachée xíꞌín mií; M: sachée xíꞌín mií; C: ___; A:___
9. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa káꞌno xíꞌín mi̠i...
pretende vi X: no existe; M: ___; C: nixi$; A: ___
prima f 1.
(de hombre) X: ku̠ꞌva kuáchí; M: kuꞌva̠ kuachǐ; C: ___; A: ___
2. (de mujer) X: ku̠ꞌvi̠ kuáchí; M: ku̠ꞌvi̠ kuáchí; C: ___; A: ___
primavera f (ave) X: ___; M: ___; C: tikandiꞌi$; A: ___
primer adj 1. X: nùú; M:
nu̠ú; C: nu̠u$; A: no̠ó
2. X: xiꞌna; M: xiꞌna; C: ___$; A: siꞌna
primeras hierbas X: ____; M:
___; C: ___; A: kuꞌu̠ no̠ó
primeramente adv X: xiꞌna; M: xiꞌna; C: ___$; A: siꞌna
primo m 1. (de hombre)
X: ñani kuáchí
2. (de mujer) X: ku̠ꞌva kuáchí
principio
principio del año X: xa̠ꞌá kui̠ya̠; M: ___; C: ___; A: ___
principio del mes X: xa̠ꞌá yo̠ó; M: ___; C: ___; A: ___
probar vt X: koto
ndosó; M: koto ndoso̠; C: ___$; A: koto ndoso
problema m X: kua̠chi; M:
kuachi̠; C: kua̠chi; A: kua̠chi
causar problema sikákú...kua̠chi
que causa problemas X: kua̠chi
ini; M: kua̠chi̠ ini; C: ___; A: ___
sin problemas X: vǎsa
kuáni; M: ___; C: ___; A: ___
tener problema X: ni̠ꞌí tindóꞌó; M: ___; C: niꞌi tundoꞌo$; A: ___
problemático adj X: kua̠chi
ini; M: kua̠chi̠ ini; C: ___; A: ___
proclamar X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; C: ___; A: ka̠ꞌa̠n ndoso
producir vt X: kuun; M:
kuun; C: ___$; A: koon
2. X: kana; M: kana; C: nana; A: kana
hacer producir X: sikúún; M: ___; C: ___; A: sakoon
profundo adj X: màá; M:
ma̠ꞌa ; C: ___; A: ma̠á
no profundo adj X: yáxín; M:
yáxín; C: yáxín, A: yásín; P: yáxín
pronto adv 1. X: ndi̠ku̠n;
M: ndiku$; C: ___$; A: ndi̠ko̠n
2. X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; C: ___; A: yachi
3. nu̠mí; M: númǐ; C: ___; A: ___
4. X: kîí; M: ___; C: kíi; A: ___
5. X: no existe; M: ___; C: núnú; A: ___
provocar vt X: keꞌé; M: keꞌé; C: ___; A: keꞌe
próximo adj X: inka; M:
inka̠; C: ___$; A: inka̠
publicar vt (oralmente) X: kata
yává; M: katia yává; C: ___; A: ___
pudrirse vi X: ta̠ꞌi̠; M: tia̠ꞌyu̠; C: ___; A: ta̠ꞌyi̠
X: ___; M: ___; C: ndati̠ví; A: ___
hacer pudrir X: sitáꞌi̠; M: ___; C: satiaꞌyu$; A: ___
Puebla I̠ta Ndioꞌo; M: Tiandioꞌo$; C: Itia̠ Ndióꞌó; A: ___
pueblo m X: ñùù; M:
ñuu; C: ñuu; A: ñoo; P: ñuu
puente m o f X: no existe; M: táꞌnú; C:___; A: ___
puerco m X: ki̠ni̠; M:
ki̠ni̠; C: kini̠, A: kini̠
puerta f
X: yéꞌé; M: yéꞌe; C: yéꞌe, A: yéꞌé ; P: yéꞌé
puerto m (en las montañas) X: ___; M: ___; C: tu̠tu̠n; A: ___
pues conj
1. X: maꞌ; M: nu$; C: ___; A: ___
2. X: ___; M: ___; C: ndisu$; A: ___
pujar vi X: chindúsú;
M: no existe; C: chindusu$; A: ___
pulga f X: tiòꞌó; M: tio̠ꞌó; C: tio̠ꞌó; A: tio̠ꞌó
X: no existe; ya̠ꞌa̠ (WHERE?)
pulmón m
1. X: ka̠chí;
M: kíndíka; C: kindika$; A: kandika̠
2. X: no existe; M: ___; C: nañu̠; A: ___
pulverizarse vi X: ta̠xi̠n; M:
ta̠xi̠n; C: ___; A: tasin
punta f X: ___; M: ___; C: ___; A: ti̠to̠n
punto m
estar a punto de v aux X: ku̠ni̠; M:
kuni̠; C: ___; A: koni
puñetazo m ǐkín; M:
íki; C: ___; A: ___; P: iki$
dar puñetazo vt X: kakin
îkín; M: ___; C: kakin íki; A: ___
puño m X: ikín;
M: ___; C: ___; A: ___
hacer puño vt X: xa ikín
ndaꞌá; M:
___; C: kasa íki ndaꞌá; A: ___
purgar vt X:
sikáá ndosó; M: ___; C: ___; A: ___
puro adv 1. X: ndinuu;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nina; M: ___; C: ___$; A: nini
3. X: no existe; M: ___; C:
___; A: ndii
pus m X: akuán; M:
ndakuá; C: ndakuá; A: ___
salir pus X: chiꞌi rá; M: chiꞌi rá; C: ___; A: ___
Q - q
qué pron 1. X: unkú; M:
___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
2. X: ndá; M: ndia$; C: ndiá; A: ndá
3. X: no existe; M: ___; C: ne$,
ni, nike$; A: ___
con qué? pron 1a. X: unkú; M:
___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
1b. X: unkúa̠; M:
___; C: ___; A: yukía̠
qué manera? X: ndá kùꞌvà; M: ndiá kuꞌva; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ndixaa; C: ___; A: ___
que 1. conj (indica comparación) X: nu̠ú; M: nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
2. pron X: no existe; M: ___; C:
ni; A: ___
3. pron X: no existe; M: ___; C: xandia$;
A: ___
4. pron X: ya̠; M: ña̠; C:
ña̠ A: ña
quebrado adj X: ___; M: ___; C: taꞌma$; A: ta̠ꞌno̠
quebrar 1a. vt (algo largo como lápiz o hueso) X: ka̠ꞌnu̠; M: ka̠ꞌnu̠; C: ka̠ꞌnu̠; A: ka̠ꞌno̠
1b. vi X: ta̠ꞌnu̠; M: ta̠ꞌnu̠; C: ___$; A: ta̠ꞌno̠
1c. vt X: no existe; M: ___; C: ndaka̠ꞌnu̠; A: ___
2a. vt (algo redondo)
X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi
2b. vi X: ta̠ꞌví; M: ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠
2c. vt X: nditaꞌví; M: ndataꞌví; C: ndataꞌvi; A: ___
2d. vi X: ndita̠ꞌví; M: ndataꞌvǐ; C: ___; A: ___
3. vi X: ndoꞌni; M: ___; C: ndoꞌni$; A: ___
quebrar en medio X: taꞌví sava; M: ___; C: ___; A: ___
quebrarse en medio X: ta̠ꞌví sava; M: ___; C: ___; A: ___
quedar vi X: 1. ndo̠o;
m: ndo̠ǒ; C: ___$; A: ndo̠o
2. X: kindo̠o; M:
kindoo; C: ___$; A: kindoo
3. (lo que sobra) X: no existe; ndoo ndoso$ (WHERE FROM?)
4. X: no existe; M: no existe; kutuun$ (WHERE FROM?)
quejarse vi 1. (entre ellos) X: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; M: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; C: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; A: kaꞌa̠n kua̠chi
2. X: ka̠ꞌa̠n válí; M: káꞌá válí; C: ___; A: ___
3. X: tana; M: ___; C: ___; A: ___
quejarse continuamente 1a. X: xandáxá;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
ndáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
quejoso adj 1. X: nda̠xa̠;
M: ___; C: ndáxa; A: ___
2. X: téꞌé nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
quelite m X: iva; M:
iva; C: yuva$; A: yiva
quemar 1a. vt X: kaꞌmi; M: kaꞌmi; C: ___$; A: kaꞌmi
1b. (requemar) X: ndikaꞌmi; M: ndakaꞌmi; C: ___; A: nakaꞌmi
2a. vt sikókó; M:
sakóko; C: ___; A: ___
2b. vi X: koko; M: koko; C: koko; A: koko
3a. vt (personas y animales) X: sindîí; M: ___; C: ___; A: sandii
3b. vi X: ndi̠í; M:
ndi̠ǐ; C: ndii; A: ndi̠i̠
4. vi X: no existe; M: ___; C: kayu; A: ___
5. vi (llamear) X: no existe; M: ___; C: kandáchi ñu̠ꞌu; A: ___
querer vt 1. X: ku̠ni̠;
M: kuni̠; C: ___$; A: koni
2. X: kuaꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kuiin; A: ___
4. (se usa casi siempre con Dios) X: chitúni̠; M: chituni$; C: ___; A: chitóni̠
5. (gustar a alguien) X:
no existe; M: ___; C: kindoo ini...kuni; A:
___
6. (amar) X: ku̠ni̠...kuni; M: ___; C: ___; A: ___
7. (amar) X: ku̠ꞌvi̠ ini...kuni; M: kuꞌvi̠ ini...kuni; C: ___; A: kiꞌvi ini
8. X: ___; M: ___; C: ___A: yichi ini
no querer X: ___; M: ___; C: kui̠ín; A: ___
quiere lo que quiere X: téꞌé nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
quién pron 1a. X: unkú; M: ___; C: ___; A: yukú; P: yuku$
1b. X: unkúa̠; M: ___; C: ___; A: yukía̠
a quién X: ___; M: ___; C:
___; A: yó ndaꞌa̠
de quién pron X: unkú; M: ___; C: yoo$; A: ___; P: yoo$
quieto adj 1. X: táxín; M: táxi̠n; C: táxi̠n;
A: tasi̠in
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: si̠in
estar quieto vi 1a. X: kutáxín;
M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; A: ___
1b. X: ndutáxín; M: ndutáxǐn; C: ___; A: ___
quijada X: ___; M: ___; C: ___; A: yiki̠ yuꞌu̠
quince adj X: xa̠ꞌu̠n; M: xa̠ꞌu̠n; C: ___$; A: xa̠ꞌo̠n
quintonil m X: iva ndi̠kín;
M: ___; C: ___; A: ___
quiote m X: tiutú; M:
___; C: ___; A: ___
quitar vt 1. X: kindaa;
M: kindiaa; C: kindiaa$; A: kindaa
vt (alejar) X: sikutáꞌa; M: ___; C: sakútia̠ꞌa; A: ___
vi X: kuta̠ꞌa; M: kua̠tiáꞌa̠; C: kuetiaꞌa$; A: kutaꞌa
vt
(ropa; pero no se usa con camisa)
X: sikinúú; M: ___; C: sakanuu$; A: ___
vt
X: no existe; M: ___; C: kee$; A: ___
vi (desacompletar) X: ndundaa; M: ___; C:
___; A: ___
quizá adv X: á sana; M:
á sana; C: ___; A: ___
R - r
rábano m X: ndiaꞌmí; M: ndoñaꞌmi; C: ___; A: ñaꞌmi
rabioso
estar rabioso X: sana; M:
___; C: sana; A: sana
raíz f X: tio̠ꞌo; M: tioꞌo̠; C: tio̠ꞌo; A: tio̠ꞌo
rajado adj X: no existe; M: ___; C: kuíi̠n; A: ___
rajar 1a. vt X: ndatá; M:
ndatá; C: ndatá; A: ndatá
1b. vi X: nda̠tá; M:
nda̠tǎ; C: ___; A: nda̠tá
2a. vt
X: taꞌví; M: taꞌví; C: taꞌví; A: taꞌvi
2b. vi X: ta̠ꞌví; M: ta̠ꞌvǐ; C: ta̠ꞌvi̠; A: ta̠ꞌvi̠
3. vi
X: ndu̠va̠;
M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva
4. vt (frijoles secos, leña) X: no existe; M:
___; C: ___; A: ndiva
rama f X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá
rana f X: sa̠ꞌva̠; M: saꞌva̠; C: ___; A: saꞌva̠
tipo de rana (verde) X: ___; M: ___; C: ndíkóndó; A: ___
rápido adv X: kama; M:
kama; C: kama; A: kama
rápido adj, adv (se usa con cosas que asan como tortillas,
pescado, etc.) X: ndiûú; M: ___; C: ___; A: ___
X: nu̠mí; M: númǐ; C: ___; A: ___
X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; C: ___; A: yachi
X: iin xaa soꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
X: tindu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
hacerse rápido vt 1a. X: xakama;
M: sakama; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kama; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kama; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse rápido X: kukama; M:
no existe; C: kukama; A: ___
X: ndukama; M: ___; C: ___; A: ___
ser rápido en el trabajo 1a. X: xandaꞌá; M: sandaꞌá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
ndaꞌá; M:
no existe; C: ___; A: ___
raro adj (de personalidad) X: síín ini; M: ___; C: ___; A: ___
rascar vi 1. X: iꞌin; M: ñiꞌi; C: ___; A: ñiꞌi; P: iꞌin
2. por ej.: marranos, perros,
pollos) X: keꞌé; M: ___; C: ___; A: ___
3. (como hacen los pollos,
perros, etc.) X: ñuu; M: ___; C: ñuu$; A:
___
rasguñar X: kani
chîín; M: kani chíín; C: ___; A: ___
raspar vt 1. X: ndiyákun;
M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
2. X: yákun; M: ___; C: ___; A: ___
rasposo adj 1. X: 1kue̠ꞌe̠; M: kue̠ꞌe̠; C: kue̠ꞌe̠; A: kue̠ꞌe̠
2. X: ndaí; M: ndayú; C: ___; A: ___
rastrear vt X: kaꞌnda...xa̠ꞌá; M: kaꞌndia xa̠ꞌa̠; C: ___; A: ___
rastro m
1. X: xa̠ꞌá; M: xa̠ꞌǎ; C: xa̠ꞌa, A: xa̠ꞌa̠
2. (delantera)
X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P:
ndaꞌá
rastrojoso adj (reg.) X: túmí; M: ___; C: túmí; A: ___
rasurar vt 1. X: ndixáta;
M: xatiá; C: ___; A: xata
2. X: ___; M: ___; C: yaku$; A: ___
rata m X: tìín; M:
ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín
rato m X: tóó; M:
___$; C: ___; A: ___
al rato 1. X: nándiꞌi; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: nínúú; M: ___; C: ___; A: ___
hace ratito 1. X: tákaꞌan; M: taka̠ꞌan ~ takáꞌan; C: ___; A: takáꞌan
2. X: ndìvèꞌé; M: ndiveꞌě; C: ndiveꞌe$; A: ndivéꞌe
ratito adv
X: no existe; M: ___; C: núu; A: ___
un rato X: no existe; M:
___; C: ___; A: ñii káni
ratóncito m X: tìín; M:
ti̠ín; C: ti̠ín; A: ti̠ín
rayar vi X: no existe; M: kití; C: ___; A: kití
rayo m X: taxan; M:
taxa; C: ___; A: taxa
pegar rayo 1. X: kani
taxan; M: kani taxa; C: ___; A: ___
2. X: kani sa̠ví; M: kani sa̠vǐ; C: ___; A:
kani sa̠vi̠
reata f X: yoꞌó; M: yoꞌó; C: yoꞌó; A: yoꞌo̠
rebajar 1. vt (precio)
X: kindaa; M: kindiaa; C: kindiaa; A: kindaa
2. vi
X: nuu; M:
nuu; C: nuu; A: noo; P: nuu
rebanar vt X: ndatá; M: ndatá;
C: ndatá; A: ndatá
rebasar vt X: no existe; M: kanduu; C: ___; A: ___
rebelarse v prnl
X: no existe; M: ___; C: ___; A: kasa
toon
rebelde adj X: ikú ini; M:
ikú ini; C: yukú ini, yukú; A: ___
hacer rebelde 1a. X: xakuéꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuéꞌe; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kuéꞌe; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse rebelde X: ___; M: ndu̠chi̠ꞌña; C: ___; A: ___
rebosar vi 1.
X: kutú ndaa; M: kutú ndaa; C: ___; A: kutú
ndaa
2. X: no
existe; M: kutia
ndiaa; C: ___; A: ___
hacer rebosar X: sikútú
ndaa; M: ___; C: ___; A: ___
rebozo m X: páñu; M:
páñu; C: páñú; A: páñó
recalentar vt 1a. X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanasaa̠
1b. vi X: ndisa̠á; M: ___; C:
ndasaa$; A: nasaa̠
2a. vt
(un poquito) X: xavi̠xi̠n; M:
___; C: kasa vixin$; A: ___
2b. vt X: kixaa vi̠xi̠n; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt X: ndasa vi̠xi̠n; M: ___; C: ___; A: ___
recargado
estar recargado X: kundichi ndaa; M: no
existe; C: ndichi$; A: ___
recargar vt X:
chindúꞌú ndaa; M: chindúꞌu̠ ndiaa; C: chinduꞌu ndiaa$; A: ___
recibir vt 1a. X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin
1b. X: ndikiꞌin; M:
ndakiꞌin; C:
ndakiꞌin; A:
nakiꞌin
2. (algo regalado) X: ni̠ꞌí; M: niꞌǐl C: niꞌi$; A: niꞌi
3. X: ndikuiso; M: ___; C: ___; A: ___
recio adj (Se usa solamente con ndáꞌi̠ y kana.) X: kóꞌó; M___$; C: ___; A: ___
recio adj X: ___; M ___; C: ___; A: ___;
EJ: ni̠ꞌi
recitar vi 1.
X: ka̠ꞌa̠n ndosó; M: ka̠ꞌa̠n ndoso; C: ___; A: kaꞌa̠n ndoso
2. (entre ellos) X: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; M: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; C: ka̠ꞌa̠n kua̠chi; A: kaꞌa̠n kua̠chi
3a. X: xandáxá; M: no existe; C: ___; A: ___
3b. X: kixaa ndáxá; M: no existe; C: ___; A:
___
recobrar
recobrar fuerza X: ndikiꞌin...ini; M: ___; C: ___; A: ___
recoger vt 1a. (cosas) X: chikuíti;
M: chikuiti; C: ___; A: ___
1b. (personas o animales) X: sikuíti; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndikuiso; M: ___; C: ___; A: ___
recompensar vt 1a.
X: xanu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa nu̠ú; M: no
existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
reconciliarse vi X: kindo̠o...ya̠ma̠ní;
M: ___; C: kindoo mani$; A: ___
reconocer vt X: ndikuni;
M: ndakuni; C: ndakuni; A: nakoni
recordarse recordarse
1. X: ndikaꞌán ini; M: ndakáꞌán ini; C: ndakaꞌan ini; A: ndakáꞌán ini, nakaꞌán
2. X: kuñuꞌu ini; M: kuñuꞌu; C: ___; A: koꞌon ini
hacer recordar X: sindikáꞌán; M: ___; C: ___; A: sanakaꞌa̠n
recto adj 1. X: ndǎku; M:
nda̠kú; C: ___; A: nda̠kú
2. X: tâku ini; M:
___; C: tiaku ini$; A: ___
3. X: nda̠a̠ ini; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: vií ini; M: ___; C: ___; A: ___
no recto X: kíꞌví ini; M: kíꞌví ini; C: ___; A: ___
recuperarse X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa
red f X: ñunú; M:
iñǔ; C: iñǔ; A: ñono̠
redondo adj 1. X: ti̠ka̠ta̠; M: ___;
C: ___; A: ___
2. X: ti̠kui̠ta̠; M: tikuitia$;
C: tikuitia$; A: ___ 3. EJ: ti̠ndu̠ú
reducido adj 1. X: táñú; M:
tiañu; C: tiañu; A: ___
2. (una abertura) X: lusu; M: no
existe; C: ___; A: ___
reducir vt 1a. (una abertura) X: xalusu;
M: salusu; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa
lusu; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vi (los ojos; por la hinchazón) X: kulusu;
M: no existe; C: ___; A: ___
1d. vi X: ndulusu;
M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt (un agujero) X: xalutu; M: salutu; C: ___; A: ___
2b. vt X: kixaa lutu; M: no
existe; C: ___; A: ___
2c. vi X: kulutu; M: kulutu; C:
___; A: ___
2d. vi X: ndulutu;
M: ___; C: ___; A: ___
3a. vi
X: kuloꞌo; M: kuloꞌo; C: kuloꞌo; A: ___
3b. vi
X: nduloꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
reflexión f
X: ___; M: ___; C: ___; A: xi̠na̠ꞌñá
refresco m X: ndutá vi̠xi̠;
M: ___; C: ___; A: távi̠si̠
regado
ser regado vi X: no existe; M: ___; C: kuniꞌnu̠; A: ___
regalar vt X: sinîꞌí; M: ___; C: saniꞌi$; A: saniꞌi$
2. X: so̠kó;
M: so̠ko̠; C: ___; A: so̠ko̠
regalo m X: ya̠mâni; M:
___; C: ___; A: ___
regañar vt 1. X: nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠
2. X: kani táꞌán; M: kani táꞌán; C: katáꞌán; A: kani táꞌan
3. X: no existe; M: ___; C: naa$; A: ___; P: naa$
regar vt X: sikóso̠;
M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ko̠so̠; M: ko̠so̠; C: koso̠; A: ko̠so̠
regla f X: ndaí; M:
___; C: ___; A: nda̠yi
regresar vi 1. X: ndikó; M: ndikó; C:
ndikó; A: ndikó
2. (a su propio lugar) X: nu̠ꞌu̠; M: kunuꞌǔ; C: ku̠nuꞌu; A: no̠ꞌo
regresar vi X: no existe; M: ___; C: nandiko$; A: nandiko$
rehusar vt (por capricho) X: soo; M: ___; C: ___; A: ___
reírse vi
X: kua̠ku̠;
M: kua̠ku̠; C: va̠ku̠; A: kua̠ku̠
hacer reír X: sikuáku̠; M: sakuáku̠; C: ___; A:
___
relajar los músculos vt 1. EJ: ndasa vitá
2. X: sitáya; M: satáyá; EJ: satáya
relámpago m X: taxan; M:
taxa; C: ___; A: taxa
relampaguear vi X: ndi̠ye̠ꞌe̠; M: ndayeꞌe;
C: ___; A: nayeꞌe
está relampegueando X: xíndu̠tá; M: ___; C: ___; A: ___
remedar vt 1.
X: sináꞌa̠...yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndi̠na̠ꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
remendar vt X: ndikaꞌmá; M: ndaka̠ꞌma; C: ndakaꞌma$; A: nakaꞌma
remojar vt X: no existe; M: ___; C: ___; A: sanachii
remoler vt 1a. (de mano después que está martajado) X: xandi̠ꞌi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndi̠ꞌi̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa ndi̠ꞌi̠; M: ___; C: ___; A: ___
remolino m 1. X: tia̠chi̠;
M: ___; C: ___; A: ___
2. (de cabeza) X: ya̠ka̠; M: ___$; C: ___; A:
yaka̠
renacuajo m EJ: chilo̠lo̠
rencoroso adj X: nda̠xa̠; M:
___; C: ndáxa; A: ___
rendir
rendir mucho 1a. X: kuyóko;
M: kuyókó; C: ___; A: ___
1b. X: nduyóko; M: ___; C: ___; A: ___
repartir vt 1. X: nditaꞌví; M: ndataꞌví; C: ndataꞌvi; A: ___
2. X: sikuáchí; M: ___; C: sakuachi; A: sakuachi
repente m
de repente 1. X: iin
sana; M: iin sana; C: ___$; A: ___
2. X: na̠á ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: iin kuu soꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: tindu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
5. X: ___; M: ___; C: toto$; A: ___
repetir vi 1. X: sináꞌa̠...yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: ndi̠na̠ꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
reponer 1a. vt X: xanu̠ú; M:
no existe; C: ___; A: ___
1b. vt X: kixaa nu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. vt
X: ndasa nu̠ú;
M: ___; C: ___; A: ___
1d. vi X: ndunu̠ú;
M: ___; C: ___; A: ___
reprender vt 1. X: nda̠ꞌi̠; M: ndaꞌyu̠; C: nda̠ꞌyu̠; A: nda̠ꞌyi̠
2. X: kani táꞌán; M: kani táꞌán; C: katáꞌán; A: kani táꞌan
3. X: no
existe; M: ___; C: naa$; A: ___; P: naa$
requemar vt X: ndikaꞌmi; M: ndakaꞌmi; C: ___; A: nakaꞌmi
resbalar vi 1. X: ndikaá;
M: ndukaa$; C: ___; A: ___
2. (de un lugar alto, a uno más
bajo) X: ya̠ꞌá xa̠ꞌá; M:
___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: kaa níꞌni$; A: ___
resbaloso adj X: kaní; M:
kaní; C: kaní; A: ___
hacer resbaloso vt 1a. X: xakaní;
1b. X: kixaa
kaní; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kaní; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse resbaloso 1a. X: kukaní;
M: kukaní; C: ___; A: ___
1b. X: ndukaní;
rescatar vt X: sikâku; M:
sakáku̠; C: sakáku̠; A: sakaku
resembrar vt X: nditaán;
M: ndataan$; C: ___; A: ___
residuo m X: ___; M: ___; C: yakua̠; A: ___
resignarse v prnl 1. X: kaꞌní ini; M: kaniní; C: ___; A: ___
2. X: kaꞌnda ini; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ndiee ini$; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: sandiee ini; C: ___; A: ___
resina f X: xùxà; M:
___$; C: xu̠xa; A: ___
resistente 1. X: xi̠i; M:
xiǐ; C: xi̠i; A: ___
2. (contra algo como la muerte o
enfermedad) X: ndeé ini; M:
___; C: ___; A: ___
hacer resistente 1a. X: xaxi̠i;
M: saxiǐ; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xi̠i; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse resistente 1a. X: kuxi̠i
1b. X: nduxi̠i; M: ___; C: ___; A: ___
resistir vt 1a. X: xaxi̠i; M: saxiǐ; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa xi̠i; M: no
existe; C: ___; A: ___
resolver (problema)
X: ndini̠ꞌí xi̠ꞌní; M: ___; C: ndaníꞌi xíni; A: ___
resolver con sí mismo vi X: no existe; M: ___; C: kaka nduku xini; A: ___
resoplar vi X: no existe; M: ___; C: kiso xiko$; A: ___
resortera s EJ: iín ndákée
respetar vt 1. X: kañúꞌú; M: kañúꞌú; C: ___$; A: kañóꞌó
2a. X: xakáꞌnú; M: sakáꞌnu; C: ___; A: kasa káꞌno
2b. X: kixaa káꞌnú; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. X: ndasa
káꞌnú; M:
ndasa káꞌnu; C:
___; A: ___
3a. X: xatǒꞌo; M:
sato̠ꞌó; C:
___; A: kasa to̠ꞌo
3b. X: kixaa tǒꞌo; M: no existe; C: ___; A: ___
no respetar X: ya̠ꞌa nu̠ú; M:
___; C: ___; A:
___
respetuoso adj X: tǒꞌo; M: to̠ꞌó; C: ___$; A: to̠ꞌó
2. X: vií ini; M:
___; C: ___; A: ___
3. X: yi̠í ini; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse respetuoso 1a. X: kutǒꞌo; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndutǒꞌo; M: nduto̠ꞌo; C: ___; A: ___
respirar
respirar con congestión X: kai su̠kún;
M: no existe; C: ___; A: ___
responder vt
X: ndikuiin;
M: ___; C: ndakuiin; A: ndakuiin
responder por X: ndikuiin...xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠
respondón adj X: yuꞌú ni; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse respondón 1a. X: xayuꞌú; M: sayuꞌú; C: ___; A: ___
1b. X: kuyuꞌú; M: kuyuꞌú; C:
___; A: ___
1c. X: nduyuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
responsable adj X: vií ini; ;
M: ___; C: ___; A: ___
resquebrarse vi X: ndu̠va̠;
M: ndu̠va̠; C: ndu̠va̠; A: nduva
resucitar vt 1a. X: sinditáku;
M: ___; C: sandatiaku; A: sanataku
1b. X:
nditaku; M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku
resultado m
con el resultado que conj X: no existe; M: ___; C: ___; A: ñaxa̠a̠n
resultar vi 1. X: kana;
M: kana; C: nana$; A: kana
2. X: kee; M: kee; C: kee; A: kee
retoñar vi (de la tierra o en las ramas) X: nana;
M: ___; C: nana$; A: nana
(como árboles en la primavera) X: nana ndíxín; M: ___; C: ___; A: nandisin
retoño m X: numá; M:
___; C: numa$; A: noma
retratar vt X: no existe; M: ___; C: ndatava; A: ___
retratarse vi X: nana; M:
___; C: ___; A: ___
retrato m X: naꞌná; M: naꞌná; C: na̠ꞌna̠; A: na̠ꞌná
reunir fondos vt X: kakin; M:
kakin; C: ___; A: kakin
reunirse vi 1. X: ndi̠ka̠ya̠;
M: ndaka̠ya̠; C: ndakaya; A: ___
2. X: ndikitáꞌán; M:
ndakitáꞌán; C: ndakitaꞌan; A:
nakitáꞌan
revender vt X: ndixikó;
M: ___; C: ndaxi̠kó; A: ___
reventarse vi X: ka̠ꞌndi̠; M: kaꞌndi̠; C: ___; A: kaꞌndi
revivir vi X: nditaku; M:
ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku
revocar vt, vi X: ndikaꞌí; M: ndakaꞌyu̠; C: ___; A: ___; P: kaꞌi
revoltoso adj 1. X: káña; M:
káña; C: kaña$; A: ___; P: káña ini
2. X: xuxan; M:
___; C: ___; A: ___
revolver vt 1. X: kavá;
M: kavǎ; C: kava; A: kava
2. X: ñuu; M: ñuu; C: ___; A: ñoo
rezar vi X: ndikuatu;
M: ___; C: ndakuatu$; A: ___
rezongar vt 1a. X: xayuꞌú; M: sayuꞌú; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa yuꞌú; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kaꞌa válí yuꞌú; M: kaꞌa vali yuꞌu$; C: ___; A: ___
rico adj X: kuíká; M:
kuíka; C: vika$; A: kuíká; P: kuiká
hacer rico X: xakuíká;
M: sakuiká; C: ___; A: ___
X: X: kixaa kuíká; M: no existe; C: ___; A: ___
X: X: ndasa kuíká; M: ndasa kuíká; C: ___; A: ___
ponerse rico X: kukuíká;
M: kukuíká; C: ___; A: ___
X: ndukuíká; M: ndukuíka; C: ___; A: ndukuíká
riego m
con riego, de riego adj X: ndóꞌyó; M: ___; C: ___; A: ___
rifle m X: tixǐi; M:
___; C: tu̠xii, A: tón xiin
rígido
hacer rígido 1a. X: xa
itún; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa itún; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa itún; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse rígido 1a. X: ku itún; M: ku utún; C: ___; A: ___
1b. X: ndu
itún; M: ___; C: ___; A: ___
rincón m X: ___; M: ___; C: tu̠tu̠n; A: ___
río m X: i̠ta; M:
itia̠; C: i̠tia, A: yu̠ta
nacimiento del río X: xi̠ꞌní i̠ta; M: ___; C: ___; A: ___
otro lado del río X: xǐyo; M:
___; C: ___; A: ___
Río de Alpoyecancingo X: I̠ta Táꞌva; M: ___; C: ___; A: ___
Río de Igualita X: ___; M: ___; C: ___; A: ___; P: Ita Kaꞌnu$
Río de Petlacalancingo X: no existe;
M: ___; C: ___; A: ___; P: Ita Xatun$
riqueza f X: kuiká
robar vt 1a. X: sikuíꞌná; M: sakuíꞌná; C: ___; A: kasa
kuíꞌna
1b. X: kixaa kuíꞌná; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ndasa kuíꞌná; C: ___; A: ___
roca f X: yu̠ú; M:
yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠
rociar vi (por ej.: zorrillo, perro o gato) X:
tatá ndaa; M: ___; C: ___; A: ___
rocío m
X: yúyú; M:
yúyú ; C: ___; A: yúyú
rocoso adj X: yu̠ú; M:
yu̠ǔ; C: yu̠u; A: yu̠u̠
rodar vt X: sitúví; M:
___; C: ___; A: ___
vi
X: tuví; M:
___; C: ___; A: tivi
rodear vi X: ka̠va̠
nduu; M: kee nduu; C: ___; A: kono nduu
rodilla f 1a. X: ko̠ndo̠;
M: ko̠ndo̠; C: ko̠ndo̠; A: koꞌndo
1b. ko̠ndo̠ xaꞌa$; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: no existe; M: ___; C: sitin$; A: ___
andar en rodillas X: kaka sítí;
M: kaka sítí; C: ___; A: kaka xiti
ponerse de rodillas X: kusítí; M:
kusítí; C: kusítí; A: kuxítí
rogar vt 1.
X: kuaku ndáꞌvi; M:
kuaku ndáꞌví; C: vaku ndaꞌvi$; A: A: kuaku ndáꞌvi
2. X: no existe; M: ___; C:
___A: kundaka chíꞌña
ruega vt
X: no existe; M: ___; C: kúchíꞌña; A: ___
rojo adj X: kuáꞌa; M: kuáꞌa; C: kua̠ꞌa; A: kuáꞌá
hacer rojo 1a. X: xakuáꞌa; M: sakuáꞌa; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuáꞌa; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kuáꞌa; M: ndasa kuáꞌa; C: ___; A: ___
ponerse rojo 1a. X: kukuáꞌa; M: kukuáꞌa; C: kukuáꞌa; A: ___
1b. X: ndukuáꞌa; M: ndukuáꞌa; C: ___; A: ___
rojo fuerte X: kuáꞌa ni̠í; M: kuaꞌa nii; C: ___; A: ___
rojo oscuro X: kuáꞌa tu̠ún; M: ___; C: ___; A: ___
rojo vivo X: kuáꞌa ñu̠ꞌu̠; M:
___; C: ___; A: ___
rollizo adj X: tíndúú; M: ___; C: ___$; A: ___
romper 1a. vt X: kaꞌnda; M: no existe; C: kaꞌndia; A: kaꞌnda
1b. vi X: ta̠ꞌnda̠; M: tia̠ꞌndia̠; C: tia̠ꞌndia̠; A: ta̠ꞌnda̠
2a. vt X:
ndatá; M: ndatá; C: ndatá; A: ndatá
2b. v pron X: nda̠tá; M:
nda̠tǎ; C: ___; A: nda̠tá
3a. v
pron X: kuláꞌla; M: kulaꞌla$; C: ___; A: ___
3b. v pron X: nduláꞌla; M: ___; C: ___; A: ___
roncar vi 1. X: kai su̠kún;
M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ka̠ña̠ su̠ku̠n; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; C: ___; A: ___
3. X: kui̠so̠ xi̠tín; M: kui̠so̠ i̠xtǐn; C: ___; A: ___
4. X: nda̠ꞌi̠ su̠kún; M: ndaꞌyu su̠ku̠n$; C: ndaꞌyu su̠ku̠n; A: ___
ronronear vi 1. X: kai su̠kún;
M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: ka̠ña̠ su̠ku̠n; M: ka̠ña̠ su̠ku̠n; C: ___; A: ___
ropa f X: ti̠ko̠to̠;
M: ___; C: ___; A: tiko̠to̠
poner ropa X: no existe; M: ___; C: kuiꞌnu; A: ___
rosa adj (color) X: no existe; M: ___; C: ndiꞌi$; A: ___
rosado adj X: kuáꞌa chǐkín; M: ___; C: ___; A: ___
rostizar vi X: ka̠su̠n;
M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason
roto adj 1. (p. ej.: tela, papel) X: láꞌla; M: láꞌlá; C: ___$; A: láꞌlá
2. X: láꞌví; M: láꞌví; C: ___$; A: ___
rozar vi (terreno; antes de sembrar) X: ka̠xi̠n;
M: ka̠xi̠n; C: ___$; A: ka̠si̠n
rucio rodado adj X: kuíin; M:
kuíín; C: ___; A: kuíín
hacer rucio rodado 1a. X: xakuíín;
M: sakuíín; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
kuíín; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse rucio rodado 1a. X: kukui̠i̠n; M: kukui̠i̠n; C: ___; A:
___
1b. ndukui̠i̠n; M: ___; C: ___; A: ___
ruido m X: káꞌmá; M: káꞌma; C: ___; A: ___
hacer ruido 1. X: ka̠su̠n;
M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A:
2. kason
3a. X: kui̠so̠; kui̠so̠; C: ___; A: kui̠so̠
3b. X: ndi̠kui̠so̠; M: ___; C: ___; A: ___
4. (zumbar) X: ni̠ꞌi; M: niꞌi̠; C: ndiniꞌi; A: ni̠ꞌi
5. (como de
trastes) X:
sikáxán; M: ___; C: ___; A: ___
tipo de ruido X: no existe;
M: ndayu; C: ___; A: ___
ruidoso adj
estar ruidoso X: kaxán; M:
kaxán; C: ___; A: ka̠xi̠n
S - s
saber 1. vt X: kuni; M:
kuni; C: kuni; A: koni
2. vt X: kunda̠a̠ ini; M: kundáa ini;
C: ___; A: kundaa ini
3. vt X: tu̠ꞌva; M: tuꞌva̠; C: ___; A: ti̠ꞌva
4. vi (sabor) X: kaxí; M: kaxǐ; C: kaxi; A: kaxi
5. vi
(sabor) X: kuxi; M: kuxi; C: kuxi; A: kuxu
sin saber X: kua̠ꞌa̠n ini; M: kua̠ꞌa̠n ini; C: ___; A: ___
sabio adj (inteligente)
X: ndíchi; M: ndíchí; C: ___; A: ___
sabor m X: ___; M: ___; C: ___; A: siko̠
sabor astrigente de vegetales X: ___; M: ___; C: ___; A: ___
sabor de fruta que no está madura X: yatu; M: atǔ; C: atu$, asun; A: ___
sin sabor adj 1. X: katí; M:
kat; C: katí; A: katí; P: katí
2. (de sabor; se usa más con caña
de azúcar) X: ya̠xa̠; M:
___; C: axa; A: ___
tener buen sabor vi X: ku̠xa̠ꞌa̠n támí
yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
saborear vi X: no existe; M: ___; C: xaxii$; A: ___
sabroso adj X: ya̠sín; M:
ya̠si̠n; C: ya̠xin; A: ya̠si̠n
hacer sabroso X: xaya̠sin;
M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse sabroso 1a. X: kuya̠sín;
M: kuyási̠n; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín; M: ___; C: ___; A: ___
sacar vt X: tavá; M:
tava; C: tava; A: tava
X: no existe; M: ___; C: ndatava; A: ___
X: sañá; M: sañá; C: sañá; A: sañá
X: (ropa; pero no se usa con camisa) X: sikinúú; M: ___; C: sakanuu$; A: ___
X: (para servir a alguien) X: kachiꞌi; M: kachiꞌi; C: ___; A: kachiꞌi; P: kakiꞌi$
X: no existe; M: ___; C: kee$; A: ___
sacerdote m X: su̠tu̠; M:
su̠tu̠; C: ___$; A: su̠tu̠
saciar X: ndixaa
ini; M: ___; C: ___; A: ___
sacrificar vt X: kakin...ta̠i̠;
M: no existe; C: kakin tiáyu; A: ___
2. X: no existe; soko (WHERE
FROM?)
lugar de sacrificio X: veꞌe ndo̠ꞌyo; M:
___; C: ___; A: ___
lugar donde hacen sacrificios X: ñùù sìsò;
M: ___; C: ___; A: ___
sacrificio con que reza X: no existe; M: ___; C: ñaꞌa ndakuatu; A: ___
sacristán m X: no existe; M: ___; C: skrixta$; A: ___
sacudir vt 1. X: sikánda̠;
M: sakánda; C: sakánda; A: ___
2. X: kisi; M: kisi; C: kisi; A: kisin
sagrado adj X: i̠í; M:
yi̠ǐ ~ i̠ǐ; C: ___; A: yi̠i̠
sal f X: i̠ín; M:
ñi̠ǐ; C: ___; A: ñi̠i̠
sal de cal X: i̠ín ya̠xa̠;
M: iin yaxa$; C: ___; A: ñi̠i̠ yása
echar sal X: no existe; M: ___; C: saꞌva$; A: ___
salado adj X: u̠ꞌva̠; M: i̠ꞌva̠; C: u̠ꞌva̠; A: yo̠ꞌva̠
hacer salado 1a. kixaa u̠ꞌva̠; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: ndasa u̠ꞌva̠; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse salado X: ku u̠ꞌva̠; M: ___; C: ku uꞌva; A: ___
salir vi 1a. X: kee; M: kee; C:
kee; A: kee
1b. (más o menos permanente) X: ndee; M: ___; C: ___; A: ___
2a. (p. ej.: persona, planta,
diente, sol; suj. sing.) X: keta; M: kita; C: ___; A:
keta
2b. X: ___; M: ___; C: ___; A: ndeta
3a. (por ej.: plantas, dientes, chicatanas; suj. pl.) X: kana; M: kana; C: kana; A: kana
3b. (suj. pl.) X: kana koo; M: no existe; C: ___; A: kana koo
4. (quedar) X: kindo̠o; M: kindoo; C: ___$; A: kindoo
5. (la punta de una planta que
está brotando) X: ndikuná nu̠ú; M: ___; C: ___; A:
___
(suj. sing.) X: no existe; M: kanáta; C: kanata; A: ___
6. X: ___; M: ___; C: kandata$; A: ___
7. (suj. pl.) X: no existe; M: ___; C: kikoo$; A: kikoo$
8. (una area encerrada) X: no existe; M: ___; C: kikoyo$; A: kikoyo
9. (de un lugar abierto; suj. pl.) X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndikoyó
10. X: no existe; M: ___; C:
___; A: ndikoo;
(suj. pl.) X: no existe;
M: ___; C: ndokoo$; A: ___
hacer salir vt X: no existe; M: ___; C: kee$; A: ___
saliva f X: sìì; M:
tiasii$; C: ___; A: ta̠yuꞌu̠
salivar vi 1a. X: kuya̠sín
yuꞌú; M:
___; C: ___; A: ___
1b. X: nduya̠sín yuꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
salsa f X: tiàꞌá; M: tia̠ꞌá; C: ___$; A: te̠yáꞌá
saltamontes m X: tìkà; M:
ti̠ka C: ___; A: ti̠ka
saltar vi (en el mismo lugar o de un lugar al otro)
X: kandeta; M: kandita; C: kandita; A: kandeta
2. (de un lugar a otro) X: ndava; M: ndava; C: ndava; A: ndava
salud
tener buena salud vi X: no existe; M: no existe; C: kunduváꞌa; A: ___
saludar vt X: chindeé;
M: chindieé; C: chindieé; A: chindeé
2. X: ka̠ꞌa̠n ndióxi̠; M: kaꞌan ndioxi; C: ka̠ꞌa̠n ndioxi$; A: ___
3. (dar la mano) X: tiin ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: kunomi ndaꞌa̠
salvage adj
X: kití; M:
kití; C: kití; A: kiti̠
salvar 1a. vt X: sikâku; M:
sakáku̠; C: sakáku̠; A: sakaku
1b. vi X: ka̠ku; M: kaku̠; C:
kakú; A: kaku
San Juan Bautista
Tlachichilco X: Xìyò Kuáꞌa; M:
___; C: ___; A: ___
San Miguel
Amoltepec X: Miyé; M: ___; C: Kava Ndikoo; A: ___
San Rafael X: Tikǐxi; M:
___; C: Tikixí; A: ___
sanar 1a. vt X: sinduváꞌa; M: sanduvaꞌa$; C: ___; A: sanduva̠ꞌa
1b. v prnl X: ndaꞌa; M: ndaꞌa; C: ndaꞌa; A: ndaꞌa
2a. X: sindáꞌa; M: sandaꞌa$; C: ___; A: sandaꞌa
2b. v prnl X: nduva̠ꞌa; M: ___; C: nduvaꞌa; A: nduva̠ꞌa
sangre f X: ni̠í; M:
ni̠ǐ; C: ni̠i; A: ni̠i̠
fuerte sangre X: ndeé ni̠í;
M: ___; C: ___; A: ___
santificado
estar santificado X: kuyi̠í; M:
kuyíi̠; C: ___; A: kuyi̠i̠
santo adj X: i̠í; M:
i̠ǐ; C: ___; A: yi̠i̠
sapo m X: kóló; M:
___; C: ___; A: ___
X: kóndó; M: ndikóndó; C: ndíkóndó; A: ___
X: no existe; M: ndilékue; C: ndilékue; A: ___
sarape m X: chílo̠; M:
chíꞌlo̠; C: ___; A: tikachí si̠ko̠n
sarna f X: ___; M: ___; C: tikáta; A: ___
Satanás X: kití nǎꞌa; M: kití ñǎꞌa; C: kiti naꞌa$, tiñaꞌa$,
nañaꞌa$; A: ___; P: timiaꞌa$
satisfecho
quedar satisfecho X: ndixaa
ini; M: ___; C: ___; A: xaa ini
sazonar
sin sazonar adj X: katí; M:
kat; C: katí; A: katí; P: katí
seca vt X: no existe; M: ___; C: sakasun$; A: ___
secar 1a. vt X: si íchi̠;
M: sandáchi̠; C: ___; A: sayichi̠
1b. v prnl X: i̠chi̠; M: i̠chi̠; C: i̠chi̠; A: yi̠chi̠
1c. v prnl X: ndi̠chi̠; M: ndachi̠; C: ndachi̠; A: ___
2a. vt X: no existe; M: ___; C:
___; A: sayaa
2b. vt X: no existe; M: ___; C:
___; A: sanayaa
2b. v prnl (la
ropa) X: ndiyaa; M: ndayaa$; C: ___; A: nayaa
3. v prnl (flor, calabacita, pozo) X: ndoko;
M: ndoko; C: ___; A: ndoko
4. v prnl (la lluvia) X: ndikui̠ta; M: ___; C: ndukuita$; A: ___
seco adj X: íchi̠; M:
ichí ~ ndichí; C: íchi; A: yi̠chí; P: íchi
sed f
tener sed 1. X: i̠chi̠
ini; M: ichi̠ ini; C: ___; A: yichí ini
2. X: no existe; M: ___; C: ___; A: yichí...takui̠i
seda f X: ___; M: ___; C: xela$; A: ____
seguido adv
muy seguido (de tiempo o de lugar) X:
chi̠tu̠n; M: chi̠tu̠n; C: ___; A: _
seguir vt X: ku̠ndi̠ku̠n;
M: kundiku̠n; C: tandikun$; A: kundíko̠n
segundo adj
de segunda mano X: túꞌu̠; M: ___; C: ___; A: ___
segundas hierbas X: ___; M: ___; C: ___; A: kuꞌu̠ kivi
hacer que hace el segundo labor X: sindîꞌvi... si̠ndi̠kí; M: ___; C: sandiꞌvi; A: sandiꞌvi
seguro m X: kàà chikiꞌí M: kaa tiku$; C: ___; A: ___; P: kàà káncho
seguro adj X: kútú; M:
kútu̠; C: kutu$; A: ___
estar seguro X: no existe; M: no existe; C: kunduváꞌa; A: ___
seis adj X: i̠ñu̠; M:
kútu̠; C: kutu$; A: ___
sellado
ser sellado X: xa̠ni(?); M: ___; C: ña̠ni; A: __
sellar vt X: ___; M: ___; C: yani$; A: ___
sembrar vt X: chiꞌi; M: chiꞌi; C: chiꞌi$; A: chiꞌi
sembrar con palo X: chiꞌi yókó; M: no existe; C: ___; A: chiꞌi yátá
semejante
algo semejante X: no existe; M: ___; C: ndatáꞌan; A: ___
semental adj (de
maíz o de animales) X: tàtà; M: ___; C: ___; A: ___
semilla f 1. X: si̠ꞌva̠; M: si̠ꞌva̠; C: ___; A: si̠ꞌva̠
2. (chica) X: ndikín; M: ndikín; C: ndakin$; A: ndiki̠n
3. (de fruta como ciruela o
durazno) X: ndu̠ú; M: ___; C:
ndu̠u; A: ___
tipo de semilla X: ya̠va; M:
___; C: ___; A: ___
seno m 1. X: ndosó; M:
___; C: ndosó; A: ___
2. (hablando con un niño) X: loló; M: ___; C: ___; A: ___
sentadera f X: kaꞌá; M: kaꞌá; C: ___$; A: ka̠ꞌa̠
sentado
poner sentado X: no existe; M: ___; C: ___; A: taxi koo
sentarse vi 1a. (suj. sing.) X: kundúꞌú; M: kundúꞌǔ; C: kundúꞌu; A: kandúꞌu
1b. X: ndikundúꞌú; M: ___; C: ndukunduꞌu$; A: ___
2a. (suj. pl.) X: kundoo; M:
kundee; C: kundee; A: kundoo
2b. X: ndikundoo; M: ___; C: ___; A: ___
sentarse en cuclillas X: kundúꞌú koo; M: ___; C: kunduꞌu koo$; A: ___
sentir vt X: kuni; M:
kuni; C: ___; A: ___
sentirse vi X: ___; M: ___; C: ___; A: nakoni
seña f (como rastro) X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P:
ndaꞌá
señalar vt 1a. (con
mano o dedo) X: sináꞌa̠ ndaꞌá M: ___; C: ___; A: sanaꞌa ndaꞌa̠
1b. X: na̠ꞌa̠ ndaꞌá; M: ___; C: ñaꞌa ndaꞌa$; A: ___
2a. (con mano o dedo) X: sikáká ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
2b. X: kaka
ndaꞌá; M:
kaka ndaꞌá; C:
___; A: ___
3. (con
mano o dedo) X: kata nii ndaꞌá; M: ___; C: ___; A: kata nii
4. (con mano o dedo) X: no existe; M: ___; C: kisi
ndaꞌa; A:
___
5. X: no
existe; M: no existe; C: ___; A: kuniꞌya$
señaloso adj (de algo malo) X: íꞌná; M: íꞌna; C: ___$; A: ___
señor m X: táta; M: tata; C:
tátá; A: tátá, tataá
señora f X: nána; M:
náná ~ nana; C: náná; A: náná
2. (para refiere a una anciana; es más respetuoso que nána) X: nána chée; M: nána chee; C: nana chee; A: ___
separar 1. vt X: sikutáꞌa; M: ___; C: sakútia̠ꞌa; A: ___
2a. vi
X: no existe; M: ___; C: taꞌvi sava$; A: ___
2b. X: ndita̠ꞌví sava; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: taꞌví táꞌán; M: ___; C: ___; A: taꞌvi táꞌan
sepulcro m X: ñáñá; M: ___; C: ñáñá; A: ___
ser vi 1. X: koo; M:
koo; C: ___$; A: koo
2. X: kuu; M: kuu; C: ___; A: kukuu
3. X: ___; M: ___; C: kuvi$;
A: ___
serenata f
llevar serenata X: kata ndaa;
M: kata ndiaa; C: ___; A: ___
serio adj X: i̠chi̠
ini; M: ichi̠ ini; C: ___; A: yichí ini
serpiente f X: ko̠ó; M:
ko̠ǒ; C ___: ko̠o; A: ko̠o̠
serrar vt X: no existe; M: ___; C: sanunu$; A: ___
servilleta s X: soꞌmá; M: saꞌma$; C: ___; A: yitin
sesos m X: mbeke xi̠ní;
M: ixán xi̠nǐ; C: ___; A: meke si̠ni
sí adj X: uun; M:
___; C___$; A: oon
si conj 1. X: tá; M:
___; C: tan$, tén; A: tá
2. X: tu; M: tu; C:
tun$; A: ___
3. (combinación de tá y tu) X: tátu; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C:
___; A: táná
5. X: á; M:
á; C: ___; A: án
siempre adv 1. X: nina
saá; M: ___; C: nina saá$; A: ___
2. X: hiñu; M: chuun; C: ___$; A: chiño
sien f X: ña̠ꞌma̠; M: ___$; C: ___; A: ___
siete adj X: u̠xa̠; M:
___; C: u̠xa̠, A: u̠xa̠
siguiente adj X: inka; M:
inka̠; C: ___$; A: inka̠
silbar vi 1. X: tutu;
M: ___; C: ___; A: tutu
2. (muy recio) X: kisívi̠;
M: sikisíví; C: ___; A: kusivi; P: sisivi̠
silla s X: ta̠i̠; M:
tiayu̠; C: tiayu̠; A: tayi̠
silvestre adj X: ikú; M:
ikú; C: yukú; A: yu̠ku̠; P: ikú
sima f X: taꞌví; M: ___; C: ___; A: táꞌvi
simple adj 1. (de sabor) X: katí;
M: katí; C: katí; A: katí; P: katí
2. (de sabor; se usa más con caña
de azúcar) X: ya̠xa̠; M:
___; C: axa; A: ___
3. (menso) X: núú; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse simple X: ndukatí;
M: ___; C: ndukatí
sincero
estar sincero X: ndinuu
ini; M: ___$; C: ___; A: ndinóꞌo ini (?), ñii toon
sobar vt 1. X: ka̠ta̠vi̠;
M: katavi̠; C: ___$; A: katavi̠
2a. X: kavá; M: kavǎ; C: kava; A: kava
2b. X: no existe; M: ___; C: ndakava; A: ___
3. X: kua̠xin; M: kuaxi̠n; C: ___; A: ___
4. X: ndiyákun; M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
5. X: no existe; M: kuꞌni ndaꞌá; C: ___; A: ___
sobre prep X: sa̠tá; M:
sa̠tǎ; C sa̠ta̠; A: sa̠ta̠
sobrenombre X: ki̠ví vǎꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
sobrevivir vi X: kutaku; M:
kutiákú; C: kutiaku$; A: kutaku
sobrina f X: xi̠ku̠n; M:
xiku$; C: ___; A: ___
sobrino m X: xa̠xi̠n; M:
saxin$; C: sa̠xi̠n; A: xa̠xi̠n
sol m X: ñu̠ꞌu; M: ñu̠ǔ; C: ñu̠ꞌu; A: ño̠ꞌo; P:
ñu̠ꞌú
hacer sol vi X: ndandií;
M: ___; C: ___; A: nandii
solamente adv 1. X: ndá; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: ndinuu; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: ndi̠sàà; M: ___; C: ___; A: 1ndasaá
4. X: nina; M: ___; C:
___$; A: nini
5. X: sìín; M: ___; C: ___$; A: ___
6. X: tákua; M: ___; C: ___; A: ___
7. X: no existe; M: ___; C: ___; A: laá
soldado m 1. (casi siempre usa el pronombre ra̠, nda̠ o na̠) X: lapa; M:
lapa; C: ___; A: ___
2. X: ___; M: sindaru; C: ___; A: ___
3. X: ___; M: nachée kue̠ꞌe̠; C: ___; A: ___
sólido
ponerse sólido (la grasa de un caldo cuando se enfrie)
1a. X: kuyúú; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: nduyúú; M: ___; C: nduyúú; A: ___
sollozar X: xa̠ka̠n
ini; M: xa̠ka̠ ini; C: ___; A: xi̠ka̠n ini
sólo 1. adv X: mií; M:
mií; C:___$; A: mi̠i
2. adv
X: ndá; M:
___; C: ndia$; A: ___
3. adj
X: mitúꞌún; M: ___; C: mii tuꞌun$; A: matóꞌon
4. adj (se usa con los números iin y u̠vi̠) X:
ndaá; M: ___; C: ___$; A: ___
5. adj
X: ___; M: ___; C: si$; A: ___
6. part
X: va; M:
___; C: ___$, A: va
7. part
(casi siempre se usa con verbo negativo)
X: ví; M: ___$; C: ___; A: ___
sólo uno X: iin ndaá; M:
iin ndaá; C: ___; A: ñii la̠á
ponerse solito X: ndundíi; M:
___; C: ___; A: ___
solitario
sentir solitario 1a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá; C: ___; A: ___
1b. X: nduchíꞌñá; M: ___; C: ___; A: ___
soltar 1a. vt X: sañá; M:
sañá; C: sañá; A: sañá
1b. vi X: ___; M:
___; C: ___; A: sa̠ña̠
2a. vt
(ropa; pero no se usa con camisa) X:
sikinúú; M: ___; C: sakanuu$; A: ___
2b. vi (para abajo) X: kinúú; M: kunuu; C: ___;
A: ___
3a. vi
(el cuerpo) X: xave̠e; M: save̠ě; C: ___; A:
___
3b. vi X: kixaa ve̠e; M: no existe; C: ___; A: ___
3c. vi X: no existe;
M: ndasa ve̠e; C: ___; A: ___
soltero adj X: kuâán; M:
kuáǎn; A: kuáa̠n
solución
no hay solución X: kǒó ta̠tán;
M: ___; C: ___; A: ___
sombra f X: nda̠tí; M: katí;
C: ___$; A: kunda̠ti̠
sombrero m X: xîní; M:
xínǐ; C: xíni̠; A: síni̠, yu̠síni
copa de sombrero
X: kaꞌá xîní; M: ___; C: kaꞌa yuxini$; A: ___
sompo (reg.) m (tipo de
calabaza que es rayada con blanco) X: ___; M: ___; C: ___; A: ___;
P: tinuu
sonaja f X: li̠ka̠ña̠;
M: kití káña̠; C: ___; A: ___
sonámbulo
ser sonámbulo X: ndiko̠o sáná; M: ___; C: ndoto
sána; A: ___
sonar vi 1. X: kaꞌa; M: kaꞌa; C: kaꞌa$; A: ___
2. (sonido de plástico, de zacate
seca, de hierbas, etc.) X: ka̠ña̠; M: ka̠ña̠; C: ___;
A: ___
3. X: ___; M: ___; C: kuakaxan$; A: ___
vi X: xáa; M:
___; C: ___; A: ___
vi
X: no existe; M: ___; C: ñana$; A:
___
sonido m X: naꞌma; M: ___; C: naꞌma; A: ___
sonido tropel X: no existe; M: ___; C: kachin; A: ___
soñar vi X: ndixáni;
M: ___; C: ___; A: xani
soplador m X: ndivíchin;
M: ___;
C: nditivi$; A: ___
soplar vi X: tivi; M:
tivi; C: tivi; A: tivi
soportar vi X: xa̠ꞌa̠ ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
sordo adj X: sóꞌó; M: soꞌo; C: ___; A: sóꞌó; P:
sóꞌó
sostener vt 1. X: ndaniꞌi; M: ndoniꞌi; C: ___; A: ndaniꞌi
2. tiin ndaa; M: ___;
C: ___; A: tindaa
suave adj X: vitâ; M:
vitá; C: vitá; A: vitá
(por ej.: frijoles, nixtamal, lodo, carne) X: laꞌmba; M: laꞌmba̠; C: ___; A: ___
hacer suave vt 1a. X: xalaꞌmba; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa laꞌmba; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xavitâ; M: savitá; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa
vitâ; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse suave X: kulaꞌmba; M: kulaꞌmba̠; C: ___; A: ___
X: ndulaꞌmba; M:
___; C: ___; A: ___
X: kuvitâ; M: kuvitâ; C: kuvitâ; A: ___
X: nduvitâ; M: ___; C: ___; A: ___
subir 1a. vt X: sindáá; M:
___; C: sandaa$; A: ___
1b. vi X: ndaa; M:
ndaa; C: ndaa; A: kundaa
2. vi (pájaros en los árboles) X: ___; M: ___; C: koso; A: ___
3. vi X: xi̠nu
koo; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt X: no existe; M: ___; C:
sakaa$; A: ___
suceder vi X: kuu; M:
kuu; C: ___; A: kukuu
sucio adj 1. X: ya̠kua̠;
M: ya̠kua̠; C: ___; A: yakua̠
2. X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P: chaꞌan$
3. X: kuíin; M: kuíín; C: ___; A: kuíín
4.
X: ta̠ka̠; M: ta̠ka̠; C: ta̠ka̠; A: ___
sudar vi (como un vaso con algo frío)
X: ndikuaku; M: ___; C: ndakuaku$; A: ___
sudor m X: tìti̠ín; M:
___; C: tia̠tiin, A: ta̠tíin
suegro, a m, f X: si̠so; M:
xiso̠; C: ___$; A: si̠so
sueldo m X: ya̠ꞌvi; M: yaꞌvi̠; C: ___; A: ya̠ꞌvi
suelo m M: ñuꞌú; M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P:
ñuꞌú
sueño m 1. (por el
cansancio) X: mǎꞌna; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: xa̠ni; M: ___; C: ___; A: ___
suerte f
dejar la suerte X: ndikava
suerte; M: ___; C: kandakava suerte; A: ___
que tiene suerte para cazar X: sùꞌún; M: ___; C: ___; A: ___
sufrimiento m X: tindóꞌó; M: tundoꞌo; C: ___; A: ___
X: no existe; M: cháꞌán; C: ___; A: ___
sufrir vi 1a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá; C: ___; A: ___
1b. X: nduchíꞌñá; M:
___; C: ___; A: ___
2. X: ndoꞌo; M: ndoꞌo; C: ___$; A: kundoꞌo
hacer sufrir X: sindóꞌó; M: sandoꞌo$; C: sandoꞌo$; A: ___
surco m
X: chi̠chi; M:
chichi̠; C: ___; A: chi̠chi
suspendido
estar suspendido X: kutaꞌnu; M: kutaꞌnu; C: ___; A: ___
suspender vt (una decisión) X: chitaꞌnu; M: no existe; C: ___; A: ___; A: kataꞌnu$
suspirar X: xa̠ka̠n
ini; M: xa̠ka̠ ini; C: ___; A: xi̠ka̠n ini
susurrar vi X: ka̠ꞌa̠n yǎá; M: ka̠ꞌa̠n ya̠á; C: ___; A: ___
T - t
tabla s X: vi̠tún; M:
vitu$; C: vitu$; A: vi̠ti̠
tacaño adj 1. X: xíꞌndá; M: xíꞌndia̠; C: ___; A: síꞌnda̠
2. X: ndeé ini; M: ___; C: ___; A: ___
tal
tal vez 1. X: vasana; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: chi vasana; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: á sana; M: á sana; C: ___; A: ___
4. X: ___; M: ___; C: ___; A: vavaa̠
taladrar vt X: kaan; M:
kaan; C: kaan; A: kaan
talar vt (antes de sembrar) X: ka̠xi̠n; M: ka̠xi̠n; C: ___$; A: ka̠si̠n;
tallo m X: sa̠ma̠; M: ___; C: ___; A: tamá
tallo de maíz X: itu; M: itu;
C: itu; A: yutu; P: itu
tamal m
tamal de carne X: tikôó; M: ___$; C: ___; A: tikoo̠
tamal de calabaza X: tikiín; M:
___; C: ___; A: ___
tamal de elote X: sùví; M:
___$; C: ___; A: sivi̠
tamal de frijol X: ndi̠saán; M:
___; C: ___; A: ___
tamal de frijol molido X: ___; M: ___; C: ___; A: tikañíí
tamal de frijoles frescos X: lǔsu; M:
___; C: ___; A: no̠o̠ yusu
tamalayota (calabaza que es es colorada o naranjada
afuera) X: kiâꞌmí; M: ikín ñaꞌmi; C: ___; A: ___
tambalearse vi (con mareo o borrachería) X: xikó
ka̠va; M: ___; C: ___; A: ___
también adv 1. X: tu; M:
tu; C: tun$; A: ___
2. X: tuku; M: tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú
3. conj
(se usa entre palabras y frases) X: tin; M: chin$; C:
___; A: tín
tambor m X: ___; M: la̠mbo̠; C: la̠mbo̠;
A: ___
tamo m X: ya̠á; M:
ya̠ǎ; C: ___; A: ya̠a̠
X: yǎka; M: yáka; C: yáka; A:
___
tanto conj X: ___; M: ___; C: suꞌva$; A: ___
tapa f X: yuꞌú; M: yuꞌú; C: yu̠ꞌu; A: yuꞌu̠
tapar vi X: __; M: kava;
C: kava; A: ___
X: ___; M: ___; C: tiindiaa$; A: ___
tarántula f X: ___; M: tindóo; C: tindóó;
A: tindóo
tardar vi 1. X: kua̠chi̠;
M: kuachi̠; C: ___; A: kuachi̠
2a. X: kuvai; M: no existe; C: ___; A: ___
2b. X: nduvai; M: ___; C: ___; A: ___
hacer tardar vt xavai; M: no
existe; C: ___; A: ___
tardó X: ku̠nàꞌá; M: ___; C: ___; A: ___
tarde s, adv X: xikuàá; M:
___; C: kuaa; A: xikuaa
tartamudo adj X: ta̠ta̠n; M:
___; C: ___; A: ___
tecolote f X: tìmí; M:
timǐ; C: ___; A: ___
techo m X: xi̠ꞌní veꞌe; M: ___; C: ___; A: xini veꞌe
teja f X: téja; M:
chiyo; C: ___$; A: chiyo
tejamanil m X: taí; M:
tia̠yú; C: ___; A: ___
tejer vt X: no existe; M: kunu; C: kunu; A: ___
tejocote m X: ___; M: ___; C: ___; A: ti̠nomi̠
tejón m X: ìì; M:
yii̠; C: ___$; A: yii
telar
telar de cintura m X: no existe; M: ___; C: isa$; A: ___
telaraña f X: xi̠ndu̠ꞌva̠; M: xindu̠ꞌva̠; C: ___; A: ___
temazcal m X: íꞌín; M: íꞌin; C: íꞌin; A: ñíꞌi
temblar vi (la tierra) X: ta̠an; M: ta̠ǎn; C: ___; A: ta̠an
hacer temblar vt 1. X: kisi;
M: kisi; C: kisi; A: kisin
2. X: sikánda̠; M: sakánda; C: sakánda; A: ___
3. X: sitâan; M: ___; C: ___; A: ___
temblar por calentura 1a. X: tu̠vi;
M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndi̠tu̠vi; M: ___; C: ___; A: ___
temer vi X: kundasí;
M: kundasí; C: ___; A: ___
templero f
templero del telar X: no existe;
M: ___; C: minǐ; A: ___
templo m X: veꞌe ñu̠ꞌu; M: venúꞌu; C: ___; A: veꞌe ño̠ꞌo
temporada f
temporada de secas X: M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí
temporada del frío X: kaxin; M:
kaxin; C: ___; A: ___
temprano adv 1. (en la mañana) X: naꞌa; M: ñaꞌa$; C: ___; A: ___
2. (de la mañana) X: xita̠a̠n; M: ___; C: xitia̠a̠n; A: xitaan
3. (antes de que esperaba) X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠; C:
___; A: yachi
tenate m X: ndo̠ꞌó; M:___$; C: ndo̠ꞌó; A: ___
tendón m X: tùchi; M:
___; C: ___$; A tu̠chu
tener vt 1. X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi; A: kuniꞌi
2. X: kuu mií; M: no existe; C: ___; A: kukomi
3. (cosas en común) X: koo ndikáꞌnú; M: káꞌnu; C: ___; A: ___
ten X: uꞌún; M:
___; C: ___; A: ___
tentar vt X: koto
ndosó; M: koto ndoso̠; C: ___$; A: koto ndoso
tentón adj X: ndaꞌá; M: ndaꞌá; C: nda̠ꞌa, A: ndaꞌa̠; P: ndaꞌá
ser tentón 1a. X: xandaꞌá; M: sandaꞌá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ndaꞌá; M: no existe; C: ___; A: ___
terco adj X: no existe; M: ___; C: ___; A: ta̠toon
terminar 1a. vt X: sindíꞌí; M: sandiꞌi; C: ___; A: sandiꞌi
1b. vi X: ndiꞌi; M: ndiꞌi; C: ___$; A: ndiꞌi; P: ndiꞌi
2a. vt
X: sixînu; M: saxinu; C: ___; A: ___
2b. vi X: xi̠nu; M: xi̠nu; C: ___$; A: xi̠no
3. (algo lineal,
como surco) X:
keta xíyó; M: kita xíyo; C: ___; A: ___
terreno m X: ñuꞌú; M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P:
ñuꞌú
terreno donde no pueden sembrar con yunta X: nda̠xi̠n; M:
nda̠xi̠n; C: ___; A: nda̠xi̠n
testamento m X: ndaí; M:
___; C: ___; A: nda̠yi
testificar vt ndikuiin...xa̠ꞌá; M: ___; C: ___; A: ndakuiin...xa̠ꞌa̠
testimonio m (documento) X: ata; M: ata; C: ata; A: ___
tía f X: xìxì; M:
xixi; C: xixi; A: sisi
tía política s nána loꞌo; M: siꞌi loꞌo$; C: siꞌi loꞌo$, naloꞌo; A: ___
tibio adj 1. X: vi̠xi̠n;
M: ___$; C: vi̠xi̠n; A: ___
2. X: no existe; M: ___;
C: saa$; A: saa̠
ponerse tibio X: nduvi̠xi̠n;
M: ___; C: nduvixin; A: ___
tiempo m 1. X: kùꞌvà; M: kuꞌva; C: ___$; A: ___
2. X: ___; M: ___; C: tiembo$; A: ___
hace tiempo 1. X: xinaꞌá; M: ya̠chi̠n; C: ___; A: ya̠ti̠
2. X: ya̠chi̠; M: ya̠chi̠n; C: ___; A: ya̠ti̠
3. X: saá ví; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: ___; M:
___; C: tiembo$; A: ___
tiempo de calor, sequía X: imí; M: imí; C: ñumí$; A: ño̠mí
tiempo de lluvias X: sáví; M:
sáví; C: ___; A: sáví; P: sáví
tener tiempo X: kunáꞌa; M: kuñaꞌa̠; C: ___$; A: kunaꞌa
tierno adj ítá; M:
ítiǎ; C: ítia̠; A: yúta̠; P: ítá
hacer tierno 1a. X: xa
ítá; M: sa ítia̠; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa ítá; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse tierno 1a. X: ku
ítá; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: ndu ítá; M: ndu ítia̠; C: ndu ítia̠; A: ___
tieso adj X: ndakú; M: ndaku̠;
C: ndaku̠; A: nda̠ku̠
hacer tieso vt 1a. X: xa
itún; M: ___; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa itún; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa itún; M: ___; C: ___; A: ___
ponerse tieso 1a. X: ku
itún; M: ku itún; C: ___; A: ___
1b. X: ndu itún; M: ___; C:
___; A: ___
tierra f 1. X: ñuꞌú; M: ñuꞌú; C: ñu̠ꞌú; A: ñoꞌo̠; P:
ñuꞌú
2. (mundo) X: ñùù íví; M: ___; C: ña̠yúvi,
A: ñoyívi
tierra muy fértil al borde de un río X: xu̠xa̠n; M:
___$; C: ___; A: ___
tigre m X: ndikaꞌa; M: ___; C: kuíi̠n; A: kuíi̠n, ndikaꞌa
tigrillo m X: no existe; M: ___; C: ñaña$, ñañaa; A: ___
timido adj X: tíkú; M: ___; C: ___; A: ___
ser tímido 1a. X: kutíkú;
M: kutúku̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndutíkú; M: ___; C:
___; A: ___
tío m X: xìtò; M:
xito; C: xito; A: sito
tío político X: táta loꞌo; M: ivá loꞌo; C: ___; A: ___
tipo m X: nu̠ú; M:
nu̠ǔ; C: nu̠u̠; A: no̠o̠
tirar 1a. vt X: kata; M:
katia; C: katia; A: kata
1b. vt X: no existe; M: ndakatia; C: ndakatia; A: ___
2. vt
X: sikáná; M:
sakána; C: sakána; A: sakana
3. vt
X: sukún; M: ___; C: ___; A: ___
4. vt
(líquido sobre algo o alguien en el temazcal) X: sikáá; M: sakáá; C: sakaa; A: ___
5. vt
(fusilar) X: kiní; M: kiní; C: kiní; A: kiní
6. vt
(meter) X: koꞌni ndaa; M: koꞌni; C: ___$; A: ___
7. vt
(líquido) X: no existe; M: ___;
C: kati$; A: ___
8. vi (líquido, cosa) X: kui̠ta̠; M: kui̠tia̠;
C: ___; A: kui̠ta̠
hacer tirar vt X: no existe;
M: ___; C: sakatia; A: ___
tiznar 1a. vt X: xatu̠ún; M: satu̠u̠n; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa tu̠ún; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa tu̠ún; M: ___; C:
___; A: ___
2a. vi
X: kutu̠ún; M: kuchi tuun$; C: ___; A: ___
2b. vi X: ndutu̠ún;
M: ___; C: ___; A: ___
tizne m o f
X: tu̠ún; M:
tu̠ún; C: ___; A: to̠ón
tlacolole (reg.) m (terreno
donde no pueden sembrar con yunta porque es muy
inclinada) X: nda̠xi̠n; M: nda̠xi̠n; C: ___;
A: nda̠xi̠n
tlacuache m X: xa̠ko; M:
xako̠; C: ___$; A: xáko
Tlapa de Comonfort X: Ti̠ndàꞌì; M: ___; C: Tindia̠ꞌyu̠, A: Ta̠ndáꞌyi
tlapaneco m X: ívaa; M:
iváa; C: ___$; A: ___
Tobaco (uno de los dioses/demonios) X: no existe; M: ___; C: Ñunú; A: ___
tobillo m X: su̠kún xa̠ꞌá; M: ___$; C: ___; A: si̠ko̠n xa̠ꞌa̠
tocar vt 1. (a
la puerta) X: kani ndaꞌá; M: kani ndaꞌá; C: ___; A: ___
2. (por ej.: guitarra, campana, puerta) X:
sikáꞌá; M:
sakáꞌá; C:
sandaa$; A: sakaꞌa
3. (instrumento
de viento) X: tivi; M: tivi; C: tivi; A:
tivi
X: tiin ndaa; M: ___; C: ___; A: tondaa̠
X: no existe; M: no existe; C: kasa ndaꞌa; A: ___
estar tocando X: xa̠ni; M:
ñani̠; C: ___; A: xani, ñani
tocar la suerte X: ndikava
suerte; M: ___; C: kandakava suete; A: ___
hacer tocar vt (p. ej.: radio, tocadisco) X: sikátá; M:
___; C: sakata; A: ___
todavía adv X: ya̠a̠; M:
___; C: ___; A: ___
todavía no X: tǎꞌan; M: ta̠án; C: ta̠án; A: ta̠ꞌan
todo adj 1a. X: ndiꞌi; M: ___; C: ___$; A: ndiꞌi; P: ndiꞌi
1b. X: ndiꞌi saá; M: ___; C: ___$; A: ndiꞌi saa
2. X: ya̠a̠; M: ___; C: ___; A: ___
todos los días X: vitin ta̠a̠n;
M: ___; C: ___; A: ___
tomar vt 1. (agarrar) X: kiꞌin; M: kiꞌin; C: kiꞌin; A: kiꞌin
2. (beber) X: koꞌo; M: koꞌo; C: koꞌo; A: koꞌo
dar de tomar vt X: sikóꞌó; M: sakóꞌó; C: ___; A: sakoꞌo
tomate m X: tinaná; M:
___; C: tinana̠; A: tinana
tomate pera, tomate roma X: tinaná ndikuaa$; M: ___; C: ___; A: ___
tomate silvestre, jaltomate X: tinaná
válí; M: ___; C: ___; A: ___
tomate verde, tomatillo X: tinaná so̠ó;
M: ___; C: ___; A: ___
tonto adj 1. X: kíꞌví; M: kíꞌvi; C: ___; A: kíꞌví
2. X: 1núú; M: ___; C:
___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: soꞌo$; A: ___
torcer 1a. vt X: kavá; M:
kavǎ; C: kava; A: kava
1b. vi X: ka̠va̠; M:
ka̠va̠; C: ___; A: ka̠va̠
2a. vt
X: xayakuá
2b. vt X: kixaa yakuá; M: no existe; C: ___; A: ___
2c. vt
X: ndasa
yakuá
2d. vi X: kuyakuá;
M: kundiakua; C: ___; A: ___
2e. vi X: nduyakuá; M:
___; C: ___; A: ___
3a. vi X: kuyo̠ꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
3b. vi
X: nduyo̠ꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
torcido adj 1. X: yakuá;
M: yakuá; C: ndiakua$; A: ___
2. X: yo̠ꞌó; M:
___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ___; A: kíví
ponerse torcido X: kutoso; M:
___; C: ___; A: ___
X: ndutoso; M: ndutoso; C: ___; A: ___
3a. vi X: kuyo̠ꞌó; M:
___; C: ___; A: ___
3b. vi
X: nduyo̠ꞌó; M: ___; C: ___; A: ___
2d. vi X: kuyakuá;
M: kundiakua; C: ___; A: ___
2e. vi X: nduyakuá; M:
___; C: ___; A: ___
tormenta f X:
sa̠ví íꞌná; M: ___; C:
___; A: sa̠vi̠ ta̠chi̠; P: savi nǎꞌa$, savi
tachi$
toro m X: si̠ndi̠kí;
M: ___; C: ___$, A: si̠ndi̠ki̠
toro artificial X: toro ka̠ꞌndi̠; M: ___; C: ___; A: ___
tortilla f 1. X: xi̠tá; M:
i̠xtǎ; C: i̠xtǎ; A: si̠ta̠; P: ixta$
2. (pequeña; especialmente para niños; hablando con un niño) X: lúlu; M:
lulu; C: ___; A: ___
tortilla de masa no bien molida X: ikin; M: ikin; C:
___; A: ___
tortilla seca X: lakuán; M:
lakuán; C: ___; A: ___
tortilla última X: menke; M:
menke$; C: ___; A: ___
tortuga f X: xììn kuái̠;
M: ___; C: lu̠ví; A: ___
tos f
tener tos X: katá su̠kún;
M: katá súkǔn; C: ___; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$
tener tos con flemas X: katá naña
su̠kún; M: kata naña súku̠n; C: ___; A: ___
tener tos seca X: katá íchi̠
su̠kún; M: kata ichí súku̠n; C: ___; A: ___
tos ferina X: sàì kàà; M:
___; C: ___; A: ___
toser X: katá su̠kún;
M: katá súkǔn; C: ___; A: kata si̠ko̠n; P: kata sukun$
tostado m X: la̠lu̠; M:
no existe; C: ___; A: ___
tostar vt X: sikásu̠n;
M: sakásu̠n; C: ___; A: sakason
vi X: ka̠su̠n;
M: ka̠su̠n; C: kasu̠n; A: kason
totalmente adv X: ya̠a̠; M:
___; C: ___; A: ___
totomostle m X: ña̠má; M:
ña̠ma̠; C: ñama$; A: ña̠ma̠
totopo m X: ti̠kásu̠n;
M: ___; C: tikasu̠n; A: tikason
Tototepec X: Sínǔní; M:
___; C: Yoso Nuni$; A: Sinóni
trabajar vt 1a. X: xachíñú; M: sachíñu; C: kasa chíñu; A: kasa chiño
1b. X: kixaa chíñú; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: no existe; M: ndasa chíñú; C: ___; A: ___
1d. X:
kachíñú; M: no existe; C: ___; A: kichíño; P: kachiñu
trabajo m X: chiñu; M:
chiñu; C: chiñu; A: chiño
con mucho trabajo X: tùví ndióxi̠;
M: ___; C: ___; A: ___
trabajoso adj X: xuxan; M:
___; C: ___; A: ___
traducir vt 1. X: sindíkó
ko̠o...tu̠ꞌun; M: ___;
C: ___; A: ___
2. X: sindíkó niꞌi...tu̠ꞌun; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: no existe; M: ___; C: ndoko
niꞌi...tuꞌun$; A: ___
traer vt X: kuikó; M:
vikó; C: viko$; A: kuikó
2. X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi, kaniꞌi; A: kuniꞌi;
tragar vt X: kokó; M:
koko; C: koko; A: kokó
tragico adj X: suchí; M:
___; C: ___$; A: ___
tranquilo adj X: táxín; M:
táxi̠n ; C: táxi̠n; A: tasi̠in
quedar tranquilo X: kutáxín;
M: kutáxi̠n; C: kutáxi̠n; A: ___
1b. X: ndutáxín; M: ndutáxǐn; C: ___; A: ___
transportar vt 1. X: kuikó;
M: vikó; C: viko$; A: kuikó
2. (consigo; persona, animal) X: kundaka; M: kundiaka; C: kundiaka; A: ___
trapiar vt X: ndikata;
M: ndakatia; C: ndakatia; A: nakata
trasladar vt X: sama; M:
sama; C: ___; A: sama
traspasar vi (líquido) X: ndikuaku; M: ___; C: ndakuaku$; A: ___
trasplantar vt X: nditaán;
M: ndataan$; C: ___; A: ___
trastes m X: ko̠ꞌó; M: ko̠ꞌǒ; C: ko̠ꞌo̠; A: ko̠ꞌo̠
tratar vt (bien o mal) X: kuniꞌi; M: kuniꞌi; C: kuniꞌi, kaníꞌi; A: kuniꞌi
tratar amablemente (insinceramente) 1a. X: kuvatá;
M: kuvatia; C: kuvatia; A: ___
1b. X:
nduvatá; M: ___; C: ___; A: ___
tratar mal X: kixaa
kini; M: no existe; C: ___; A: ___
travesura
hacer travesura X: xasáka; M:
___; C: kasa saka$; A: ___
travieso adj 1. (refiere principalmente a los niños) X: káꞌan ini; M: káꞌa̠n ini; C: ___; A: ___; P:
2. X: káña; M: káña; C: kaña$; A: ___; P: káña ini
3. X: no existe; M: ndaꞌa ni$; C: ___; A: ___
treinta adj X: oko u̠xi̠;
M: ___; C: okoxi$; A: ___
trementina f X: xùxà; M:
___$; C: xu̠xa; A: ___
trementina negro que cae de los pinos
X: ___; M: ___; C: xuxa siꞌva; A: ___
trementina fresca X: ___; M: ___; C: xuxa kuii; A:
___
trementina formada en bolitas duras X: ___; M: ___; C: xuxa
ndiuu; A: ___
trenzar vt X:
katún xi̠ꞌní; M: ___; C: ___; A: ___
estar trenzado X: kunuꞌni xi̠ꞌní; M: ___; C: kunuꞌni xini$; A: ___
tres adj X: u̠ni̠; M:
___; C: ___$; A: u̠ni̠
todos los tres X: no existe; M: ___; C: ___; A: ndiu̠ni̠
tripas f X: sìtì; M:
isiti$; C: ___$; A: xiti
triste adj 1. X: chíꞌñá; M: chíꞌña; C: chaꞌan$; A: chíꞌña; P:
chaꞌan$
2. (por ser solito) X: ndíi; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: suchí; M: ___; C: ___$; A: ___
4. X: ndáꞌvi; M: ndáꞌví; C: nda̠ꞌví; A: ndáꞌví
ponerse triste 1a. X: kuchíꞌñá ini; M: kuchíꞌñá ini; C: ___; A: ___
1b. X: nduchíꞌñá; M:
___; C: ___; A: ___
2a. (una tristeza muy profunda) X: kundíi ini; M: kundi̠i ini; C: ___; A: ___
2b. X: ndundíi; M: ___; C: ___; A: ___
3. (una tristeza
muy fuerte; es más fuerte que kuchíñá ini) X: kusuchí
ini; M: kusúchí ini; C: kusuchi ini; A: kuchuchú ini
troje f 1. X: ya̠ka̠;
M: ___$; C: ___; A: yaka̠
2. (estilo viejo) X: ya̠ka̠ ñuꞌú; M:
___; C: ___; A: ___
tronar vi 1. X: ka̠ꞌndi̠; M: kaꞌndi̠; C: ___; A: kaꞌndi
2. X: ni̠ꞌi; M: niꞌǐ; C: niꞌi$; A: niꞌi
3. (lluvia) X: nda̠ꞌi̠ sa̠ví; M: ___; C: ndaꞌyu savi$; A: nda̠ꞌyi̠ sa̠vi̠
hacer tronar X; sikáꞌndi̠; M: sakáꞌndi̠; C: ___; A: ___
tronco m X: no existe; M: táꞌnú; C: ___; A: ___
tropezar 1. vt
X: kaki̠ꞌi; M: ___; C: ___; A: ___
2. vi X: kachiꞌi xa̠ꞌá; M: kachiꞌi xaꞌa$; C: ___; A: ___
3. vi
X: kaku̠ꞌun; M: kakuꞌun; C: ___; A: kako̠ꞌon
trozo m 1. X: koꞌndo; M: koꞌndo; C: koꞌndo; A: koꞌndo
2. X: ñaꞌñu; M: ñaꞌñu; C: ñaꞌnu$; A: ñáꞌño; P: ñaꞌñú
truncado adj X: ___; M: ___; C: tiku̠ndu̠; A: ___
tuétano m
X: mbeke; M:
meke$; C: ___; A: meke
tule m (se usa en hacer sillas de rezo) X: no existe; M: ___; C: koꞌyo; A: ___
tumbar vt 1a. (hacer caer; obj. sing.) X: sikâva
1b. X: sindikává; M: sandákáva; C: sandakava$; A: sanakava
2. (hacer caer) X: sindúvá;
M: ___; C: ___; A: ___
3. (para abajo) X: ka̠ta̠vi̠; M: katavi̠; C: ___; A: ___
tumorcillo m (forúnculo) X: ta̠ꞌa; M: ___; C: ___; A: ___
túmulo m X: ñáñá; M: ___; C: ñáñá; A: ___
tuna f X: chǐkín; M:
chi̠kín; P: chikín; A: chi̠kín
tupido
ponerse tupido 1a. X: kukóꞌo̠; M: kukóꞌo̠; C: ___; A: ___
1b. X: ndukóꞌo̠; M:
___; C: ___; A: ___
tuza f X: tiu̠ꞌú; M: ___; C: ___; A: ___
U - u
último adj 1. (hijo) X: menke;
M: menke$; C: ___; A: ___
2. (hijo) X: xátún; M: ___; C: xátun; A: ___
3. X: no existe; M: maton$; C: ___; A: ___
4. X: no existe; M: ___; C: sain$; A: ___
un, uno adj X: iin; M:
iin; C: ___; A: ñii
uno a otro X: táꞌán; M: táꞌán; C: ta̠ꞌan, A: táꞌán
uno por uno, cada uno
X: iin iin; M: iin iin; C: ___; A: ñii ñii
único adj X:
iin ndaá kulu; M: iin ndaá núu̠; C:
___; A: ___; P: iin ndaa kulu
undio adj
bien unido X: kútú; M:
kútu̠; C: kutu$; A: ___
untado
estar untado X: no existe; M: no existe; C: kaa; A: ___
untar vt X: ndiyákun;
M: ndayakun; C: ndayakun; A: ___
uña f X: chîín; M:
chíǐn; C: chíi̠n; A: chíi̠n
urraca azulejo f (ave) X: xǐli; M: ___$; C: ___; A: ___
usado adj X: túꞌu̠; M: ___; C: ___; A: ___
usar vt X: kuniñúꞌú; M: kuniñúꞌú; C: ___; A: koni ñóꞌó
usar frugalmente vt 1a. X: xakuíꞌí; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíꞌí; M: no existe; C: ___; A: ___
2a. X: xayóko; M: sayóko; C: ___; A: ___
2b. X: kixaa yóko; M: no existe; C: ___; A:
___
V - v
vaca f X: si̠ndi̠kí;
M: ___; C: ___$, A: si̠ndi̠ki̠
vaciar vaciar
1a. vt X: koyo; M: koyo;
C: ___; A: koyo
1b. X: ndikoyo; M: ___; C: ___; A: ___
2a. vt X: xayuchí; M: savichí; C: ___; A: ___
2b. vt X: kixaa yuchí; M: no existe; C: ___; A:
___
2c. v prnl X: kuyuchí; M: kuvichí; C:
___; A: ___
2d. v prnl X: nduyuchí;
M: ___; C: ___; A: ___
3. vt X: ndiso
ndee; M: ___; C: ___; A: ___
4. X: ___; M: ___; C: ___; A: nandiso
vacilar vi X:
kaka u̠vi̠ ini; M: no existe; C: ___; A: kaka
ini
vacío adj 1. X: yuchí; M:
vichí; C: vichi$; A: vi̠chí
2. X: ___; M: ___; C: ___; A:yúyú
dejar vacío vt 1a. X: xayuchí;
M: savichí; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa
yuchí; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse vacío 1a. X: kuyuchí;
M: kuvichí; C: ___; A: ___
1b. X: nduyuchí; M: ___; C: ___; A: ___
vacunarse v prnl X: kutátán;
M: kutátán; C: ___$; A: kuta̠ta̠n
valiente adj 1. X: táí; M:
tiáyú; C: tiáa; A: téé
2. X: ta̠a; M: tia̠ǎ; C: tia̠a; A: ta̠a
hacerse valiente X: xata̠a; M:
___; C: kasa tiaa; A: ___
ponerse valiente 1a. X: kutáí; M: kutiáyú; C: ___; A: ___
1b. X: ndutáí; M:
ndutiáyú; C: ___; A: ___
valuar vi X:
ndaa ya̠ꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
vano adj
en vano adj
ya̠ma̠ní uun;
M: ___; C: ___; A: ___
2. X: xǐko; M: ___; C: ___; A: ___
vapor m X: yo̠kó; M:
yo̠kǒ; C: ___$; A: yo̠ko̠
vara f X: ndùkù; M:
___; C: ___; A: ___
veinte adj X: o̠ko̠; M:
___; C: ___$, A: o̠ko̠
veintenas adj X: xiko; M:
___; C: ___$; A: si̠ko̠
vejiga f X: xáxa; M: ___; C: ___; A: sa̠sa̠
vela f X: tímá; M:
tímá; C: tiúmá; A: tímá
vello m X: ixí; M:
ixí; C: ___$; A: yisi̠
vello de cuerpo X: ___; M: ___; C: ___; A: yisi ñii̠
velludo adj X: túmí; M:
___; C: túmí; A: ___
vena f X: tùchi; M:
___; C: ___$; A tu̠chu
venado m X: isu; M:
isu; C: isu$; A: yusu
venadito X: ndíní; M:
___; C: ___; A: ___
vencer vi 1. X: kuchíñú; M: kuchiñu; C:
kuchuun$; A: kuchiño
2. X: kundeé; M: kundie̠e; C: ___$; A:
kundee
vender 1. vt X: xikó; M: xi̠kó;
C: xi̠kó; A: si̠kó
2. v prnl X: kia̠ꞌvi; M: kiyaꞌvi̠; C: kiyaꞌvi$; A: ___
veneno m X: ta̠tán; M:
tatǎn; C: ta̠ta̠n; A: ta̠ta̠n
venenoso adj X: xa̠tu̠; M:
___; C: ___$; A: xa̠ti̠
venerar vt X: kañúꞌú; M: kañúꞌú; C: ___$; A: kañóꞌó
venir vi X: kixi; M:
kixi; C: kixi; A: kixi
venta f
estar de venta X: kia̠ꞌvi; M: kiyaꞌvi̠; C: kiyaꞌvi$; A: ___
ventana f X: veꞌendana$; M: ___; C: ___; A: ___
ver 1a. vt X: koto; M:
koto; C: koto; A: koto
1b. vt (con atención o para entretenerse) X: koto
ndeꞌé; M:
koto ndieꞌe$; C:
koto ndieꞌe$,
tondieꞌe$; A:
koto ndaꞌyá
1c. vt X: ndikoto;
M: ndakoto; C: ___; A: nakoto
1d. vt X: no existe; M: ___; C: kotoꞌni$; A: ___
2. vt
X: 2kuni; M:
kuni; C: kuni; A: koni
3. vt,
v prnl X: kutuvi; M:
kutuvi; C: ___; A: 3tivi
4a. vt
(cuidar) X: xakuénta; M: sakuéndá
4b. vt X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___
5. vt (uno a otro) X: ndikitáꞌán; M: ndakitáꞌán; C: ndakitaꞌan; A:
nakitáꞌan
6a. v prnl X: ku̠na̠ꞌa̠; M: kuñaꞌa$; C: ___; A: kunáꞌa̠
6b. v prnl X: ndikuna̠ꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
7. v prnl X: 1kuni;
M: kuni; C: ___; A: ___
ver con deseo, con deseo X: koto chíꞌñá; M: kotoꞌni chíꞌñá, kotoꞌni chaꞌan; C: kotoꞌni chíꞌñá, kotoꞌni chaꞌan; A: ___
veras f
de veras X: ndixa; M:
___; C: ndixa$, A: ndíxa
verdad
en verdad X: ndixa; M:
___; C: ndixa$, A: ndíxa
verdadero adj X: nda̠a̠; M:
nda̠a̠; C: nda̠a̠, A: nda̠a̠
verde adj 1. (el color) X: kuîí; M: kuíǐ; C: kuíi̠; A: kuíi̠
2. (crudo) X: íꞌí; M: yíꞌí; C: ___$, A: yíꞌí; P: íꞌí
hacer verde vt 1a. X: xakuîí;
M: sakuíǐ; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuíî; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa kuîí; M:
ndasa kui̠i̠n; C: ___; A: ___
ponerse verde 1a. X: kukuîí; M: kukuíǐ; C: ___; A: ___
1b. X: ndukuîí; M: ___; C: ndukuíi̠; A: ___
verde opaco adj 1. X: kuîí xa̠ꞌa̠; M: no existe; C: ___; A: ___
2. X: kuîí tu̠ún; M: no existe; C: ___; A: ___
3. X: kuîí yayu; M: no existe; C: ___; A: ___
verdolaga f X: iva chi̠ki̠tu̠n;
M: iva chi̠ki̠tu̠n; C: ___; A: yiva chikito̠n
vergüenza
tener vergüenza X: kukaꞌan nu̠ú; M: kukaꞌan nu̠u̠; C: ___$; A: kukaꞌan no̠o̠
vesícula biliar f X: ka̠va̠; M:
ka̠va̠; C: ___; A: ka̠va̠
vestido m X: xìyò; M:
xi̠yo; C: xi̠yo, A: si̠yó
vestir vt 1a. sikundíxí;
M: sakundixi$; C: ___; A: sakundixin
1b. vt, vi X: kundixi; M: kundixi; C: kundixi; A: kundixin
1c. vt, vi X: ndikundixi,
M: ___; C: ndakundixi; A: ___
vez f X: ichí; M:
ichí; C ___; A: yichi̠; P: íchi
a veces X: sava; M: sava ; C: ___$; A: sava ; P: sava
de una vez X: iin chiñu
náꞌa̠; M: ___; C: ___; A: ___
X: no existe; M: ___; C: ___;
A: ñii xaa
X: no existe; M: ___; C: ___; A: sivi
saá
muchas veces X: no existe;
M: ___; C: ___; A: na̠ꞌa
otra vez adv 1. X: tuku; M:
tuku; C: ___$; A: tuku; P: túkú
2. X: tu; M: tu; C:
tun$; A: ___
tal vez 1. X: vasana; M: ___; C: ___; A: ___
2. X: chi vasana; M: ___; C: ___; A: ___
3. X: á sana; M: á sana; C: ___; A: ___
4. X: ___; M: ___; C: ___; A: vavaa̠
viajar v aux X: kaka; M:
kaka; C: ___; A: kaka
víbora f X: ko̠ó; M:
ko̠ǒ; C ___: ko̠o; A: ko̠o̠
víbora de cascabel X: ko̠ó káa; M: ko̠o̠ káa; C: ___; A: ___
Vicente Guerrero X: Xíkíñú Kuáꞌa; M: ___; C: ___; A: ___; P: Xikiñu Kuaꞌa
viejo adj 1. X: yatá; M:
yatá; C: yatá; A: yatá
2. X: chée; M:
chée; C: chée̠; A: chée
hacer viejo 1. X: xachée;
M: sachée; C: ___; A: __
1b. X: kixaa chée; M: no existe; C: ___; A: ___
1c. X: ndasa chée; M: ndasa chée; C: ___;
A: __
2a. X: xayatá; M:
2b. X: kixaa
yatá; M: no existe; C: ___; A: ___
ponerse viejo 1a. X: kuyatá; M: kuyatá; C: kuyatá; A: ___
1b. X: nduyatá; M: nduyatá; C: ___; A: ___
2a. X:
kuchée; M: kuchéé; C: kuchée̠; A: ___
2b. X: nduchée; M: ___; C: nduchée̠; A: ___
3a. (suj. sing.) X: kukáꞌnú; M: kukáꞌnú; C: ___; A: ___
3b. X: ndukáꞌnú; M:
___; C: ndukáꞌnu; A: ___
4a. (suj. pl.) X: kunáꞌnú; M: kunáꞌnu̠; C: ___; A: ___
4b. X: ndunáꞌnú; M: ___; C: ndunáꞌnu
viento m X: ta̠chí; M:
ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
hacer viento X: kani ta̠chí;
M: kani ta̠chi̠; C: ___; A: kani ta̠chi̠
tener fuerza el viento X: no existe; M: ___; C: kuniꞌnu tachi; A: ___
vientre m X: ti̠xin; M:
ti̠xi; C: ti̠xi; A: ti̠xin
viga m X: ___; M: ___; C: vínká; A: ___
viga del pico de la casa X: itún xi̠kí
veꞌe; M: tun xíki veꞌe,
gavinete$; C: xitu veꞌe$; A: ___
vigilar vt 1a. X: xakuénta;
M: sakuéndá; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa kuénta; M: no existe; C: ___; A: ___
violar vt (no
respetar) X: ya̠ꞌa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
visitar vt X: koto; M:
koto, kotoꞌni táꞌán; C: koto, kotoꞌni táꞌán; A: koto
visitar continuamente X: no existe; M: kaka nuu; C: ___; A: ___
viudo, a m, f X: ndaꞌví; M: ___$; C: ___; A: ndáꞌví
hacerse viudo, a 1a. X: kundáꞌvi; M: kundáꞌví; C: ___; A: ___
1b. X: ndundáꞌvi; M: ___; C: ___; A: ___
vivir vi 1. X: kutaku;
M: kutiákú; C: kutiaku$; A: kutaku
2. (existir)
X: koo; M: koo;
C: ___$; A: koo
3a. (sentado o acostado; suj.
sing.) X: kundúꞌú; M:
kundúꞌǔ; C: kundúꞌu (sentarse), C: kandúꞌu (acostarse); A: kandúꞌu (acostarse)
3b. (sentados o acostados en su
propio lugar; suj. pl.) X: kundoo; M: kundee; C:
kundee; A: kundoo
hacer vivir X: sinditáku; M: ___; C: sandatiaku; A: sanataku
llegar a vivir X: xiko̠o; M:
___; C: ___; A: ___
vivir aparte X: koo síín;
M: ___; C: ___; A: ___
vivir juntos X: kitáꞌán; M: kutáꞌán; C: ___$; A: ___
vivir otra vez X: nditaku;
M: ndatiaku; C: ndatiaku; A: nataku; P: ndataku
vivo adj X: tâku; M:
___; C: ___; A: ___
volar vi X: ndachí; M:
ndachí; C: ___$; A: ndachí
voltear vt 1.
X: ndikó niꞌi; M: ___; C: ___; A:
ndikó niꞌi
2a. vt X: sitúví; M:
___; C: ___; A: ___
2b. vi
X: tuví; M:
___; C: ___; A: tivi
3. vt X: no
existe; M: ___; C: ___; A: xiko niꞌi
voltear la vista (de repente) X: sikúꞌun nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
voluntariamente X: ini mií; M:
ini mii; C: ___; A: ___
volver vt 1a. (pagar
de vuelta) X: xanu̠ú; M: no existe; C: ___; A: ___
1b. X: kixaa nu̠ú; M: no existe; C: ___; A:
___
1c. X: ndasa nu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
1d. X: ndunu̠ú; M: ___; C: ___; A: ___
2. vi (regresar) X: ndikó; M: ndikó; C: ndikó; A:
ndikó, nandiko$
3. vi
(ponerse) X: nduu; M: nduu; C: ___$; A: nduu
4. vi
X: no existe; M: ___; C: nduvi$; A: ___
5. vi X: ___; M: ___; C: ___; A: xi̠kó ko̠o̠
6. vi X: no existe; M: ___; C: kana$; A: ___
vomitar vi X: nduxan; M:
nduxan; C: ___$; A: nduxan
voz f 1. ta̠chí; M:
ta̠chǐ; C: ___$; A: ta̠chi̠; P: ta̠chí
2. X: ndùsù; M:
___; C: ___; A: ndusu
vuelta f
dar vuelta 1a. vt X: kavá; M:
kavǎ; C: kava; A: kava
1b. vt X: kavá nuu; M: kava nuu;
C: ___; A: ___
1c. vi X: ka̠va̠ nuu; M: ka̠va̠; C: ___; A: ___
2. vt X: sikuíkó; M: ___; C: saviko$; A: ___
X - x
xatu m X: xàtún; M:
xa̠tú; C: ___; A: ___
ximile m (insecto) X: tiàꞌá; M:
___; C: ___; A: ___
Xochapa X: I̠ta Ita;
M: Tia̠ta; C: Tiata$; A: ___; P: Teta$
Y - y
y conj 1. (se usa entre oraciones) X: ta, M: ra;
C: ___; A: ta
2. (se usa entre palabras y
frases) X: tin; M:
chin$; C: ___; A: tín
3. (con) X: xíꞌín; M: xíꞌín; C: xíꞌin, A: xíꞌín; P:
xíꞌín
y si X: tátu; M: ___; C: ___; A: ___
ya adv X: xa̠; M:
___; C: xa̠; A: xa, xi
yema
yema de tallo de milpa/maíz or de caña X: sa̠ma̠; M:
___; C: ___; A: tamá
yerbabuena m 1. X: mìnù
stíla; M: minu kastílá; C: mi̠nu kastílá; A: mi̠no kastila
2. X: no existe; M: ___; C: ndiayu$; A: ___
yerno m X: kàsá; M:
ka̠sá; C: ___; A: ka̠sá
yugo m X: yúku; M:
yúku; C: ___; A: 3yókó
yunta m X: ___; M: ___; C: yúkú; A: ___
Z - z
zacate m X: ndióꞌo; M: ___; C: ndayoꞌo$; A: ndáyoꞌo
tipo de zacate rasposo X: no existe; M: ___; C: kuayo; A: ___
zafarse vi (para abajo) X: kinúú;
M: kunuu; C: ___; A: ___
zanate m X: sàà ndáá;
M: sa̠a ka̠xtíyo; C: saa ka̠xtíyo; A: ___
zancudo m X: ndikuiín;
M: ndiyáá; C: ___; A: tikui̠in
zanja f
1. X: chi̠chi;
M: chichi̠; C: ___; A: chi̠chi
2. X: ___; M: ___; C: tundoo$;
A: ___
zapote m
zapote negro X: ndokó; M:
ndo̠kó; C: ndokó; A: ___
zarigüeya f X: xa̠ko; M:
xako̠; C: ___$; A: xáko
zarzamora f X: no existe; M: ___; C: nañǔ; A: ___
Zitlaltepec X: Ikú Kìmì;
M: Ikú Ki̠mi; C: Yukú Ki̠mi; A: ___; P: Kukimi$
zopilote m X: mbelo; M:
___; C: ___; A: tioko chée
zorrillo m X: tìꞌín; M: liru$, xarinka$; C: ___; A: ___
zorro m X: i̠kuìì; M:
yukui̠i; C: yu̠kuii; A: ño̠kuíí; P: xikuii$
Zoyatlán X: Tañuú; M:
___; C: ___; A: ___
zumbar vi X: ni̠ꞌi; M: niꞌi̠; C: ndiniꞌi$; A: ni̠ꞌi